Túrki dúnıesiniń túp tarıhyn tarazylady

Halyqaralyq jıynǵa Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń oryn­­basary Janseıit Túımebaev, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aı­maǵam­­betov, Mońǵolııanyń tuńǵysh pre­zı­­­denti Pýnsalmaa Ochırbat, Ázer­­­baıjan Respýblıkasynyń tuń­ǵysh premer-mınıstri Gasan Gasanov, Qyr­ǵyz Res­pýblıkasy Pre­zıdentiniń keńes­shisi Sýl­tan Raev jáne Qyrǵyz Res­pýb­lıkasy Jo­ǵarǵy Keńesiniń tuń­ǵysh tór­aǵasy Medet­kan Sherımkýlov qatysty.

Forýmnyń ashylýynda sóz al­ǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aı­maǵambetov Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qut­tyqtaý ha­tyn oqydy. «Qurmetti zııa­­ly qaýym, már­tebeli meımandar, barlyǵyńyzdy Uly dala» IV gý­manıtarlyq ǵylymdar fo­rýmy­nyń ashylýymen quttyqtaımyn! Eýr­azııa keńistigin myńdaǵan jyldar boıy mekendegen halyqtardyń tarıhı shejiresiniń kýási, Batys pen Shyǵys órkenıetterin toǵystyratyn úndestik pen úılesimniń besigi – Uly dala keńistiginde órkenıettiń gúli erte búrshik jaryp, zamanalar bederine, kúlli jahannyń ıgiligine aınalǵan qundylyqtar tolassyz jańǵyryp otyrǵan. Sondyqtan búgingi forým­da talqylanatyn taqyryp­tyń aýqy­my keń, maǵynasy tereń, bola­shaq ur­paq úshin taǵylymy mol bolaty­nyna kámil senemin. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Uly dalanyń je­ti qyry» atty baǵdarlamalyq maqa­la­­synda aıtylǵan adamzattyń rýhanı ke­meldenýine tyń serpin bere­tin qun­dy­lyqtardy zerdeleýge, ja­ńa­sha pa­ıym­daýǵa búgingi forým zor múm­kin­dik bereri sózsiz. Ja­handyq syn-qater­ler men qazirgi za­mannyń kúrdeli derek­terin parasatpen jeńýge, kemeldikti dárip­teýge gýmanıtarlyq salanyń qosa­tyn úlesi sheksiz. Halyqaralyq Túrki aka­demııa­synyń bastamasymen dás­túrge aınalǵan bul forým ǵylymı ın­tegrasııaǵa tyń serpin beredi. Ashyq pikir almasýlar men salıqaly sarap­taýlar túrkitaný ǵylymynyń odan ári damýyna zor úles qosady dep senemin. Forým jumysyna sáttilik tileımin», delingen Prezıdent jol­daǵan quttyqtaý hatta.

Jıynda halyqaralyq Túrki aka­demııasynyń tóraǵasy Darhan Qydyráli bıylǵy forým túrki órke­nıetiniń adamzat damýyna qosqan úlesi jóninde ja­zylǵan El­basynyń «Uly dalanyń jeti qy­ry» atty baǵdarlamalyq maqala­sy­nan keıin qolǵa alynǵanyn aıtty. «Osyǵan qosa bıyl uly oıshyl, aqyn Júsip Balasaǵunnyń ataqty «Qutty bilik» dastanynyń jaryq kór­genine 950 jyl tolyp otyr. Talas qu­ryl­taıy jáne Moǵolstan men Altyn Or­danyń qurylǵanyna 750 jyl, túrki halyqtarynyń uly aqyny Nasımıdiń 650 jyldyǵy, Edige dastanyna – 600 jyl. Bul jıyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qoldaýymen ótip otyr», dedi D.Qydyráli.

Qyrǵyzstan Prezıdentiniń ke­ńes­shisi Sýltan Raev óz kezeginde qyrǵyz eliniń basshysy Sooronbaı Jeenbekovtiń quttyqtaý hatyn oqy­dy. Quttyqtaý hatta túrki órkenıeti – adamzat tarıhy­nyń órkenıetti bir butaǵyndaı keńge jaıyl­ǵanyn aıta kele, ıdeıalar almasyp, túrki álemine ortaq, ózekti taqyryptardy talqylap, kúrmeýi qıyn túıtkilderdiń túıinin tarqatý joldaryn qarastyrý – kún tártibinen túspeıtin másele ekeni aı­tylǵan. Sondaı-aq halyq­aralyq Túrki akademııasynyń dástúrli túrde ótip otyratyn bul forýmy­nyń osy iste atqaratyn róli men mańyzy zor bo­la­tynyna senimin bildirgen.

Atalǵan jıyn sheteldik jáne otandyq túrkolog ǵalymdar arasynda álemdik túrkitaný ǵylymynyń qazirgi jaǵdaıyna, jetistikterine, problemalary men damý keleshegine taldaý jasap, Uly dalanyń máde­nı qundylyqtarynyń adamzat órke­nıetiniń damýyndaǵy róli men ma­ńy­zyn talqylaýǵa baǵyttalǵan. Son­daı-aq forýmda Qazaqstan Re­spýb­lı­ka­synyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalasy negi­zinde tujyrymdalǵan strategııalyq maqsattar sheńberinde túrki álemi mádenı qundylyqtarynyń jalpyadamzattyq mańyzy men róline taldaý júrgizip, talqylaý kózdelgen. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh antropolog, Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń akademıgi Orazaq Smaǵul fo­rýmnyń óte bir ornyqty, der kezinde ót­kizilip jatqanyn tilge tıek etti. «О́ıt­keni úshinshi myńjyldyqtyń basynda, kóp ǵasyrlar boıy túrki áleminde bir­lik azaıyp ketip edi. Endi, mine, ege­men­diktiń arqasynda túrki elderi bas qosý­da. Bul túrki halyqtarynyń jalpy mádenıet, óner, ǵylym men bilim tur­ǵysynan bolsyn, birligin nyǵaıta tú­sedi», deıdi O.Smaǵul.

Al Ázerbaıjannan at terletip kelgen sol eldiń parlament depýtaty, fılosofııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty Jabansher Feızıev jyl­dan-jylǵa forýmnyń ǵylymı baǵyt­qa bet buryp, sondaı-aq ǵalymdar tarapynan túrki áleminiń tarıhyna degen qyzyǵýshylyqtyń artyp kele jatqanyn jetkizdi. «Túrki ha­lyqtarynyń tili, tarıhy men dás­túrlerin álemge úıretýdiń ońaı ári tıimdi jolyn tabý – túrik ha­lyq­­taryna ortaq másele. Bul fo­rým­nyń mańyzdylyǵy da osynda», deıdi J.Feızıev. 

Aıta keteıik, forýmnyń ashylý sal­­­ta­natynda Pýnsalmaa Ochır­batqa, Gasan Gasanov­qa, Me­det­kan Sherım­kýlovqa, tarıh ǵylym­darynyń doktory, professor, Dúnıe júzi tatarlar kongresi Atqarý komıtetiniń Etnologııalyq monıtorıng ortalyǵynyń basshysy Damır Ishakovqa, Orazaq Smaǵulǵa halyq­ara­lyq Túrki aka­­de­mııa­synyń altyn medali tabys etildi.

Sharanyń saltanatty ashylýynan keıin qatysýshylar ózderiniń qyzy­ǵý­shylyqtary men zertteý ju­mys­tary­nyń baǵyttaryna qaraı «Túr­ki memle­ket­tiginiń qalyptasý men damý tarıhy», «Túrki áleminiń gene­zısi – Uly dala tarıhyndaǵy jańa dáýir», «Túrki áleminiń áde­bıeti men folklortanýyndaǵy ózek­ti máseleler», «Túrki áleminiń et­no­­mádenı erekshelikteri», «Qazirgi túr­­kitaný: jańa kózqarastar men tásil­der» jáne «Eýrazııadaǵy ınte­grasııalyq úrdister: keńistik pen ýa­qyt­tyń kókjıekteri» atty 6 taqy­ryp­tyq seksııaǵa bólindi.

Forým barysynda halyqaralyq Túrki akademııasy shyǵarǵan birqatar ki­taptyń tusaýy kesildi. Kópshilikke tanys­tyrylǵan eńbekterdiń arasyn­da Sharaf ad-Dın Álı Iazdıdiń parsy tilinen qazaqshaǵa aýdarylǵan «Zafar­nama» kitaby, Javanshır Feı­zıevtiń «Túrki álemi» atty 5 tom­dyq eńbegi, Omýrkýl Karaevtyń «Chaga­taıs­kıı ýlýs. Gosýdarstvo Haıdý. Mogýlıstan» kitaby, «Ulyq ulys (Altyn Orda), Shaǵataı, Moǵolstan memleketi» jınaǵy, «Zolotaıa Or­da» kitaby bar. Bul jınaqtar halyq­aralyq Túrki akademııasynyń 2019 jyly basyp shyǵarýdy josparlaǵan ǵylymı eńbekteriniń alǵashqy legi.

Halyqaralyq basqosý álemdik tanymal mamandar arasyndaǵy ǵylymı baılanystardy nyǵaıtý, pikir almasý, jahandyq jáne óńirlik deńgeıdegi ózekti másele­lerdi sheshý boıynsha keńes­ter usynylǵan alańǵa aınaldy.

Forým jumysynyń qory­tyndysy boıynsha:

- Qazaqstan jáne túrki tildes mem­leketterdiń qoǵamdyq sanasyn jań­ǵyrtýdyń ózekti baǵyttary boıynsha zertteý formattaryn naqty belgileý;

- qazirgi túrki álemine qatysty jańa zertteýlerdiń damýyna áser ete­tin aǵym­­dardy zerdeleý, sondaı-aq túr­ko­lo­gııa jáne áleýmettik ǵylym­dar­dyń bas­qa pánderin qamtıtyn obektıvti kóz­qarastardy anyqtaý;

- ózara túsinistik pen kons­trýk­tıvti yntymaqtastyqty ny­ǵaıtýda ǵylym­nyń ıntegra­sııa­lyq áleýetin qabyldaý negi­zinde tıisti qorytyndy qarar qa­byl­­daý syndy naqty nátıjeler kú­tilýde.

Mansýra HAIDER,

Alıgarh Islam ýnıversıtetiniń tarıhtaǵy óner fakýltetiniń eks-dekany:

– Qazaqstan – tek Ortalyq Azııada, túrki áleminde emes, jahandyq saıasatta da ózindik orny bar memleket. Eń bastysy, Qazaqstan túrkilerdiń qazynasy men murasyn saqtap qalǵan biregeı el. Bul jerde, sózsiz, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń úlesi bar. Ony tek teorııa retinde qaldyrmaı, is júzinde kórsete bilý de mańyzdy. Taǵy bir eskeretin jaıt, qazaq halqy eshýaqytta óz tarıhy men kósemderin umytpaǵan.

Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» syndy qundy jádigeriniń aty áli kúnge deıin saq­taýly. Bul – qazaq halqynyń tarıhyn dáripteıtinine dálel. Ortalyq Azııanyń tyń tarıhy jazylǵan asyl qazyna búginde ótkenimizge kóz júgir­tip, erteńimizge kemel jol salatyn nus­qaý.

Qazaq órkenıetiniń damýy Ún­dis­tan tájirıbesimen uqsas deı ala­myz. Túbimiz de, dinimiz de ártúrli bolǵanymen, halyqtyń rý­ha­nı jańǵyrýy keı tusta toǵy­sady. Sondyqtan men úshin qazaq hal­qy jaqyn. Qazaq halqyn jańa­lyqtarymen quttyqtaımyn. Uly dalanyń órkendeýi jalǵasyn taba bersin degim keledi.

Osmonakýn IBRAIMOV,

Qyrǵyzstannyń memleket jáne qoǵam qaıratkeri, professor:

– Bárinen buryn Uly dala tujy­rymy qazaq halqynyń dúnıetanymyn, mádenıetin kórsetedi. Aleksandr fon Gýmboldt «Qorshaǵan orta, ta­bıǵat halyqtyń psıhologııasy men ómir saltyna úlken áser etedi» degen bolatyn. Keńestik kezeńnen keıin­gi Qazaqstannyń oı-maqsaty, josparynyń berik ári myqty bolýy osy Uly dalanyń áserinen desek jańylmaımyz. Uly dala qazaq mýzyka ónerine de áserin tıgizbeı qoımady. Sondyqtan Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyndaǵy mýzyka ta­qyryby meni erekshe tolǵandyrdy. О́z basym qatty qýanǵanda ne kóńilge bir qaıaý túskende qazaq ánderin tyńdaımyn. «Kózimniń qarasy» – súıikti ánderimniń biri. Mundaı ánder – shedevr! Qazaq dalasyndaı darqan, keń, kóńilińdi birden tebirentip jiberedi. Qazaqtar da qyrǵyz ánde­rin jaqsy kóretinine senimdimin. Sondyqtan bıik armanǵa darqan dala sep boldy degendi senimmen aıta alamyz. Armandaý bir basqa, ony oryndaý, tyrysý basqa. Bul turǵyda Uly dala perzentteriniń arasynda qazaq halqy kósh ilgeri. Sondyqtan búginde qazaq halqynyń jetistigi maqtanýǵa turarlyq.

Aleksandr VASILEV,

Reseı Ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri:

– Osyndaı halyqaralyq dárejedegi aıtýly sharaǵa shaqyrtý alǵanymyzǵa qýanyshtymyz. Jıynda qozǵaıtyn taqyrybymyz ejelgi túrki jazbalary tóńireginde bolmaq. Qazaqstanda da latyn qarpine kóshý máselesi jolǵa qoıylǵan. Sondyqtan bul óte ózekti taqyryp. Muraǵat re­vo­­lıýsııasy nátıjesinde kóptegen qun­dy qujattarǵa jol ashylyp, biraz derek jınadyq. Rýna jazýyn zert­­teý úlken izdenisti qajet etedi. Ortalyq Azııa men Shyǵys Eýro­pada keń qoldanys tapqan rýna jazýy áli de tolyq zerttelme­gen, qyzyq taqyryp. Osyndaı jıyndar oı tolǵap, jańalyq úı­renip, tájirıbe jınaýǵa múmkindik beretin taptyrmas alań. Shet­eldik áriptesterimmen pikir almasyp, baılanys ornatýǵa da ora­ıy kelip tur. Halyqaralyq Túrki akademııasy men Qazaqstan Respýb­lıkasyna osyndaı qonaqjaılylyǵy úshin alǵys aıtpasaq bolmas.

Halyqaralyq Túrki akademııasy­­men jaqsy baılanystamyz. Buǵan deıin birlesip birneshe kitap shyǵar­ǵan bolatynbyz. Reseıdiń ǵylymı qoǵam­dastyǵy men bilim ordalarynyń qyzmetkerleri daıyndap jatqan qun­dy eńbekter taǵy bar.