Eńbek qatynastaryn demokratııalandyrý – kún tártibinde turǵan mańyzdy másele

Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:27

Áleýmettik jańǵyrtý, áleý­met­tik baǵdarlanǵan memleket qurý óndiristik demokratııa ıns­tıtýttarynyń damýyn talap etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti «Qazaqstannyń áleý­mettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam” atty maqalasynda eńbek qatynastary salasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardy retteýdiń tıimdi kóp deńgeıli tetikterin qurý qajettigin atap ótti.

Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:27

Áleýmettik jańǵyrtý, áleý­met­tik baǵdarlanǵan memleket qurý óndiristik demokratııa ıns­tıtýttarynyń damýyn talap etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti «Qazaqstannyń áleý­mettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam” atty maqalasynda eńbek qatynastary salasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardy retteýdiń tıimdi kóp deńgeıli tetikterin qurý qajettigin atap ótti.

Eńbek daýlarynyń negiz­gi sebepteri qatarynda jumys­shy­lardyń kásiporyndy basqarý máselelerinen shettetilýi men daý­lardy jáne janjaldardy sot­tan tys retteý tetikteriniń ál­sizdigin ataýǵa bolady. Jumys­shylardyń kásiporyndy basqarý máselelerinen shettetilýi – olar­dyń tıimdi eńbekke degen yntasyn edáýir tómendetedi de bul, saıyp kelgende, adamdardyń qyzmet nátıjesine nemquraılyǵyn týdyrady. Qazirgi tańda qalyptasqan ekonomıkalyq qarym-qatynastyń mundaı modeli ózin ózi aqtamaı otyr. Adam ózin qarapaıym jaldanýshy retinde sezinedi. О́ndiristik qatynastardy demokratııalandyrý Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurýdaǵy ajyratylmas element bolyp tabylady.

О́nimdiliktiń ósýin, demek, qa­zirgi zamanǵy ekonomıkanyń tu­raqty damýyn eńbek qatynastaryn demokratııalandyrýsyz kózge eles­tetý múmkin emes. Osyndaı úderis búkil álem boıynsha derlik iske qosyldy. Onyń negizgi máni – eńbek jáne kapıtal arasyndaǵy qaıshylyqtardy joıý. Al bul qaıshylyqtardy jumysshylardyń kásiporyn kapıtalyna qatysýyn qamtamasyz etý arqyly joıýǵa bolady.

Eńbek qatynastaryn demokra­tııa­landyrýdyń alǵashqy izashary AQSh bolyp tabylady. 1974-1994 jyldar aralyǵynda Amerıka Kongresi jumysshylardyń ak­sıo­nerlik menshigin damytý jos­pary negizinde jumysshylardy aksıonerlik kapıtaldyń ıeger­lerine aınaldyrý úderisin yntalandyratyn 25 zańnamalyq akt qabyldady. О́ndiris qaty­nas­taryn demokratııalandyrý baǵdarlamasyna qatysýshy kompanııalardyń kóbine qabyldan­ǵan zańnamalar boıynsha salyqtyq jeńildikter berilgen. Sóıtip, jumysshylar menshigi «Shevron», «Proktel end Gembl», «Kraısler», «Lokhıd» jáne basqa asa iri kompanııalarǵa tarala bastady.

Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń bastamasy boıynsha elde azamattarǵa iri ulttyq kompanııalardyń teń menshik ıeleri bolýǵa múmkindik beretin «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy iske qosyldy. 2016 jylǵa deıin halyqqa 10 kompanııanyń aksııalary usynylatyn bolady.

Alǵashqy kezeńde «Qaz­Trans­Oıl» AQ aksııalary satylymǵa shyǵaryldy. Aksııanyń baǵasy 725 teńgeni quraıdy, bul buqara halyq úshin qoljetimdi bolyp tabylady. Qazirgi kezde «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy sheńberinde 26,5 myń qazaqstandyq broker shottaryn ashty.

Aksııany ıelengen qazaqstan­dyqtar ulttyq kompanııalar­dy basqarýǵa, onyń ishinde aksıo­nerlerdiń jalpy jınalystarynda daýys berýge qatysý múm­kin­digine ıe. «Halyqtyq IRO» baǵ­darlamasyna «QazTransOıl» kompanııasy jumysshylarynyń belsendi túrde qatysýlary ma­ńyz­dy. Kompanııa basshysy ju­mysshylaryn aksııalardy satyp alýǵa jeńildik, bonýs, ústeme aqy berý arqyly yntalandyrý týraly oılastyrýy qajet. Osyǵan barlyq iri kompanııa basshylary qyzyǵýshylyq tanytqany jón. Mundaı tásil jumysshylardyń kásiporyndy basqarýǵa qatysýyna múmkindik beredi.

Mundaı kásiporyndar halyq­tyq kásiporyndar dep atalady. Ondaı kásiporyndar AQSh, Qytaı, Germanııa, Ulybrıtanııa, Shvesııa, Danııa, Norvegııa jáne qu­qyqtyq negizderimen birge sharýashylyqty júrgizýdiń ujym­dyq nysanyn damytýdyń arnaıy baǵdarlamalary áreket etetin basqa da elderde qurylǵan.

AQSh-ta 11 mln. adam, ıaǵnı bú­kil jumys kúshiniń 10%-dan as­tamy ózderi jumys isteıtin kom­panııalardyń menshik ıeleri bolyp tabylady. Shamamen 10 myń kompanııa óz aksııalaryn­ ju­mysshylaryna satsa, onyń ishinde 1,5 myń jumysshy aksııa­lardyń baqylaý paketterin ıelengen.

1998 jyldan beri Reseıde «Jumysshylar aksıonerlik qoǵam­darynyń (halyqtyq kásiporyndar) quqyqtyq erejeleriniń erekshe­lik­teri týraly» federaldy zań qoldanysta. Qazirgi kezde elde óń­deýshi ónerkásip, qurylys, aýyl sharýashylyǵy salalarynda 200-ge jýyq halyqtyq kásiporyndar jumys isteýde.

Halyqtyq kásiporyndardy ǵylym óndiristik qatynastardy demokratııalandyrýdyń quraly retinde qarastyrady. О́ndiristik qatynastardy demokratııalandyrý, jumysshylar menshigin damytý – álemdegi elderdiń kóbiniń mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq baǵyttarynyń biri, qoǵam talap etetin áleýmettik ádildik joly.

Jalpaq jurtqa jaqsy tanymal ıspandyq «Mondragon», brıtandyq «Djon Lıýıs Partnershıp» korporasııalary, sondaı-aq, Amerıka bıznesiniń klassıkalyq úlgileriniń biri – «Lınkoln Elektrık» kompanııalarynda kásipodaqtar, qyzmetkerlerge ústeme aqy tóleý jáne bonýstar joq. Biraq bul kompanııalar árbir qyzmetkerge ómir boıǵy jumysqa ornalastyrýǵa kepildik jáne kompanııa aksıoneri bolýǵa múmkindik beredi. Fırmanyń taza tabysyna jalaqy kólemi ti­keleı táýeldi. Qyzmetkerlerdi yn­talandyrýdy kózdegen bul tásil halyqtyq kásiporyndardyń bá­sekege qabiletti bolýyna múmkindik týǵyzady.

Reseı zańnamasy boıynsha halyqtyq kásiporyn bas dı­rektorynyń eńbekaqysynyń kólemi qarapaıym jumysshynyń eńbekaqysynyń ortasha kóleminen 10 eseden aspaýy tıis ekendigi qy­­zyqtyratyn jaıt. Bul, ádet­te­gi aksıonerlik qoǵammen sal­ys­tyrǵanda, tabystardy edáýir adal bólýge degen umtylysty basa kórsetedi. Kompanııanyń tabysyna degen jumysshylar múddeliligi alynǵan tabystardyń qaıta ınvestısııalanýyna, óndiristi basqarýdyń edáýir tıimdiligine yntalandyrady jáne kompanııanyń keleshegin oılamaıtyn, aksııalardy alyp-satatyn kezdeısoq tulǵalardyń kapıtalǵa qatysýyn boldyrmaýǵa múmkindik beredi.

Halyqtyq kásiporyndar áleý­mettik jáne zeınetaqy qoldaýyna da múddeli. Jumysshylar zeınetaqy jınaqtary analogııasy boıynsha aksııalardy satýdan túsetin qarjyny zeınetkerlikke shyqqan kezde paıdalana alady. Qazaqstan osy sekildi baǵdarlamalardy zeınetaqy júıesi reformasy sheńberinde jete zerttese jón bolar edi.

Osydan shamaly ýaqyt buryn Májiliste básekeni damytý máselesi boıynsha Úkimet saǵaty ótti. Qazirgi kezde Qazaqstanda kóbinese tıimsiz jáne zııan shegýshi 6 myńǵa jýyq memlekettik kásiporyn jumys jasaýda. Keıbir tıimsiz memlekettik kásiporyndar bazasynda halyqtyq kásiporyndardy uıymdastyrý arqyly júzdegen óndiristiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa múmkindik bar.

Eńbek qatynastaryn demo­kratııalandyrýdaǵy mańyzdy róldi kásipodaqtar atqarýy tıis. Alaıda, sóz is júzindegi kásipodaqtar tý­raly bolyp otyrǵan joq. Aza­mattarǵa tek qana kásipodaq jar­nalaryn jınaıtyn, jumys be­rýshiler múddelerine qarsy kele almaıtyn qurylymdardyń qajeti joq. Kásipodaqtar jaldamaly eńbek múddelerin belsendi túrde qorǵaýlary tıis. Árbir jumysshy kásipodaqtar qoldaýyn sezinýleri qajet. Bul rette, eń bastysy, kásipodaqtar jumys berýshiden táýelsiz bolýlary kerek. Bizde, kásipodaqtar kósh­basshylary kásiporyn basshysy tarapynan taǵaıyndalady nemese tipten kásipodaqtyq jáne ákimshilik basqarýdy qosa júr­gizetindigin jıi kezdestirýge bolady. Buǵan jol berýge bolmaıdy. Qazaqstanda táýelsiz kásipodaq qozǵalysyn budan ári damytý úshin «Kásiptik odaqtar týraly» Zańdy túbegeıli qaıta qarastyrý kerek. Áleýmettik áriptestik túsi­nigi ujymdyq shartty jasaý men oryndaý tetigin, jumys berýshilermen kásipodaqtardyń ózara qatynastaryn, olardyń ókildigin keńeıtýdi jáne t.b. zańnamalyq aktilermen bekitýdi qajetsinedi.

О́ndiristik qatynastardy demokratııalandyrýǵa jumysshy­lar­dyń qatysýymen júzege asatyn keńesshi organdar qurý da ıgi septigin tıgize alady. Menedjmenttiń sheteldik táji­rı­besi kórsetkendeı, eńbekshi eldiń quqyǵyn qorǵaýda keńesshi organdardyń róli zor. Keńesshi organdar Avstrııa, Belgııa, Ger­ma­nııa, Fransııa, Nıderlandy, AQSh, Japonııa, Avstralııa jáne basqa da elderde qurylýda.

Máselen, Germanııada kásip­oryn basshysy óndiristik keńespen aıyna kem degende bir ret kezde­sedi. Kezdesýde keń aýqymdy má­seleler talqylanady. Jumys berý­shi kadrlyq saıasatyna qatysty qajetti sharalardy qoldaný jó­ninde óndiristik keńespen mindetti túrde aqyldasady. О́ndiristik keńeske qyzmetkerdi basshy laýazymǵa taǵaıyndaý týraly aqparat usynylady. О́ndiristik keńes kásiporyn basqarmasy men baqylaý keńesinde sheshýshi daýys quqyǵyna ıe.

Birqatar elderde jumysshy ókilderi óndiristik keńesten basqa keńesshi daýys quqyǵymen Dırektorlar keńesine qatysady. Osyǵan mysal retinde Danııa, Shvesııa, Norvegııa jáne basqa da elderdegi kásiporyndardy atap ótýge bolady.

Eńbek ujymy jospar, keste qurý, óndiristi uıymdastyrý, oqytý, tálimgerlik sekildi ár túrli uıymdyq máselelerdi sheshetin óndiristik keńesterdi Qazaqstanda da qurýǵa bolar edi.

Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurý árbir qazaqstandyqtyń eńbekke teńdeı múmkinshiligin qarastyrýdy kózdeıdi. Sondyqtan, múmkindikteri shekteýli adamdardy jumysqa ornalastyrý máselesine aıryqsha yqylas qoıý qajet. Osyǵan oraı áleýmettik jumys oryndaryna qatysty zańnamalyq normalardy da qaıta qarastyratyn ýaqyt jetti. «Halyqty jumyspen qamtý týraly» Zańda belgilengen «jumys oryndary jalpy sanynyń 3 paıyzy mólsherinde múgedekter úshin jumys oryndarynan kvota bólý» talaby oryndalmaýda.

Osylaısha, Qazaqstannyń aldynda eńbek qatynastaryn retteýdi jetildirý jónindegi kúrdeli mindetteri tur. Bul mindetterdi oryndaýǵa tek ókimet pen jergilikti memlekettik organdar ǵana emes, sondaı-aq, onyń ıdeıa, oı-pikirleri men múddelerin ilgeriletýge úles qosýy tıis úkimettik emes uıymdar da belsendi túrde atsalysýlary kerek. Iаǵnı, qazaqstandyq qoǵamnyń barlyq ınstıtýttarynyń ózara tıimdi qatynasy nátıjesinde áleýmettik jańǵyrtýdy júzege asyrýǵa bolady.

Tursynbek О́MIRZAQOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.