«Kóleńkeli» altyn bıznesi kúsheıip barady

Sarapshylardyń sózine sensek, qazaqstandyq zergerlik buıymdardyń naryǵy shamamen 300 mlrd teńgege  ba­ǵa­lanady. Al kontrabandalyq bu­ıym­­dardyń úlesi naryqtyń 90 paıyzyn quraıdy. Olardyń negizgi aǵy­ny Túrkııadan, Qytaıdan, Qyr­ǵyz Res­pýb­lıkasynan, Reseı Fede­ra­sııasynan keledi eken. 

Túrkııanyń Zergerler qa­ýym­­das­ty­ǵynyń esebinshe, Qazaq­stanǵa sońǵy kez­deri bul el­den jylyna 11 tonnaǵa deıin zer­gerlik buıymdar jetkizilip júr. Qazir túriktiń ónimi Reseı na­ry­ǵyn da toltyra bastady. 

– Bul Reseı men Qazaqstannyń zer­ger­lik bıznesi úshin óte qaýip­ti qubylys. Túrkııalyq altyn ónim­­derin satýshylar «kóleńkeli» ádis­terdi qoldanyp, kó­bine ashyqtan-ashyq dempıngpen aına­ly­sady. Al sapaly altyn bu­ıym­nyń naq­ty baǵasy kem degende ár gramy­na 12-15 myń teń­ge bolýy kerek. Osylaısha túp­tep kelgende mem­leketke salyq tólep, jumys ornyn ashyp, jumysshylaryna jalaqy tóleıtin qazaqstandyq zergerler Túrkııamen básekelese al­maıdy, – deıdi Qazaqstan Zer­ger­leri lıgasynyń tóraǵasy Qaısar Jumaǵalıev.

Synamasyz buıymnyń sapasy da tómen

2016 jyly qabyldanǵan «Baǵaly me­taldar men asyl tastar týraly» Zań teorııa júzinde naryqtaǵy jasandy bu­ıymdardy áshkere etýi tıis edi. Onyń 13-babynda synamalyq tańbasy joq zer­­gerlik jáne basqa da buıymdardy sa­týǵa tikeleı tyıym salý týraly ja­zyl­­­ǵan. Biraq is júzinde qazaqstandyq ból­­­shek saýdamen aınalysýshylar az ǵa­na bóligi syrttan jetkiziletin buıym­dar­­y­na sy­namalyq tań­ba salady, 99 pa­ıy­­zy áli de ónim­derdi tańbasyz satyp keledi.

– Synamalyq tańbalary joq bol­ǵan­­dyqtan, olardyń sapasy da 583 sy­na­masynan áldeqaıda tómen. Tipti bu­ıymnyń qu­ramynda altyn bolmaýy da múmkin, tek syrtyna altyn jala­tylǵandary kóp. Biraq gramyn 8 myń teńgege altyn satyp alatyn biz­diń tuty­ný­shylarymyz ony tekserip jat­paıdy. Áıteýir arzanǵa al­ǵa­ny­na máz. Al jańaǵy «altynnyń» keıin bu­zylyp ketetinine, allergııany qozdy­ra­tynyna bas qatyryp jatpaıdy. Son­dyq­tan osy máseleler sheshilmese, otan­dyq zer­gerlik buıymdar salasy taıaý jyl­dary sala retinde joıylyp ketkeli tur, – deıdi Qaısar Jumaǵalıev.

Qazaqstan naryǵynda Re­seı, Italııa altynynyń gramy kem degende 8 myń teńgege ba­ǵalanǵan. Odan tómen baǵada Túr­kııadan, Qyrǵyzstannan ákeli­netinderi bar. Shetelden ákeli­netin bol­ǵasyn taýar qunyna kedendik baj salyǵy, tabys salyǵy, satý qyz­meti quny qo­sy­lyp, taýar qym­battaı túsedi. Son­dyqtan zer­gerlik óndiristi da­my­týǵa Qazaq­stan da múddeli bolýǵa tıis.

– Eger baǵaly áshekeı buıym­dar­dy ózimiz shyǵarsaq, onda olardyń quny áldeqaıda tó­menirek bolar edi. Bizdiń elde áshe­keı buıymdardy bezendiretin asyl tastar men mıneraldy tústi tastar baǵalanbaıdy. Shet­el­derde pálenshe myń AQSh dolla­ryna baǵalanatyn jaquttyń, aqyqtyń, merýerttiń, gaýhardyń baǵasy belgilenbegen. Ony áshe­keı bu­ıymdar satýshylar da mo­ıyndaıdy, – deıdi Q.Jumaǵalıev.

«Almaznyı NTS» JShQ Al­ro­sa-Technology aımaqtyq dırektory Andreı Voroshılovtyń aıtýynsha, cońǵy jyldary álemde zergerlik sapadaǵy sınte­tı­ka­lyq almaz óndirisiniń jyldyq ósimi 30 paıyzǵa jetipti. Osy­ǵan baılanysty zergerlik na­ryq­qa qatysýshylar «arzan sınte­tı­kalyq gaýharlardy tabıǵı retinde almastyrýy yqtımal» dep dabyl qaǵa bastady. Taldaýshylardyń málimetteri boıynsha, 2035 jyl­ǵa qaraı zergerlik sapadaǵy sın­te­tıkalyq almaz óndirisiniń kólemi óndiriletin tabıǵı almaz kólemine saı keletin bolady. Tabıǵı gaýhar naryǵyn qorǵaý jónindegi shuǵyl sharalar qajet, onyń ishinde sa­laǵa qatysýshylardy tastyń shy­naıy­lyǵyn aıqyndaıtyn aspaptar­men tehnıkalyq jaraqtan­dy­rý qa­jettiligi týyndap otyr, – dep sózin túıindedi Andreı Voroshı­lov.

Sórelerde sapasyz buıym tolyp tur

Ishki naryqtyń sóresi syna­masyna sáıkes kelmeıtin «jal­ǵan reseılik» zergerlik altyn buıym­darynyń kóptiginen beli qaıysa bastady. Qaısar Ju­ma­ǵalıev Qa­zaq­stannyń qara ba­zarlary ǵana emes, qymbat dúken­derdiń sóre­leri burynǵy Keńes Odaǵynyń ke­den­dik resimdeý beketterinen ót­peı qalǵan al­tynǵa uqsas buıym­dar nemese gaýharǵa uqsas jasan­dy tastarǵa tolyp ketkenin aıtty. Buǵan altyn buıymdar men asyl tastardy zańsyz tasymal­da­ǵan­dardy jazalaıtyn zańdary­myz­dyń kez kelgen jaǵdaıǵa ıkem­diligi sebep bolyp otyr eken.

Máselen, EAEO kóleminde zańsyz altyn tasymaldaǵandardy múlkin kámpeskelemeı, tek ákim­shilik jaza qoldanyp qoıa bere­tin tek bizdiń el ǵana eken. Salys­tyrmaly túrde aıtsaq, Reseı, Belarýs, Armenııa men Qyrǵyz­standa ákimshilik jaza ǵana emes, qylmystyq is te qozǵalady.

Qaısar Jumaǵalıev bizben áńgimesinde qara bazarlarda satylyp jatqan altynnan jasalǵan áshekeı buıymdardyń 90 paıyzy elge kontrabandalyq jolmen ákelgen túrik altyny ekenin aıtty.

– Eń aldymen olardyń sapasy talapqa saı emes. 585 synama belgisi turǵanymen, shyndyǵynda 300-diktiń deńgeıindegi metall. Tipti keıbiriniń altyn ekenine kúmánim bar. Satýshylar tıisti salyqty tólemeıdi. Bar bolǵany saýda ornyn jaldaǵany úshin ǵana aqsha shyǵarady, – deıdi ol.

«Ulttyq sa­raptaý jáne ser­tı­fı­kattaý or­talyǵy» AQ Sy­nama pala­tasy fılıaly sy­naq zert­ha­nasynyń bastyǵy Nata­lıa Kýz­mınanyń paıymdaýynsha, Bir­tutas synama palatasy Qa­zaq­stannan basqa postkeńestik el­derdiń bárinde bar.

– Tıisti bilimi men tájirıbesi joq uıym­dardyń paıda bolýy ná­tı­je­sinde sy­na­ma­nyń shyn­dyq­qa sáıkes kel­meı­­tin­digine baı­lanys­ty táýekeldikter oryn alýda. Qazaqstanǵa synama palatasy men synama qyzmetterin kór­setetin barlyq kompanııalarǵa qa­tys­ty biryńǵaı talaptar men ere­jelerdi qamtıtyn memlekettik qada­ǵalaý qajet. Biryńǵaı synamaly qadaǵalaý bol­maǵandyqtan, altyn buıym­dardyń, asyl tas­tar­dyń sapasyna eleýli túrde zalal keltirilip otyr, – deıdi Natalıa Kýzmına.

Qazaqstandyq zergerlik na­ryq­­tyń kólemin baǵalaý úshin kelesi mysaldy keltirýge bolady. 2017 jyly 105 396 neke tirkeldi, ıaǵnı 210 792 neke saqına satyp alyndy. Eń arzan baǵasy 9 myń teńge. Ná­tı­jesinde biz 2 mlrd teńgege jýyq somany alamyz. Bul tek nekelik saqınalar. Qa­za­q­stan zergerleri lıgasynyń málimetteri boıynsha, shamamen 90%-yn zergerlik buıymdardyń kóleńkeli naryǵy quraıdy. Bul jaǵdaı jyldan-jyl­ǵa ózgermeı otyr. Qazaqstan Zergerler lıga­synyń tóraǵasy Qaı­sar Juma­ǵalıev bul salada ashyq bıznes qurǵannan góri, kóleń­keli júıe­men jumys iste­gen ál­deqaı­da tıimdi ekenine birne­she dálel keltirdi. Sońǵy aýyr soq­qynyń biri – zergerlerdi memle­ketten altyn satyp alý múm­kindiginen aıyrǵan Salyq ko­deksine ótken jyly engizilgen ózge­rister. «Otandyq asyl tas-me­tal­dar saýdasy salasynda «kóleń­keli» bıznestiń keń etek jaıǵany burynnan belgili edi.

Zergerler lıgasy básekeden qashpaıdy – naryqtyń zańdy ókil­deri buryn Túrkııa, Ún­dis­tan jáne ózge de elderden kon­trabandalyq jol­men zergerlik buıymdar tasy­ǵan zergerlerge raqymshylyq jasaýdy (amnıs­tııa) usynady.

«Altyn ónimderin kontra­ban­dalyq jolmen ákelip, ony satyp kelgen zergerlerge raqymshylyq jasaýdy surap, ótkende ǵana Pre­zı­dent Ákimshiligine usynys jol­dadyq. Bizge olardyń óz bu­ıym­da­ryn kórsetip, synama jasap, mem­leketten tyǵylmaı, sa­lyq tó­leýshi retinde esepke tur­ǵany ke­rek. Biz kóleńkeli naryq kóle­min 20-30 paıyzǵa bolsa da azaıt­qy­­­myz keledi», deıdi Q.Ju­ma­ǵalıev.

Onyń esebinshe, qazir elimizde shamamen 10 myńdaı jeke jáne zańdy tulǵa zergerlik buıymdar satýmen aınalysady. Olardyń bári «Qylmystyq jolmen alyn­ǵan tabystardy zańdastyrý men zań­syz kiristerdiń izin jasyrý týraly» zańǵa sáıkes Qarjy mı­nıs­trliginiń Qarjylyq monıtorıng komıtetiniń arnaıy esebinde turýy tıis. Al is júzinde ol tizimde nebári 300-den sál asatyn kompanııa men jeke tulǵa esepte tur – zańdy jumys isteıtinderi solar ǵana. Qalǵandary zańnyń bul talabyn oryndamaıdy, ol úshin eshqandaı jazaǵa da tartylmaıdy. Olar tipti baǵasy qymbat jeke tapsyrystar úshin kúreste de basymdyqqa ıe bolyp otyr.

«Bizdegi zań boıynsha, ba­ǵasy 10 mln teńgeden bastala­tyn qym­bat buıym satyp alǵy­sy keletin adamdy men tekserýim kerek: jeke kýáliginiń kóshir­mesin alyp, saýda-sattyq deregi tý­raly qarjylyq monıtorıng komıtetine habarlaýǵa tıis­pin. Kúdik týǵyzsa, ondaı satyp alýshyǵa buıym satýdan bas tartýǵa mindettimin – satyp alý­shyǵa munyń bári kerek pe? Ol bazarǵa barady: zańdy orynda­maıtyn, arnaıy esepte turmaı­tyn sol jerdegi satýshylardan ala salady. Qarjylyq monı­to­rıng komıtetine osy máse­leni aıtyp talaı hat jazdyq, bárin esepke qoıyp, bir órke­nıetti naryq bolsyn dedik, biraq komıtettegiler bizde baqy­laý­shylyq fýnksııa joq, bul máse­­leni sheshe almaımyz dep sha­rasyzdyq tanytýda», deıdi Qaı­sar Jumaǵalıev.

2018 jyldyń basynan beri memleket óz qolymen bulardy da «kóleńkege» ketýge májbúrlep tastady.

 Salyq kodeksine engizilgen jańa ózgeris tazartylǵan al­tyn­nyń 300 kılogramyna beriletin kvotany joıdy: buryn «Taý-Ken Altyn» kompanııasy 300 kılo altyndy zańdy jumys is­teı­tin zergerlerge qosymsha qun salyǵynsyz (QQS) satyp kelgen bolatyn.

«Nege biz óz jerimizde ózge óndirýshilermen básekelese al­maı­myz? О́ıtkeni biz úshin shı­ki­zat, jańaǵy tazartylǵan altyn qolje­timsiz bolyp qaldy. Ult­tyq bank jergilikti zerger­ler­diń ta­zartylǵan altyndy bırja baǵa­symen qosymsha qun saly­ǵynsyz satyp alýyna kvota bólgen, sol bizge tıimdi edi. «Taý-Ken Altyn» kvotany bizge qýana beretin, biraq 2018 jyly Salyq kodeksine engen ózgertýlerge saı, endi tazartylǵan shıkizat – altynǵa QQS qosyldy. Qazir zergerler «Taý-Ken Altynnan» bir gramm altyn da almaıtyn boldy. Olar buıym jasaıtyn altyndy lombardtan alýǵa kóshti. Zańdy jumys isteıtinder shıkizatty sondaı-aq bırjalyq baǵadan 1-2 paıyzǵa deıingi tómen baǵamen satatyn «qara saýdagerlerden» de ala alady. Zergerler úshin bul da jaman emes, tek eldegi na­ryq­tyń bárinde kóleńkeli sektormen kúresýdi tý etip otyrǵan memleket buǵan qalaı qaraıdy?», deıdi Q.Jumaǵalıev.

Sonymen qatar sarapshylar aıtqandaı, «Taý-Ken Altynnyń» zergerlermen aradaǵy jumys tártibi burynǵy qalpyna kelti­ril­mese, bul kompanııanyń óz bo­lashaǵy da bulyńǵyr bolmaq. О́ıtkeni endi is júzinde onyń altynyn bırjadan basqa eshkim de almaıdy. Altyn naryǵynyń qazaqstandyq «oıynshylary» endi bul máseleni úkimettik deń­geıde kóteremiz degen úmitpen Qa­zaq­stan Úkimetine ashyq hat joldady.

Al ázirge... memleket zerger­lerdi «kóleńkege» ózi ıterip otyr ma degen ekiudaı oı qalyptasyp otyr.

ALMATY