«Medıasııa týraly» zańnyń iske asýy nege baıaý?
Sársenbi, 27 aqpan 2013 7:19
Elimizde medıasııa týraly zańnyń shyn máninde jumys istep, irgeli quqyqtyq ınstıtýtqa aınalýy, eń aldymen, medıatorǵa baılanysty. Kimniń medıator bola alatyny, onyń jumys isteý tetikteri zańda aıqyn kórsetilgen, ol eshqandaı túsinispestik, ne daý týǵyzbaıdy. Zańǵa sáıkes medıasııa rásimine qatysýdyń sharty taraptardyń ózara erikti nıet bildirýi. Bul, árıne, túsinikti qaǵıdat. Degenmen, eki tarap ózara erikti nıet bildirip otyrsa olar medıator izdemeı-aq máselelerin ózara sheship kete bermeı me? Kóbine solaı bolady da, araǵa aǵaıyn salady, kisi júredi. Osynyń ózi, saıyp kelgende medıasııa emes pe, kemshiligi tek ara aǵaıyn medıator retinde zańǵa sáıkes tirkelmegen, jazbasha kelisim shart joq, bári aýyzsha.
Sársenbi, 27 aqpan 2013 7:19
Elimizde medıasııa týraly zańnyń shyn máninde jumys istep, irgeli quqyqtyq ınstıtýtqa aınalýy, eń aldymen, medıatorǵa baılanysty. Kimniń medıator bola alatyny, onyń jumys isteý tetikteri zańda aıqyn kórsetilgen, ol eshqandaı túsinispestik, ne daý týǵyzbaıdy. Zańǵa sáıkes medıasııa rásimine qatysýdyń sharty taraptardyń ózara erikti nıet bildirýi. Bul, árıne, túsinikti qaǵıdat. Degenmen, eki tarap ózara erikti nıet bildirip otyrsa olar medıator izdemeı-aq máselelerin ózara sheship kete bermeı me? Kóbine solaı bolady da, araǵa aǵaıyn salady, kisi júredi. Osynyń ózi, saıyp kelgende medıasııa emes pe, kemshiligi tek ara aǵaıyn medıator retinde zańǵa sáıkes tirkelmegen, jazbasha kelisim shart joq, bári aýyzsha.
Atalǵan zańnyń 20-babynyń 3-bóliginde sýdıanyń taraptardy medıasııaǵa májbúrleýge quqyǵy joq delingen. Al osy baptyń 4-bóliginde tarapqa medıasııaǵa júginýge usynysty basqa taraptyń ótinishi boıynsha sot jasaýy múmkin. Iаǵnı taraptardy medıasııaǵa júgindirý úshin sotqa bir taraptyń sondaı ótinishi kerek. Al eger ondaı ótinish túspese she? Bul jaǵdaıda sot istiń mán-jaılaryna qarap, medıatordyń mindetin shyn máninde ózine ala otyryp, taraptarǵa isti bitimgershilikpen bitiretin múmkindikteri bar ekendigin, onyń saldarlaryn prosess boıyna túsindirip, eske salyp otyrady. Bul kezde máseleniń jaǵymsyz qyry, ıaǵnı taraptardyń sotqa degen senimsizdigi týyndaýy múmkin.
Sýdıa retinde medıasııany, árıne, qoldaımyz, medıasııa shyn máninde iske assa odan sýdıalardyń utary kór. Biraq zańǵa sáıkes taraptarǵa medıatorǵa barýyńyzǵa bolady dep te aıta almaımyz. Sondyqtan, medıasııany qoldanýdy sotqa deıin mindetteý máselesin qolǵa alsa jaǵdaı basqasha bolar edi. Sot prosesinde AIJK-niń 49-babyna sáıkes taraptarǵa daýdy medıasııa tártibimen retteý týraly quqyǵyn túsindirýdiń nátıjesi az. Sebebi, halyq medıasııany bilmeıdi, bilgen kúnde de oǵan senim az, aýyldyq jerde tirkelgen medıatordy tabý da ońaı sharýa emes.
Zańnyń 16-babyna sáıkes, ákimderdiń bul baǵyttaǵy jumysy tek medıatorlar tizilimin júrgizýmen ǵana shektelgen. Eger ákimge «men medıator bolǵym keledi» dep eshkim kelmese ákim bul sharýany jyly jaýap qoıa salady, sebebi bul onyń mindetine kirmeıdi. Al óz aýylynda medıator bolǵany aýyl, aýdan ákimine de tıimdi. Sondyqtan medıatordy árbir aýyl, aýdan, qala ákimderi ózderi taýyp, daıyndaýy, olardy nasıhattaýy tıis. Sonda sottyń da beıtaraptyǵy saqtalady. Bul rette kásipqoı emes medıatorlardyń alatyn orny aıryqsha. Sebebi, bul aýyldyq jerlerde medıasııa ınstıtýtyn damytýǵa múmkindik beretin birden-bir tulǵa solar.
Ákimder tek kelgen adamdardyń tizimin júrgizýmen shektelmeı ózderine bekitilgen aýmaqtarda daý-janjal týǵan jaǵdaılarda taraptarǵa mindetti túrde daýdy medıasııa jolymen sheshý múmkindigin túsindirip otyrsa jón bolar edi. Sebebi, aýyldyq jerde, ómirden kórip otyrǵanymyzdaı, kóp daýdy sol jerde, aýyldan shyǵarmaı-aq sheshýge múmkindik bar. Bul, óz kezeginde, eń aldymen bolmashy daýdan aǵaıyn arasynyń ashylmaýyna, sonymen birge sottardyń jumysyn jeńildetýge sep bolar edi. Muny naqty júzege asyrýǵa múmkindik bar, sebebi, ár aýyldyń óziniń aksaqaly, jón silter aǵasy bar emes pe. Odan basqa daý-shardy sheshý úshin bıge barmaı turyp, birinshi aýyl aǵasyna, aqsaqaldarǵa, qadirli azamattarǵa júginý de burynnan bar dástúr.
О́ıtkeni, olar belgili bir ortada, turǵylyqty halyq arasynda qurmetke bólengen, daýlasýshylardyń aldynda bedeli bar adam. Kásipqoı emes medıatorlar medıasııany tegin júzege asyrady. Degenmen, kásipqoı emes medıatorlarǵa medıasııany júrgizýge baılanysty medıator shekken shyǵystar, onyń ishinde daý qaralatyn jerge jol júrý aqysyn tóleýge, qonaqúıde turýǵa jáne tamaqtanýǵa arnalǵan shyǵystar óteledi. Sonymen qatar, olardy yntalandyrý úshin memleket tarapynan qarajat bólý de artyq bolmas edi.
Kásipqoı emes medıatorǵa qoıylatyn talap ta az, tirkelý tártibi de jeńildetilgen. Sondyqtan, zańǵa kásipqoı emes medıatorlardyń qatysýymen daýlar men janjaldardy sheshý týraly kosymsha erejeni engizý qajet. Bul qoǵamda bedeldi jáne qurmetke bólengen azamattardyń qalyń jigin janjaldardy sottan tys retteýge tartýǵa múmkindik beredi.
Nurlan BAQTYǴALIEV,
Aqtóbe oblysy Oıyl aýdandyq
sotynyń tóraǵasy.
