Jahandyq ekonomıka keri ketse...
Taıaýda Moody’s kompanııasy bıyl avtoóndiris salasyna jasaǵan boljamyn aıtarlyqtaı qysqartty. Oǵan byltyrǵy jyldyń ekinshi jarty jyldyǵyndaǵy saýda kórsetkishiniń turalaýyn jáne AQSh-tyń ımporttyq tarıfterdi qysqartýy, Ulybrıtanııanyń Eýropa odaǵynan shyǵýy syndy saıası faktorlar mysal bola alady. Atalǵan kompanııanyń habarlaýynsha, álemdik avtoóndiris naryǵy bıyl bar bolǵany 0,5 paıyzǵa ósedi. Al buǵan deıingi boljamda 1,2 paıyzdyq meje bekitilgen bolatyn. Tipti 2020 jyly da ósim aıtarlyqtaı joǵarylaı qoımaıtyn túri bar. Iаǵnı, 0,8 paıyzdyq kórsetkishke qol jetkizilse, onyń ózi olja bolmaq. Bolashaqqa boljam osyndaı.
Olardyń sheteldik seriktestermen birlesken kásiporyndary jeńil kóliktermen qosa, aýyr júk avtomobılderin de shyǵarady. 2016 jylǵy jahandyq avtoóndiristiń 30 prosenti Qytaıdyń enshisine tıesili. Al AQSh-taǵy jaǵdaı osydan 4 jyl buryn aıtarlyqtaı ósimmen sıpattalǵan-dy. Bul elde 2015 jyly 7,9 mıllıonǵa jýyq kommersııalyq avtomobıl shyǵarylyp, jeńil avtomobılder óndirisi 4,2 mıllıon birlikti qurady. Qazirgi jaǵdaı basqasha. Búgingi avtonaryqta saýdasy shatqaıaqtaıtyn elderdiń biri AQSh bolmaq. Onda satý kólemi bıyl shamamen 3 prosentke, odan keıingi jyly 0,6 prosentke qysqarady dep kútilýde. Taıaýda Ford habar taratyp, Mustang markasynan ózge barlyq avtokólikterdi shyǵarýdy toqtatatynyn málimdegen bolatyn. Keıinirek General Motors sedan shyǵaratyn zaýyttardy jáne olardy salatyn oryndardy jabatynyn aıtty.
Bıylǵy kólik saýdasy qaı deńgeıde saqtalatyny jaıynda birneshe boljam bar. Morgan Stanley ınvestısııalyq banki álemdik avtomobıl satylymy byltyrǵy men salystyrǵanda bıyl 0,3 prosentke quldyrap, 82,1 mıllıondy quraıdy dep boljasa, Germanııanyń Dýısberg-Essendegi avtomobıl zertteý ortalyǵy bul kórsetkish 82,9 mln-dy quraıtynyn habarlaıdy. Al Fitch Solutions málimdeýinshe, bul salada 2 prosent ósim kútiledi.
Eýropadaǵy avtokólik naryǵy da birqatar túıitkildi máselelerge tap bolýda. Mysaly, olar ishki janý qozǵaltqyshtary bar avtomobılderdi shyǵyny az bolatyndaı etip shyǵarý arqyly qarjy aıyppuldarynan qutylýǵa, salynǵan ınvestısııany qaıtarýǵa tyrysady. Iаǵnı, kólik óndirýshilerine qoıylatyn talap jyldan-jylǵa artyp otyr degen sóz. Onyń ústine Eýropa úkimeti ekologııalyq taza, zalalsyz kólik óndirisine basymdyq beredi. Bul rette saıası jaǵdaılardyń ýshyǵýy da jyǵylǵanǵa judyryq bolýda. Germanııadaǵy Bergısh-Gladbahtaǵy avtomobıl basqarý ortalyǵy endigi saýda naryǵy burynǵydaı «maı shelpek» kezeńnen ketkenin aıtýda. Atalǵan ortalyq jarııalaǵan baıandamada álemdik avtoóndiris naryǵy 2011 jyldan bastap 2017 jyl aralyǵynda sharyqtaý shegine jetkeni, suranysqa ıe 17 avtoóndiristiń tabysy osydan eki jyl buryn shamamen 106 mlrd eýrony quraǵany aıtylǵan. «Dese de, temir tulpar naryǵynyń turalaý kezeńi endi bastaldy. Qazir tehnologııalyq, ekonomıkalyq jáne saıası ózgerister atalǵan sala ósiminiń keri ketýine áser etken negizgi faktorlardyń biri. Taıaý jyldary kólik satylymynyń baıaýlaý prosesi saqtalady. Naryqtaǵy avtoóndirýshilerdiń negizgi básekelesi retinde sandyq jáne mobıldi tehnologııalar men jańa bıznes-modelder qalyptasyp, bul salanyń biz oılaǵannan da ózge baǵytta damýyna múmkindik týmaq», delingen baıandamada.
Morgan Stanley júrgizgen zertteý nátıjesi kórsetkendeı, qymbat kólikke qumar jandar búgingi naryqtaǵy avtokólikterdi satyp alýǵa asyqpaıdy. Oǵan sebep te joq emes. Tutynýshylar elektrmobılder túrinde jańa tehnologııanyń naryqty almastyratyn kezeńin qalt jibermeı kútýde. Bul baǵyttaǵy jańa úderistiń tez enip jatqanyn sezinsek te, 2019 jyldy tolyqtaı elektrmobıldi avtokólikter jyly dep aıta almaımyz. Sebebi, mundaı kólikter quny jaǵynan eshkimge des bermeı tur. Elektr kólik sanatyna kirgenine kóp bola qoımaǵan Audi-E-tron, Jaguar I-Pace jáne Porsche Taycan syndy temir tulparlardyń baǵasy aıtarlyqtaı joǵary. Tipti eýropalyqtardyń suranysyna ıe Tesla, Model 3 syndy elektrlik avtokólikterdiń baǵasy 30 000 AQSh dollarynyń ústinde.
Joǵaryda aıtylǵan álemdik deńgeıdegi avtokólikterge suranystyń tómendeýi kólikpen tikeleı táýeldi salalardyń da turalap qalýyna sebep bolýda. Avtomobılder turaqty mehanıkalyq jáne elektrlik qyzmet kórsetýdi, bólshekterdi aýystyrýdy, boıaýdy, tazartýdy, stereojúıe ornatýdy jáne taǵy basqalardy talap etedi. Sondyqtan avtomobıl naryǵyna qosalqy bólshekter men qyzmetterdi usyný ıaǵnı servıstik qyzmetterdiń úlesi de aıtarlyqtaı ról oınaıdy. Eń qyzyǵy, sońǵy jyldary kólik saýdasynyń kenjelep qalýyna qaramastan, qyzmet tutyný boıynsha tabys kólemi edáýir artqan. Keıingi kezderi keńinen qoldanysqa ene bastaǵan − trafıkti jańartý, zııatkerlik marshrýttaý jáne baqylaý, apat bolǵan jaǵdaıda jolda kómek kórsetý, aqyly joldardyń avtomatty tranzaksııalary, kólik turaǵyn avtomatty basqarý jáne t.b. sııaqty kóptegen tehnologııalyq jetistikter nátıjesinde týyndaǵan qyzmet túrleri qoldanysqa engenin kórip otyrmyz. Avtokólik naryǵyna jasalǵan aldaǵy boljamdardy eskersek, endigi paıdanyń kózi kólik satýdyń ózinen emes, osy saladaǵy qyzmet kórsetý túrleri jańa sıpat alyp, damı túspek. Búgingi álemdik tendensııada qalyptasa bastaǵan qubylys. Osylaısha, jańa tehnologııalyq ózgerister avtonaryqty da ózine beıimdeýge kóshti.
Kelesi onjyldyqta ınternetke qosylǵan, avtonomdy basqarýǵa baǵyttalǵan avtokólikterdiń jańa revolıýsııasy paıda bolaryna kúmán joq. Damyǵan elderde bul úderistiń aldy da beleń alyp, seń qozǵala bastaǵandaı. Osydan 3 jyl buryn AQSh-ta arnaıy júrgizilgen saýalnama nátıjesinde 25 pen 34 jas aralyǵyndaǵy amerıkalyqtardyń 40 paıyzy tolyqtaı avtonomdy kólikterdi aıdaýǵa daıyn ekeni anyqtalǵan. Sebebi, tolyq avtonomdy kólikter qarapaıym kólikterge qaraǵanda senimdi ári qaýipsiz. Kólik quralyn basqarý tolyǵymen avtomattandyrylǵan jáne júrgizýshisiz optıkalyq datchıkter, radıolokasııa jáne kompıýterlik algorıtmder kómegimen júzege asyrylady. Osydan tórt jyl buryn avtonomdy jetekti apparattyq qamtamasyz etý komponentteriniń álemdik naryǵy 400 mıllıon AQSh dollaryn qurasa, 2030 jyly bul kórsetkish 40 mıllıard AQSh dollaryna deıin ósedi degen boljam bar.
Álemdik kóshten qalmaı, temir tulpar tizgindegen qazaqstandyqtardyń da sany jyl saıyn artyp keledi. Resmı statıstıkaǵa súıensek, bıylǵy jyldyń alǵashqy tórt aıynda jańadan tirkelgen jeńil avtomobılder sany – 3 jarym myńnan asyp jyǵyldy. Jyl basynda 220 myń birlik jeńil avtomobıl tirkelse, bul kórsetkish byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 10 paıyzǵa artqan. О́tken jyly elimizdegi avtobýstar men júk kólikterin qosa sanaǵandaǵy kólik sany 4,2 mln birlikti qurady. Respýblıkalyq deńgeıde kóliktiń sany artqanymen, eski kólikter sany kemimeı tur. Statıstıkalyq málimetke súıensek, shyqqanyna 10 jyldan asqan kólikterdiń úlesi - 65 paıyzdy quraıdy. Al qoldanysta júrgenine 3 jylǵa jýyqtaǵan kólikterdiń úlesi – 10,2 paıyz ǵana. Tirkeýdegi kólikterdiń - 89,2 paıyzy benzınmen júredi, 7 paıyzyna - aralas janarmaı quıylady. Al dızeldik janarmaımen júretinderiniń úlesi – 2 paıyz. Bul kórsetkish jappaı avtonomdy ári ekologııalyq taza kólikterge kóshken álemdik úderiske iligýge áli erterek ekenin kórsetedi.
Dese de memleket tarapynan eski kólikterden arylýǵa arnalǵan baǵdarlamalar da joq emes. Sonyń bir Qazaqstanda qurastyrylǵan sý jańa avtokólikterdi 4 paıyzdyq nesıemen berý. Jeńildetilgen avtonesıe berýge arnalǵan memlekettik baǵdarlamany júrgizý úshin alǵashqy kezeńde 15 mlrd teńge, odan keıin 11 mlrd teńge bólinse, sońǵy transh kólemi 8 mlrd teńgeni qurady. Kórip otyrǵanymyzdaı, jyl saıyn memleketten bólinetin qarajat kólemi kemip keledi. Sala mamandary nesıe alýshylardyń sany kóp bolǵandyqtan úshinshi transhqa bólingen qarajat kólemi jetkiliksiz ekenin aıtady. Qarajattyń azdyǵynan, 4 paıyzdyq nesıemen kólik alýshylar jarty jylǵa jýyq ýaqyttaı kezekte turýǵa májbúr. Sol úshin halyqtyń qarjylyq jaǵdaıyn eskergen avtodılerler túrli baǵdarlamalar usynyp, saýdanyń turalap qalmaýyn kózdeıdi. Al kólik alýshylar tıimdi usynys izdep, kezek kútken ýaqytta teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy artyp, ulttyq valıýta álsiregen tusta eldegi avtokólikterdiń de baǵasy kem degende 400-500 myńǵa qymbattady. Bul jaǵdaıdy qolynda mashınasy barlar tıimdi paıdalanyp, kóterme baǵa tusynyda saýdasyn júrgizip úlgerýde.
− Baǵdarlama sheńberinde bólingen qarajat 20 jyl ishinde aınalymda qaıtarymdylyǵyna baılanysty qaıta ıgeriletin bolady. Baǵdarlamanyń tıimdiligi artsa, aldaǵy ýaqytta qarajat bólý boıynsha jumystar jalǵasyn tabady. Al otandyq avtomobıl parkin jańartý maqsatynda qoldanystan shyqqan kólik quraldaryn kádege jaratýǵa tapsyrý kezinde otandyq óndiristiń avtomobılderin satyp alýǵa jeńildik beretin jeńildetilgen sertıfıkattar usyný baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Jeńildetilgen sertıfıkattardy «О́KM operatory» JShS kólik quraldaryn kádege jaratýǵa tapsyrý kezinde usynady. Jeńildiktiń kólemi tapsyrylatyn kólik quralynyń sanatyna baılanysty: jeńil avtomobılderge – 315 myń teńge, avtobýstarǵa – 550 myń teńge, júk avtokólikterine – 750 myń teńge qarastyrylǵan, – dedi ol. Aıta keterligi, avtomobılderdi kádege jaratý baǵdarlamasy iske qosylǵaly beri ROP operatory 90 myńnan astam eski avtokólikti qabyldaǵan. Mınıstrlik taratqan resmı aqparatqa súıensek, elimizde byltyrǵy naryqta jańa avtokólikterdiń kólemi 66 692 birlikti qurady. Onyń 32 298 otandyq.
2017 jyly ár satylǵan úshinshi avtomobıl otandyq kásiporyndarda shyǵarylǵan bolsa, 2018 jyldyń qorytyndysyna sáıkes ár satylǵan ekinshi jańa avtomobıl otandyq óndiristiń ónimi retinde tirkelgen.
Osy oraıda aıta keterli, otandyq óndiris órge júzgenimen, kóliktiń baǵasy otandastarymyzǵa qolaıly bolmaı tur. Qazaqstanda qurastyrylǵan jańa kólikterdiń quny kem degende 5 mln teńgeden bastalyp, sharyqtap kete beredi. Bundaı jaǵdaıda jarnamasy jańǵyrǵan nesıelendirýdiń ózi tıimdi bolmaı tur. Sebebi, alar aılyqtyń jartysynan kóbin 10-20 jyl boıy turaqty tólep turaýǵa ekiniń biri daýalaı bermeıdi. Jańa kólikke qol jetkizgenderdiń basym bóligi bastapqy jarnaǵa quıar aqshasyn jınap, ıa bolmasa onyń ózin nesıege alatyndar. Osy rette otandyq ónim baǵasynyń qymbat bolý sebebi nede degen suraq týyndaıdy. Buǵan Q.О́skenbaevtyń berer jaýaby: Avtomobılderdiń qunyn qalyptastyrý máselesi avtoóndirýshilerdiń quzyretine jatady. Al qazaqstandyq kólikterdiń baǵasyn qalyptastyratyn negizgi faktorlar qandaı? Bul suraqtyń jaýabyn avtomobıl sholýshysy Dıas Ýálıhannan surap kórdik.
− Osydan 5 jyl burynǵy avtokólik quny men qazirgi baǵany salystyratyn bolsaq aıtarlyqtaı aıyrmashylyq joq. Tek dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamyna qatysty aıyrmashylyq bar. О́z kezeginde teńgeniń qunsyzdanýy eldegi avtokólik baǵasynyń sharyqtap ketýine tikeleı áser etip otyrǵan faktor. Otandyq avtomobıl qurastyratyn zaýyttardy qoldaý maqsatynda memleket arnaıy baǵdarlama engizdi. Bul arqyly kópshilik qaýym jańa avtokólikterge qol jetkize alady. Eldegi ıpotekalyq baǵdarlamalar eń tómengi 7 paıyzben nesıe beriletin bolsa, avtonesıe odan da tómen, ıaǵnı, 4 paıyzben berilýde,-dedi D.Ýalıhan. Onyń aıtýynsha, mashına shyǵarý úshin qajetti mehanızmder qalyptaspaǵan jaǵdaıda baǵanyń qymbat bolýy zańdylyq. Sebebi, «otandyq ónim» dep júrgenimizdiń barlyǵy syrttan ákelinetin daıyn ónimder. Tek bizge daıyn kúıinde kelgen avtokólikterdiń keıbir elementteri ǵana qurastyrylady.
− Avtokólikterdi 100 paıyz ózimizde shyǵaratyndaı deńgeıge jetý úshin úlken daıyndyq kerek. Eń aldymen maman daıarlaý isine kóńil bólý mańyzdy. Bul salaǵa qatysty tıisti mamandar daıarlaıtyn mamandyq bizdegi JOO-larda joqtyń qasy. Odan bólek, mashına shyǵarýdaǵy san-salaly baǵyttar boıynsha jumys isteıtin júıe, qajetti materıaldar daıarlaý syndy etaptar bar. Bizdegi zaýyttarda shekara asyp kelgen daıyn avtobólshekterdi qazaqstandyq mamandar qurastyrýmen, óńdeýmen aınalysady. Mysaly, Qostanaıdaǵy avtozaýytta mashınalardy boıaý múmkindigi qarastyrylǵanymen boıaý túrleriniń barlyǵy derlik shetelden ákelinedi. Bul sala ózge baǵyttarǵa qaraǵanda ózekti, qıyn sala dep aıtýǵa bolady,- dedi avtosholýshy. Biraz ýaqyttan beri álemdik avtoóndiristiń qyry men syryna qanyq, túrli sanattaǵy temir tulpardyń artyqshylyqtary men kemshilikterin on saýsaǵyndaı biletin D.Ýálıhan otandyq avtoóndiristegi keıbir syn kótermes máselelerdiń tigisin jatqyzyp, olqylyqtardyń orny tolatyn kún alys emes ekenin de aıtyp qaldy.
– Taıaýda Astana Motors pen HYUNDAI birlesip Almatyda zaýyt ashpaq. Onda Qazaqstanda qurastyrylatyn avtomobılderdiń bólshekteri shyǵarylady dep josparlanýda. Bul zaýyttyń qasynda aralas bólshekter mysaly, sym, shyny syndy avtokólikke qajetti qurylǵylar shyǵarylmaq. Qazir zaýyttyń ashylýyna qatysty tıisti qujattar qabyldanyp, kelisildi. Buǵan deıin elimizde qurastyrylatyn mashınalardyń bólshekteri sheteldik kompanııalarǵa tıesili bolsa, aldaǵy ýaqytta bul olqylyqtyń orny tolmaq.
– Qazaqstanda shyǵarylǵan avtomobılderdi ishki surysqa ǵana baǵyttap qoımaı, syrqy naryqqa da shyǵarý josparlanyp otyr. Eger elimizde daıyndalǵan temir tulparlar ishki naryqtyń 50 paıyzyn quraıtyn bolsa, onda otandyq ónimdi shet memleketterge usyna alamyz. Ekinshi jaǵynan bul arqyly eldegi qarajattyń syrtqa shyqpaı memlekettiń ishinde qalýyna múmkindik týady. Naryq zańyna sáıkes, eger qandaı da óndiriletin ónimniń úlesi 50 paıyzdy quramasa, ony syrtqy naryqqa shyǵarýǵa tıym salynady, – dedi ol.
