Kórsetkish qýyp, qylmysty jasyrý keńes zamanynan qalǵan aýrý. Polısııa odan qashan arylady?

Seısenbi, 16 sáýir 2013 1:54

Rasynda, osy qylmys nege kóp dep oılanyp kórdińiz be? Tir­kel­gen qylmys ta kóp, al bárinen soraqysy jasalǵan, biraq jasy­ryl­ǵan qylmys odan da kóp. Oǵan dálel ótken jyly jasyrylǵan 2471 qylmys anyqtaldy. Sonda qan­sha­ma qylmysker jazadan jaltardy, qanshama jazyqsyz jan japa shek­ti? Buǵan kim jaýap beredi? Jaýap beretin eshkim joq. О́ıtkeni, esepke alý-tirkeý tártibin retke keltirý boıynsha qabyldanyp otyr­ǵan sharalarǵa qaramastan, qyl­mystardy jasyrý faktilerin túbegeıli joıý jónindegi mindetterdi tolyqtaı oryndaý múmkin emes.

Seısenbi, 16 sáýir 2013 1:54

Rasynda, osy qylmys nege kóp dep oılanyp kórdińiz be? Tir­kel­gen qylmys ta kóp, al bárinen soraqysy jasalǵan, biraq jasy­ryl­ǵan qylmys odan da kóp. Oǵan dálel ótken jyly jasyrylǵan 2471 qylmys anyqtaldy. Sonda qan­sha­ma qylmysker jazadan jaltardy, qanshama jazyqsyz jan japa shek­ti? Buǵan kim jaýap beredi? Jaýap beretin eshkim joq. О́ıtkeni, esepke alý-tirkeý tártibin retke keltirý boıynsha qabyldanyp otyr­ǵan sharalarǵa qaramastan, qyl­mystardy jasyrý faktilerin túbegeıli joıý jónindegi mindetterdi tolyqtaı oryndaý múmkin emes. Bu­ǵan ishki ister organdaryndaǵy sta­tıs­tıkalyq málimetterdi burmalaýǵa soqtyratyn jáne kórsetkishterdi qýalaýdy ǵana týdyratyn eseptilik júıesi áserin tıgizip otyrǵan kórinedi. Biraq qansha jerden júıe kináli degenmen qylmystardy jasyratyn, ony ashpaı jaýyp tas­tap otyrǵan naqty adamdar ǵoı. Son­dyqtan da Memleket basshysy tapsyrmalarynyń múltiksiz oryn­dalýyn qamtamasyz etý úshin esepke alý-tirkeý tártibin buzý jáne qylmystardy jasyrý oryn al­ǵan jaǵdaıda tıisti organdardyń óńir­lik bólimsheleriniń basshylaryn qyz­mettik laýazymynan bosatýǵa deıingi derbes jaýapkershilikke tar­tý talap etildi. Osyǵan oraı, bul ózekti máseleler tóńireginde biz Bas Prokýrordyń orynbasary Nurmahanbet ISAEVQA jo­lyǵyp, tolǵandyrǵan birqatar su­raq­tarymyzǵa jaýap alǵandy jón kórdik.

–  Nurmahanbet Moldalyuly, «Týra bıde týǵanjoq» dep adal­dyqty tý etip óskenata-babamyz dástúrinde qylmysty jasyrýdegen bolmaǵandyǵy belgili. Al qylmysjasaǵan jandar bolsa, ol kezde bir aýyzsózge toqtap, aıybyn moıyndaıtyndary daras edi. Endeshe, osy qylmystardy jasyrýdegen qaıdan bastaý aldy? Qalaı paıdabolǵan? Áýeli osyǵan toqtalyp ótseńiz.

– Iá, durys aıtasyz, qylmys jasaǵan jannyń kinásin tolyq dáleldeı alsa, onyń aıyptan qutylmasy belgili. Al biraq, sol jasalǵan qylmysty tıisti qu­qyq qorǵaý organdary tarapynan jasyrý – tipten soraqylyq. Bul áriden kele jatqan syrqat. Eki jyl buryn, biz, esep-tirkeý suraǵyn tártipke keltirý úshin, Ishki ister mınıstrligimen birlesken keńeıtilgen alqa májilisin ótkizdik. Osy alqaǵa daıyndalý barysynda  men bir qyzyq qujattardy taptym.

Sonda sonaý 1956 jyldyń ózinde KSRO Mınıstrler Keńesi «KSRO Ishki ister mınıstrliginiń jumysyn jaqsartý sharalary týraly» qaýly qabyldaǵan eken. Árıne, onyń qabyldanýyna deıin, úlken tekserister júrgizilip, anyqtamalar daıyndalǵan. Sonyń keıbirine kóz júgirtsek, máselen, «Mılısııa organdarynyń jumysyn tirkelgen qylmys sanymen ǵana esepteý sekildi tájirıbe oryn alǵan. Mı­lısııa organdarynyń basshylary, ózderiniń aımaqtarynda jasalyp jatqan qylmystardyń ósýinen qorqyp, kóptegen qylmystardy esepten jasyrǵan. Qoldaǵy máli­metterge sáıkes, qylmystyq áre­ketterdi jasyrý keńinen oryn alǵan» delingen.

Sonda baıqasańyz, bul qujat 57 jyl buryn qabyldanǵanyna qaramastan, búgingi kúnniń shyn­dyǵyna saı keshe ǵana jazylǵan sııaqty. Demek, sizdiń aıtyp otyr­ǵanyńyz erteden kele jatqan ózek­ti másele jáne ol tek burynǵy Keńestik odaq memleketterine tán qubylys sekildi. Sodan qalǵan eski júıe syrqaty bolyp tur.

– Bul másele qazirgi kúngi quqyq qorǵaý organdarynda qalaı kórinis beripotyr?

– Jyldar boıy biz tek bir máselemen aınalysyp keldik: qylmys azaısa – jumysty jaqsart­qannyń arqasy dep baıandaımyz, ósse – olardyń tirkelýin qatań­dattyq dep jáne saıraımyz. Eń qyzyǵy, jańa polısııa bastyǵy kelse (buryn – mılısııa), sol jyldyń sońyna deıin qylmys ósedi, sodan keıin qaıtadan kelesi jańa bastyqtyń taǵaıyndalýyna deıin birtindep azaıa­dy. Al shyn negizinde munyń bári qýlyq, aldaý.

О́zińiz saralap kórińizshi. Eger, 2000 jyly 423 myń qylmys týraly ótinishter men habarlamalar tússe, on jyldan keıin ol 234 myńǵa kóbeıgen. Sonda logıka boıynsha qylmystardyń sany da ósý kerek edi, biraq, ol kerisinshe 16 myńǵa, ıaǵnı 135 ten 119 myńǵa azaıǵan. Kórdińiz be? Qylmystar týraly ótinishterdiń sany kóbeıse de, nege ekeni belgisiz, qylmystar tómendetilip kórsetilýde.

– Al sonda osyndaı jaǵdaıdyń sebebi nede jáne bunyń bári nelik­tenbolady dep oılaısyz?

– Jaýap bireý ǵana, ol – sonaý keńestik kezeńnen  qalyptasyp qalǵan júıedegi quqyq qorǵaý organdardyń jumysyn ártúrli kórsetkishtermen, sandarmen, paıyzdarmen baǵalaý. Bul, ózińiz túsinip otyrǵandaı, qyzmetkerlerdi tek kórsetkishterdi joǵarylatýǵa jáne sony ǵana kórsetýge ıtermeleıdi. Al mundaı jarys kezinde polısııa qyzmetkerleri kimge jáne ne úshin qyzmet atqaryp júrgenderin umytady. Sóıtip, halyqtyń problemalary ekinshi kezekte qalady.

Qylmystyń sany men ashylýyna degen jalǵan suranys,  qylmysty jasyrýǵa ǵana emes, adamdy qınaýǵa da, azaptaýǵa da soqtyratyny qorqynyshty. О́ıt­keni, ártúrli ótirik sandar, jalǵan aqparlar ózimizden basqa eshkimge kerek emes. Qarapaıym azamatty polısııa bastyǵynyń qylmys ashýdaǵy keremet paıyzy múldem qyzyqtyrmaıdy. Oǵan eń aldymen, onyń aryzyn tez arada qabyldap, sol mezette tergeýdi bastaǵany kerek. Sóıtip, árbir qatardaǵy qarapaıym azamat, polısııanyń shynynda da óz quzyreti sheginde ýaqyt ozdyrmaı zańǵa saı tekseristiń júrgizilip jatqanyn kórip, bilýi qajet. Al, polısııalar bolsa, munyń ornyna, joǵaryda aıtqanymyzdaı, tek paıyz úshin ǵana jumys istep, bolmaǵan qylmystardy oılap tabýda.

– Rasynda mynaý sumdyq eken. Jurt osy ýaqytqa deıin «Polısııa – menińqorǵanym» dep senip júrse, ókinishke qaraı, jasalmaǵan qylmystardyńózine tergeý júrgizilip, tolyq ashyldy degen esepter aldyn alajazylyp, daıyndalady eken ǵoı. Endi bul jóninde ne aıtýǵa bolady?

– Búgingi tańda qylmystardyń ashylý paıyzy aýyr jáne asa aýyr qylmystarmen ólshenedi, al onsha aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha qylmystar sanalmaıdy, olar tek statıstıkany baqylap otyrý úshin qajet. Alaıda, aýmaqtyq polısııa bólimderiniń basshylary áli de bolsa bul jóninde negizsiz suraý salýda. Eger de, polısııa qyzmetkerleriniń úlesinde úlken kólemde ashylmaǵan urlyq qylmystary bolsa, bul ashylý paıyzyn kóterýge, ıaǵnı olarǵa óz kezeginde ashylǵan qylmystardyń sanyn ulǵaıtýǵa qajet. Sondyqtan da, olar jasalmaǵan qylmystardy oılap tabýda.

Máselen, Almaty qalasynyń prokýrorlary qaıtys bolǵandarǵa, elden tysqary shyǵyp ketkenderge jáne qamaýda otyrǵandarǵa 50-den astam bolmaǵan qylmystardy jasady dep tirkelgen jalǵan málimetterdi anyqtady. Bul bur­malaý boıynsha polısııa qyz­metkerlerine qatysty 20 qylmys­tyq is qozǵalyp, búgingi tańda tergelip jatqandyǵyn eske sala ketken jón. Mine, endi ózińiz de túsinip otyrǵandaı, sonaý keńestik zamannan qalǵan syrqatty, súıekke sińip qalǵan júıeni joıý ońaı emes.

– Bul oraıda osy resmı statıstıkamen salystyrǵanda shynaıy  kórsetkish qandaı bolyp otyr? Al statıstıkany bur­malaýshylyq qandaı qylmys túrleri arqyly jasalýda?

– Aýyr jáne asa aýyr qylmystar boıynsha statıstıkany «qoldan jasaý» qıyn. Bul jerde aldaýshylyq az desek te, kóńil qobaljytatyn derekter de joq emes, biraq olar jappaı oryn alyp otyr deýge taǵy bolmaıdy. Asa aýyr qylmystar kóp jasyrylmaıdy. Ádeıi kisi óltirý nemese densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirý qylmystaryna qaraǵanda, urlyq qylmystaryn esepten jasyrý ońaı ári jeńil. Sondyqtan, onsha aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha qylmystardy esepten jasyrý kóp, olar jalpy jasyrylǵan qylmystardyń 85 paıyzyn quraıdy.

2012 jyly qylmystardyń ashylý barysynan osy sanattaǵy qylmystar alynyp tastalǵan sátte, olardyń tirkelýi 254 myńǵa deıin birden ósti, sebebi tómengi deńgeıdegi polısııa qyzmetkerleri bar mán-jaıdy shynaıy kórsetýge qoryqpady. Mundaı qylmystardyń aldyńǵy qataryna, 3 esege ósken urlyq (2010 jyly 59 988 den 2012 jyly 178 461 ge) pen buzaqylyq (6 821 den 17 375 ke), 2 esege ósken alaıaqtyq (10 115 ten 22 638 ge) pen tonaý (10 734 ten 20 259 ǵa) jatady. Barlyq kezeńde de osy qylmystar esepten eń kóp jasyrylyp kelgeni belgili.

– Urlyq jasaldy delik. Bi­raq polısııaǵa júgingenderge kóbinese, áýre bolyp qaıtesiz, aryz jazbaı-aq qoı, ol nátıjesiz qalady, qylmyskerdi báribir tappaıdy, dep túrli keńes berý­shiler de kóp bolady. Jalpy, bul qanshalyqty durys, polısııa qyzmetkerleri osyndaı keńester berýge quqyly ma?

– Byltyr 52 myń urlyq boıynsha qylmystyq is qozǵaýdan bas tartý týraly sheshim qabyl­danypty (52 147). Muny polı­sııa qyzmetkerleriniń túsindirýi boıynsha 52 myń adam polısııaǵa bolmaǵan urlyq týraly aryzdanǵan kórinedi. Alaıda, bul jerde urlyq bolǵan, biraq, belgisiz jaǵ­daılarmen, sonyń ishinde polısııa qyzmetkerleriniń tarapynan qysym kórsetýdiń nátıjesinde, adamdar ózderiniń alǵashqy bergen aryzdaryn ózgertkendigin bárimiz de jaqsy bilemiz.

Keıbir oblystarda aryzda­nýshylarǵa urlyq bolǵany týraly emes, múlikteriniń joǵalyp ketkendigi týraly trafarettik aryzdyń úlgisin jazdyrý jolǵa qoıylǵan. Mysaly, Jambyl oblysynda urlyq oqıǵasy boıynsha barlyq aryzdar, joǵalyp ketken múligin taýyp berýge ótinish jasaýmen bastalsa, Qostanaı oblysynda aryzdanýshylar urlyqtyń múldem bolmaǵany týraly kórsetýde.

– Mynaý bir qyzyq máli­met eken. Biraq zań boıynsha aryzdanýshyǵa polısııa qyzmetkeri tarapynan kór­setilgen qandaı da bolmasyn qy­sym zańsyz bolyp tabylady emes pe?

– Mine, osyǵan da baılanys­ty Bas prokýratýranyń bas­tamasymen 2011 jyldyń 9 qara­shasynda, Qylmystyq kodeks jańa 363-1-babpen tolyqtyryldy, ıaǵnı qýda­laý organynyń laýazymdy tul­ǵasy qylmysty jasyrsa, ony on jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy belgilendi. Endi bul atalǵan bappen qazirgi kúnderi qylmystyq ister qozǵalýda jáne keıbir oblystarda kináli qyzmetkerlerge qatysty sot úkimderi shyǵyp jatyr. Bul jumys óz jalǵasyn taba beretinine senim mol. Sonymen qatar, atalǵan zańmen, «Quqyq qorǵaý týraly» zańynyń 80-baby da jasyrylǵan qylmystardy boldyrmaýǵa shara qoldanbaǵany úshin birinshi basshyny jumystan bosatý týraly normasymen tolyqtyryldy (12-1 tarmaǵy). Biz, qazir osy normanyń múltiksiz oryndalýyna kúsh salýdamyz.

– Jalpy, azamattardyń óti­nish­terine oraı polısııa qalaı tez arada shara qabyldaýy kerek? Munyń aılap sozylatyndyǵy da jasyryn emes qoı?

– Shynynda da, osy jyldarǵa deıin barlyq aryzdar bir nemese eki aı boıy qaralyp kelgen. Osy kúnge deıin polısııa qyzmetkerleri qylmys týraly aryzdar boıynsha 3 táýlik ishinde sheshim qabyldaýdy ózderiniń mindetteri emes, quqyqtary retinde sanapty. Sondyqtan da byltyr tamyz aıynda Bas Prokýrordyń normatıvtik nusqaýymen bul zań normasyn buljytpaı oryndaý týraly qatań talap qoıyldy (QIJK-niń 184-baby).

Nátıjesinde, búgingi tańda 100 aryzdanýshynyń 90-y ózderiniń aryzdary boıynsha qabyldanǵan sheshim týraly 3 táýlikte bile alady. Eger bul jaǵdaı iske aspasa, tez arada ol týraly talap etý kerek nemese prokýrorǵa shaǵymdaný qajet. Árıne, azamattar da eskerýi tıis, keıbir aryzdar boıynsha sheshim 3 táýlik ishinde qabyldanýy múmkin emes. Biraq, sizge aıtarym, ondaı aryzdar kóp emes, az mólsherdi quraıdy.

– Endi sizdiń oıyńyzsha, bul salada zań buzýshylyqtardy jo­ıyp, tártip ornatý úshin ne isteý qajet?

– Jasyratyny joq, bizde, statıstıka áli de bolsa qamshy re­tinde qoldanylady. Polısııada, Keńes dáýirinen bastap, jumysty kórsetkishtiń negizinde baǵalaý dástúrge aınalǵan. Buǵan kóz jet­kizýdiń eshqandaı qıynshylyǵy joq, tek kez kelgen polısııa qyz­metkerimen sóılesseńiz bárine qanyǵasyz.

Bul san qýý aýrýy (sıfromanııa) qylmystardy jasyrýdan bastalyp, basqalaryna da aýysty. Sóıtip, biz sandyq kórsetkishtiń tutqynynda qaldyq. Ár qyzmetkerdiń óziniń tásili, amaly (qylmys, is, qujat, aıyppul jáne t.b.) men jospary bar, eger bireýleri shynaıy isti jasyrsa, basqalary joq qu­qyq buzýshylyqty oılap tabý maqsatynda jalǵan hattamalar toltyryp, ózderi aıyppul tóleýde. Sondyqtan da, bul máselege túpkilikti núkte qoıyp, ártúrli jalǵan sandardy, paıyzdy joıatyn kez  keldi.

– Is júzinde quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin halyq­tyń senimi arqyly baǵalaıtyn bolsaq, onda ony qalaı iske asyrý kerek?

– Byltyrǵy jyldyń 1 qań­tarynan bastap, quqyq qorǵaý organdarynda jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldana otyryp, azamattardyń qylmystar týraly barlyq ótinishteri men habarlamalaryn biryńǵaı ashyq júıe arqyly iske asyrý engizildi.

Árbir tirkelgen aryz boıynsha azamatqa 14 sandy túbirtek beriledi, ol boıynsha zamanaýı aqparattyq baılanystar arqyly, (ınternet, SMS arqyly habarlama,Bas prokýratýranyń Call ortalyǵy) tez arada óz aryzyńyzdyń taǵ­dyryn jáne ol boıynsha tekserý nátıjelerin bilýge bolady. Qazir osyndaı qyzmet túrin 23 myńnan astam azamat paıdalanýda. Osyǵan oraı, kez kelgen polısııa organyna shaǵymdanǵan azamat, ınternetke kirip, quqyq qorǵaý qyzmeti týraly óz oıyn bildirip jáne polısııaǵa sene me nemese senbeı me degen suraqqa jaýap bere alady. Dál qazirge deıin 99 azamat óz oılaryn aıtyp, onyń jartysynan kóbisi (65) polısııa jumysyna qanaǵattanbaıtyndyqtaryn, 16-sy qanaǵattanatynyn jáne 17-si qalys qalǵandyǵyn bildirdi.

Bul endigi ýaqytta eshteńe de jasyryn qalmaıtyndyǵyn bildiredi.  Sondyqtan polısııa qyzmetkerleri barlyq kúsh-jigerlerin salyp, ózde­riniń quzyreti sheginde tez, sapaly ári zań sheńberinde jumys istese, halyq ony kórse, sonda tipti qylmys ashylmaı qalsa da jurt óziniń oń iltıpatyn bildirer edi. Al kerisinshe, eger olar ózderin dóreki jáne asqaq ustaýymen qatar tipti bul jaǵdaıda qylmysty ashyp jatsa da, olardyń mindetsingenine jurt keıistik bildireri anyq. О́ıtkeni, qashanda kórsetken qyzmet nátıjesi tek halyq senimimen ǵana baǵalanatynyn umytpaý qajet.

– Sóıtip,  Bas prokýratýranyń joǵaryda aıtylǵan másele tó­ńireginde ótken alqasyna qa­tys­qan quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleri odan ne túıdi deımiz? Qandaı jaýaptylyq júkteletin boldy?

– Iá, osyndaı ózekti máselelerge baılanysty Ashat Daýylbaevtyń tóraǵalyq etýimen ótken Bas pro­kýratýranyń keńeıtilgen al­qa májilisinde quqyq qorǵaý or­gan­daryndaǵy esepke alý-tirkeý tártibin saqtaý máseleleri aıryqsha aıtyldy. Onyń  jumysyna Ish­ki ister mınıstrliginiń, Eko­nomı­kalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agent­tiginiń, Kedendik baqylaý ko­­mıtetiniń basshylyǵy qatysty. Osynda esepke alý-tirkeý tájirı­besin tártipke keltirý boıynsha qabyldanǵan sharalarǵa qaramastan, qylmystardy jasyrý faktilerin túbegeıli joıý jónindegi mindetterdi tolyqtaı oryndaý múmkindigi qıyn eken­digi de jetkizildi. Sóıtip, bul tal­qylaý qorytyndysy bo­ı­­­­­­­yn­­­­­sha qylmystardy jasyrý de­­­­­­rekterin boldyrmaý, vedom­stvo­­­­lyq baqylaýdy kúsheıtý                         bo­­ı­­­­­ynsha túbegeıli sharalar qa­byldaýdy kózdeıtin usynystar da qabyldandy.

Máselen, Ashat Daýylbaev Memleket basshysy tapsyr­malarynyń múltiksiz oryndalýyn qamtamasyz etýdi, aǵymdaǵy jartyjyldyqtyń aıaǵyna deıin qylmystar týraly aryzdar men habarlamalardy júz paıyzdyq tirkeýge qol jetkizýdi talap etti. Sondaı-aq, esepke alý-tirkeý tártibin buzý jáne qylmystardy jasyrý oryn alǵan jaǵdaıda ýákiletti organdardyń óńirlik bólimsheleriniń basshylaryn laý­azymnan bosatýǵa deıingi derbes jaýapkershilikke tartýdy kúsheıtýdi talap etti.

Al prokýrorlarǵa osy salada qadaǵalaýdy kúsheıtý, anyqtalǵan zań buzýshylyqtarǵa sáıkes den qoıý, qylmysty jasyrýdyń árbir faktisi boıynsha kináli laýazymdy tulǵalardy jaýapkershilikke tartýdy qamtamasyz etý mindeti qoıyldy. Endi jazyqty jazasyz qalmaıtyn bolady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».