Qazirgi tańda eldegi halyqtyń qaryzdyq júktemesi joǵary deńgeıde ekendigi baıqalýda. Ulttyq banktiń derekterine sáıkes halyqqa tutyný nesıesiniń kólemi 2015-2019 jyldar aralyǵynda 38%-ǵa ósip, 3,5 trln teńgege jetken. Osy aralyqta uzaq merzimdi nesıeler 40%-ǵa, qysqa merzimdi nesıeler 15,5%-ǵa ósipti. Bul rette 2019 jyldyń 1 maýsymyndaǵy jaǵdaıǵa sáıkes kepilsiz tutynýshylyq nesıe kóleminiń 96%-yn uzaq merzimdi kredıtter qurap otyr. 3,5 trln teńgeni adam basyna shaǵyp esepteıtin bolsaq, elimizdiń ár turǵynyna 193 myń teńgeden keledi eken. Bul degenimiz 2018 jyly qalyptasqan ortasha aılyq jalaqynyń 1, 2 kólemin kórsetedi (2018 jyly ortasha aılyq jalaqy Statıstıka komıtetiniń deregi boıynsha 162,7 myń teńgeni qurady).
Osynyń nátıjesinde áleýmettik jaǵynan qorǵalmaǵan jandardyń jaǵdaıy qıyndaı tústi. Atalǵan sanattaǵylardyń belgili bir bóligi bereshekti qaıtarýǵa qaýqarsyz. Sondyqtan qolǵa alynǵan amal halyqtyń qaryzdyq júktemesin azaıtýǵa birshama yqpal etedi dep oılaımyn.
Qosh, sonymen bul topqa halyqtyń qandaı bóligi jatady? Atap aıtsaq, kópbalaly otbasylar, asyraýshysynan aıyrylǵan járdemaqy alatyn otbasylar, múgedek balalary bar, 18 jastan asqan bala jasynan múgedekter bar otbasylar, memlekettik ataýly áleýmettik kómek alatyndar, jetim balalar, ata-anasynan kámelettik jasqa deıin aıyrylǵan, jıyrma toǵyz jasqa tolmaǵan, ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar. Demek, memlekettiń qoldaýy naqty muqtaj tulǵalarǵa baǵyttalady.
Esep boıynsha 255 myń adam qamtylady dep boljanǵan. Al eldegi bir otbasynyń quramy 3-4 adamnan turatynyn eskersek, atalǵan Jarlyq 867 myń adamnyń áleýmettik jaǵdaıyna oń áserin tıgizedi dep oılaımyn. Bul el halqynyń 4,7%-y.
Qazaqstandyqtardyń qaryzdyq júktemesiniń artýy ekonomıkaǵa da keri dınamıkasyn berýi yqtımal. Bereshektiń shamadan tys ulǵaıǵany suranystyń orynsyz ósýine, ımporttyń kúsheıýine jáne ınflıasııanyń qarqyn alýyna yqpal etýi ǵajap emes. Sol sebepti borysh júgin azaıtý bir jaǵynan ekonomıkaǵa oń áser etetinin da esten shyǵarmaǵan durys.
Atalǵan maqsatqa jumsalatyn qarajattyń bıýdjetke túsiretin aýyrtpalyǵy týraly aıtsaq, ol sonshalyqty aýyr emes. Eger 255 myń adamnyń árqaısysynyń qaryzy 300 myń teńge dep baǵamdasaq, shamamen 76, 5 mlrd teńge bolady eken. Bul soma memlekettik bıýdjetke qatty aýyrtpalyq túsiredi dep oılamaımyn.
Nurbolat QURMETULY,
«Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ О́ńirlik zertteýler ortalyǵy dırektorynyń orynbasary
