Astyq eksporttaýshylardyń ishinde EO elderiniń úlesi – 40 paıyz. Mundaǵy eń iri naryq Gollandııa, Fransııa jáne Irlandııaǵa tıesili. Taıaý Shyǵys elderiniń eń iri eksporteri – Irak. Odan keıingi orynda Sırııa men Saýd Arabııasy tur.
BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń ekonomısi Dmıtrıı Prıhodko keıingi 10 jylda dúnıe júzi boıynsha bıdaı óndirý kólemi 17 paıyzǵa óskenin aıtady. Azyq-túliktik maqsatta bıdaı tutyný mólsheri 509 mln tonnadan 600 mln tonnaǵa deıin artqan. Úndistanda bıdaı tutyný 79 mln tonnadan 90 mln tonnaǵa deıin ósken. Osy qarqyn saqtalsa, bul memleket taıaýdaǵy 10 jylda tutyný kólemi boıynsha Qytaıdy basyp ozýy múmkin. Pákistan, Mysyr, Efıopııa, Aljır, AQSh, Iran, Bangladesh, Nıgerııa, sondaı-aq Saharadan ońtústikke qaraı ornalasqan Sýdan men Mozambıkte de tutyný mólsheri ósedi dep kútilýde.
Ekonomıstiń málimetinshe, sońǵy 7 jylda astyqtyń baǵasy arzandaýyna baılanysty eksporttalǵan ónimderdiń quny da 31 mlrd dollardan 30 mlrd dollarǵa deıin tómendepti.
– Dúnıe júzinde bıdaı unynyń eksporty 10 jylda 10 mln tonnadan 14 mln tonnaǵa deıin ósti, demek álemdik bıdaı unynyń saýdasy 38 paıyzǵa ósken. Al basqa da un túrleriniń eksporty – 1,1 mln tonnadan 1,5 mln tonnaǵa deıin, jarma ónimderin eksporttaý – 2 mln tonnadan 2,4 mln tonnaǵa deıin ósti, – dedi D.Prıhodko.
Sarapshy Andreı Kýpchenko bizben áńgimesinde Ortalyq Azııa Qazaqstan úshin senimdi naryq kózi ekenin tilge tıek etip ótti. Mundaǵy bizdiń basty satyp alýshymyz – Aýǵanstan. Bizdiń eldiń Aýǵanstan naryǵyndaǵy úlesi – 80 paıyz. Jalpy alǵanda Qazaqstan men Pákistan Aýǵanstan naryǵyndaǵy 75 paıyzdyq úleske ıe.
«Bıdaıdy qaıta óńdeý» odaǵynyń prezıdenti Evgenıı Gan mundaı boljamǵa senbeıtinin aıtady. Bul ýaqytsha qubylys eken. Eger, astyqtyń baǵasy ósse, bizdi ol elden yǵystyryp jiberetinder sol sátte-aq tabylady.
Álemde óndirilgen unnyń az bóligin tutynyp, kóbin eksportqa shyǵaratyn bizden basqa memleket joq. Mysaly, 2017 jyly 3,7 mln tonna un óndirsek, onyń 2,3 mln tonnasy eksportqa shyǵarylyp, 1,3 mln tonnasy ishki naryqta qalypty. Bir kezderi elimiz un naryǵyndaǵy kóshbasshylyǵynan aıyrylyp barady dep ýaıymdaǵan edik. Biraq qazirgi jaǵdaıda alańdaýǵa sebep joq.
Mamandar 2017-2018 jyldary un eksporty 2010 jyldardaǵy joǵary deńgeıge qaıta kóterilgenin aıtady. Evgenıı Gannyń paıymdaýynsha, bizge alysqa kóz salýdyń keregi joq. Ortalyq Azııada bıdaı óńdeý men nan ónimderin óndirý naryǵy áldeqashan qalyptasty.
Endi tátti kúlshe óndirýden jarysamyz
...Bul «Bıdaıdy qaıta óńdeý» odaǵynyń prezıdenti Evgenıı Gannyń tujyrymy. Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2017 jyly astyq ónimderi boıynsha biz Eýrazııanyń «nan kárzeńkesi» bolýymyz kerektigin, sonda ǵana biz halyqaralyq naryqta básekege qabiletti bola alatynymyzdy aıtqany belgili. Qazaqstan úshin «nan kárzeńkesine» aınalýdyń eki joly bar. Biri – bıdaı eksporty, ekinshisi – un eksporttaý. Mamandar bizge sońǵysynyń tıimdi ekenin ótken jyldan bastap jıirek aıtyp júr. О́ńdeý ónerkásibi arqyly jumys ornyn kóbeıtýge, odan assa kóbirek paıda tabýǵa bolady. Bir ǵana О́zbekstannyń mysalynda aıtar bolsaq, uzaq jyldar boıy eksporttalatyn unnyń 75 paıyzy О́zbekstanǵa tıesili edi. 2011 jyly eksportqa shyqqan tórt vagon unnyń úsheýi О́zbekstan jerine jetkizilgen. Biraq keıin bıdaı eksporty joǵarylap, undy satyp alý deńgeıi tómendeı berdi. Mysaly, 2007 jyly Qazaqstan О́zbekstanǵa 157 myń tonna bıdaı men 732 myń tonna un eksporttasa, 2015 jyly, kerisinshe, 1 mln 405 myń tonna bı-daı men 818 myń tonna un satqan.
Astyq eksportymen bıýdjettiń bir búıirin qampaıtyp kelgen elimiz bıyl syrtqa ádettegiden 10 paıyz tómen bıdaı eksporttapty. Onyń ústine, baǵa da 0,4 paıyzǵa arzandaǵan. Ásirese Iran men Reseıge tasymaldanatyn bıdaıdyń kólemi qysqarǵan. Osylaısha, bıdaı eksportynan túsetin tabys sońǵy bes jyl boıy tómen syrǵyp, 2017 jyly oljamyz 382 mıllıon dollarǵa jetti. 2018 jyldyń kórsetkishteri áli memlekettik deńgeıde saralanǵan joq.
80 paıyzǵa jetedi dep boljap otyrmyz, – deıdi E.Gan.
Al bul naryqtyq táýekel turǵysynan aıtarlyqtaı jaqsy kórsetkish emes. Aýǵan naryǵynda Pákistan bizge myqty básekeles. Pákistanda naryqty retteý saıasaty kenetten ózgerse, elimizde un eksportynyń naryǵy úshin jaǵdaı kúrt nasharlaıdy.
Keıingi jyldary syrtqy naryq kólemi tarylyp barady. Ortalyq Azııa elderi saýda-sattyqty tarıftik emes shekteý sharalaryn qoldana bastady.
– 2017 jylǵy ónimdi satý máselesi durys uıymdastyrylmaǵandyqtan, 2018 jyldyń kóktemgi egis jumystaryn der kezinde bastaı almaý qaýpi tóndi. Abyroı bolǵanda Úkimet ótken jyldyń jeltoqsanynda «Azyq-túlik korporasııasynan» 2 mln tonna bıdaı satyp alý týraly kelisimdi maquldady. Biz úshinshi sortty bıdaıdyń tonnasyn 42 myń teńgeden sattyq. Bul jaqsy baǵa emes, sebebi jıyn-terim kezinde onyń baǵasy 50 myń teńgege jetti. Túsken tabysqa dıqandar nesıelerin japty, kóktemgi jumysqa qarjy bóldi. 2017 jyldyń qańtar-mamyr aılarynda Qazaqstan 1,6 mln tonna bıdaı men arpa eksporttady, – dedi Evgenıı Gan.
Aldaǵy ýaqytta astyqqa degen suranys taǵy da tómendeýi múmkin ekeninin astyq naryǵyn jiti baqylap otyrǵan sarapshylar da aıta bastady. Elimiz 2007-2010 jyldary un eksporttaýdan álemdegi kóshbasshy boldy. Un óndirip, ony shetel naryǵyna shyǵarýdan asyǵymyz alshy turǵan 2007 jyly álemdik naryqqa 1 mıllıon 454 myń tonna un shyǵaryp, Túrkııa men Eýroodaqty basyp ozǵanbyz. Osy qarqynnan tanbaı, 2010 jyly 2 mıllıon 296,7 myń tonna un eksporttadyq. Degenmen sodan keıin birden kóshbasshylyqty qoldan berip, tipti bul salada quldyraý beleń aldy. 2010 jyldarǵa deıin otandyq agroholdıngterdiń bıdaıdy Qara teńiz porttaryna deıin jetkizýge áleýeti jetti. Biraq tasymal qunynyń qymbattyǵy eksporttyń Qara teńizge shyǵýyna tosqaýyl qoıdy. Sondyqtan eksporttyq baǵyt Ortalyq Azııaǵa aýysty.
Un tartýshylar bul máseleni ózdiginen sheshe almaıdy, memlekettiń qoldaýynsyz aldaǵy ýaqytta da óz ustanymyn joǵaltqany joǵaltqan. Sol úshin bıdaı egetin alqapty taǵy 2 mln gektarǵa azaıtyp, baǵasy qymbat maıly daqyl egýge kóshý kerek.
Qazir eksporttyq ósim tek Aýǵanstan baǵyty boıynsha ǵana ájeptáýir paıda ákelip jatyr. Biraq Aýǵanstan da senimdi naryq emes, sebebi onyń kórshisi Pákistan da joǵary surypty bıdaı ósiredi. Aýǵanstannyń aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi eldiń ekporttyq áleýetin arttyrý jáne júk aınalymyn ulǵaıtý úshin óz aýmaǵynda arnaıy termınal salýdy josparlap otyr. Sońǵy jyldary Pákistannyń da bıdaı naryǵyndaǵy ustanymy ózgerdi. Buǵan qosa О́zbekstan un óndirisine erekshe nazar aýdara bastady. Osy arqyly olar astyq tutynýshy elderdiń naryǵyn jaýlaıdy. Munyń barlyǵy bizdi beıqam otyrýdan saqtandyrýy tıis.
Qazaqstan taǵamtaný akademııasynyń vıse-prezıdenti Iýrıı Sınıavskııdiń aıtýynsha, О́zbekstan bıdaıdy qaıta óńdeý isin jolǵa qoıǵannan beri nan ónimderi óndirisine kóńil bóle bastady. О́nimdi neǵurlym tereń óńdeý el ekonomıkasyna da, kásipkerlik salanyń damýyna da tıimdirek. Buǵan deıin qazaqstandyq agroholdıngterdiń artyqshylyǵy astyqty Qara teńiz portyna deıin jetkizý bolǵan, tarıftiń kóterilýine baılanysty bul jol endi tıimsiz. Sharýalar óz ónimin ótkizýdiń basqa jolyn izdeı bastady. Osylaısha, Ortalyq Azııa naryǵyna aýyz saldy. Bul osydan sál buryn qazaqstandyq un eksporttalyp júrgen naryq bolatyn. Mine, osy sátten bastap qazaqstandyq un men astyq ózara bir-birine báskeleske aınalyp shyǵa keldi. Bul elderde tańdaý paıda boldy.
Kórshiles elder ishki óńdeý salasyna qoldaý kórsetýdi qolǵa aldy. О́zbekstan ımport unǵa 15 paıyzǵa deıin aksııa engizdi. 2014 jyly bajdy 11 paıyzǵa deıin tómendetti. Esesine makaron ónimderine salynǵan bajdy 15-ten 30 paıyzǵa arttyrdy. Osyndaı jaǵdaı Tájikstanda da oryn aldy. Onda sheteldiń unyna 18 paıyz kóleminde, al astyqqa 10 paıyz QQS tólenýi tıis. Bul jaǵdaı da qazaqstandyq unnan góri, astyq eksportyna tıimdi boldy. Bizdiń elde bıdaı lobbıi basym, odan jasalatyn taǵam túrlerine durys kóńil bólinbeıdi. Sol sebepti alys-jaqyn kórshilerimizge óz bıdaıymyzdy ózimizge qýyryp berip, ımporttyq áleýetin arttyrýǵa múmkindik usynyp otyrmyz.
Iýrıı Sınıavskııdiń aıtýynsha, memlekettiń baqylaýynsyz, qoldaýynsyz eksportqa baǵyttalǵan ónim túrlerin shyǵarý múmkin emes. Un shyǵaratyn kásiporyndar kórshi elderdiń eksporttyq ónimderge qatysty ustanymyna yqpal ete almaıdy.
Bul oıdy Evgenıı Gan da qoldaıdy.
– Biz arab elderine nemese Qytaıǵa bıdaı eksportyn kóbeıtkenimizge mázbiz. Bıdaı eksportynyń kólemi ulǵaıǵan saıyn un jáne unnan jasalǵan ónimderdiń eksporty zardap shegedi. Bıdaıǵa qatysty eksporttyq saıasatty ártaraptandyrý kerek. Bul úshin memleketke bıdaı eksportyn ártaraptandyrý men damytýǵa qatysty júıeli saıasat qajet, – deıdi Evgenıı Gan.
Ol aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksporttyq áleýeti degen másele quzyrly oryndardy tolǵandyrmaıdy degen oıǵa basymdyq beretinin jasyrmaı aıtty. «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynda ónimderdi qaıta óńdep, eksportqa shyǵarý týraly bir aýyz sóz joq. Bizge bıdaı lobbıleriniń eksporttyq tábetin shektep, qaıta óńdeý kásiporyndarynyń sanyn kóbeıtý kerek. Un eksporty máselesi birinshi orynǵa qoıylýy tıis. Bıdaıǵa jáne ony óńdeýge qatysty kóp másele Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quziretine kirmeıdi. Sondyqtan mınıstrliktiń quziretin keńeıtý kerek. Bul kórshilerimizdiń tarapynan baıqala bastaǵan azyq-túlik ekspansııasynyń aldyn alatyn faktor, – dedi Evgenıı Gan.
Onyń pikirinshe, Qazaqstan álemdik astyq naryǵynda úzdik elderdiń qatarynda bolǵanymen, ishki paıda túsimi jaǵynan olaı maqtana almaıdy. Sebebi álemdik bıdaı naryǵyndaǵy Qazaqstannyń uny men bıdaıynyń baǵasy eginniń bitik bolýyna baılanysty emes. Biz álemdik deńgeıdegi oıynshy emespiz. Sondyqtan bıdaı eksportyn un eksportymen qatar júrgizý kerek.
