Qoǵam • 18 Shilde, 2019

Aýyl jastaryn ne tolǵandyrady?

2020 ret

kórsetildi

10 mın

oqý úshin

Jastar jylynda aýqymdy is-sharalar qolǵa alynyp, jastardy jan-jaqty qoldaýǵa barynsha kóńil bólinip jatyr. Sonyń ishinde jastardyń áleýmettik jaǵdaıy – basty nazarda. Osy rette aýyl jastaryn qandaı problemalar alańdatatynyna mán bergen mańyzdy. Aýyldyń gúldenýi eldiń eńse kóterýine serpin beredi. Al jastardyń kúshi bolmaı, aýyldy kórkeıtý – kúrdeli sharýa.

Egemen Qazaqstan

«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy aýyl jastarynyń jaı-kúıin zertteý maqsatynda turǵylyqty jerlerdegi máselelerge qatysty áleýmettik saýalnama júrgizgen edi. Sonyń nátıjesinde aýyl-aımaqtaǵy jastardy ne tolǵandyratyny týraly biraz maǵlumat jınaldy. Atap aıtsaq, birinshi kezekte jastardy azyq-túlikke, halyq tutynatyn taýarlarǵa joǵary baǵalar men tabys deńgeıiniń tómendigi alańdatady. Saýalnama qatysqandardyń 40%-dan kóbi osy máselelerdi bólek atady. Budan keıin jumysqa ornalasý jáne jumyssyzdyq máselesin aıtyp qynjylys bildirgender 38,8%-dy qurady. Respondentterdiń shamamen besten bir bóligi óz baspanasynyń joqtyǵyna, joǵary bilimniń joǵary qunyna jáne nesıeler boıynsha qaryz mindettemelerine shaǵymdanǵan. Sondaı-aq basqa da máseleler kórsetkishine toqtalsaq, erteńgi kúnge degen senimdiliktiń bolmaýy – 11%, jastardyń bos ýaqytyn ótkizý – 11%, medısınalyq qyzmet kórsetý sapasynyń tómendigi – 9%, sybaılas jemqorlyq – 8,7%.

Aýyl jastarynyń qalaǵa qonys aýdarý úrdisi qarqyn alyp kele jatqany – belgili jaıt. Joǵaryda aıtylǵan jastardyń problemalary osy jaǵdaıdyń saldary ekeni túsinikti. Endi jınalǵan derekterden taqyryptyń taǵy bir qyryna úńilýge bolatynyn baıqadyq. Ol – qaı problemanyń qaı óńirde ózektiligi basymyraq bolyp turǵandyǵy. Máselen, azyq-túlikke, halyq tutynatyn taýarlarǵa joǵary baǵa máselesi kóbinese Qostanaı (84%), Qyzylorda (63%), Batys Qazaqstan (58%) jáne Atyraý (55%) oblystarynyń jastaryn tolǵandyrady eken. Tabys deńgeıiniń tómendigine Qostanaı (88 %), Jambyl (64%) jáne Aqtóbe (51%) oblystarynyń jastary alańdaýly. «Eki qolǵa bir kúrek» izdegen jastary kóp óńirlerdiń úshtigine Qostanaı (62%), Mańǵystaý (56%) jáne Almaty oblystary (52%) kiredi. Basqalarǵa qaraǵanda baspanasynyń bolmaýyna kóp bas aýyrtatyn Almaty (42%), Mańǵystaý (32%) jáne Atyraý oblysynda (52,2%) turatyn jas azamattar eken. Joǵary bilim alýdyń quny sharyqtap tur dep sanaıtyndar – Soltústik Qazaqstan (36%), Qaraǵandy (36%) jáne Atyraý (32%) oblystarynyń jas turǵyndary. Aqyr sońynda ózekti máseleler matrısasyn Qyzylorda (33%), Almaty (32%) jáne Qostanaı (22%) oblystarynyń jastaryn alańdatatyn nesıeler boıynsha qaryz mindettemeleri túıindedi.

Sonymen qatar saýalnama qorytyndysyn áleýmettik-mádenı máseleler boıynsha óńirlerge jikteýge bolady. Aıtalyq, erteńgi kúnge senimsizdik Almaty (30%), Batys Qazaqstan (20%) jáne Qostanaı (10%) oblystarynyń jastaryna tán. Jastardyń bos ýaqytyn ótkizý máselesi Shyǵys Qazaqstan (38%), Qyzylorda (22%) jáne Pavlodar (19%) oblystarynda óte ózekti. Medısınalyq qyzmet kórsetýdiń tómen sapasy kóbinese Pavlodar (23%), Qyzylorda (18%) jáne Qostanaı (18%) oblystarynda baıqalady.

Saýalnama júrgizilgende jastardyń jas erekshelikteri de eskerildi. Máselen, 14-18 jas aralyǵyndaǵy jastar joǵary bilim alý aqysynyń qymbattyǵyna qynjylys bildiredi. Bos ýaqytty uıymdastyrý máselelerine de mán bergen – osy jastaǵylar. Al erteńgi kúnine senimdiliktiń tómen kórsetkishi 19-23 jastaǵylarǵa tán. Osy jastarǵa qosa 24-28 jas aralyǵyndaǵy azamattar ekonomıkalyq máselelerge alańdaýshylyq bildiredi. Máselelerdiń ereksheligine jastardyń óz otbasylaryn qurǵan-qurmaǵandyǵy da yqpal etti.

Sondaı-aq atalǵan problemalardyń ártúrli bop kelýin jastardyń bilim deńgeıimen baılanystyrýǵa bolady. Joǵary bilimniń joǵary baǵasyn tolyq orta, orta arnaıy/kásiptik-tehnıkalyq nemese aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar jastar (18%-dan 27% deıin) atap ótti. Tabystyń tómen deńgeıine orta arnaýly/kásiptik-tehnıkalyq jáne odan joǵary bilimi bar aýyl jastary (46%-dan 58% deıin) jıi shaǵymdanady. Orta bilimnen joǵary bilimi bar nemese bilimi joq jastardyń 40%-dan kóbi azyq-túlik pen birinshi kezekte qajetti taýarlardyń joǵary baǵasyna alańdaýly. Jastardyń bilim deńgeıi joǵary bolǵan saıyn jeke turǵyn úıdiń bolmaýy jıi aıtylady. Bul jaǵdaı nesıe problemasyna da sáıkes keledi. Joǵary bilimi bar (14%) jáne tolyq emes orta bilimi bar nemese bilimi joq (12-13%) jastar erteńgi kúnine kúmánmen qaraıdy.

Buǵan qosa, úsh jáne odan da kóp balasy bar jas otbasylar aldynda ózekti ekonomıkalyq máseleler kólbeńdeıdi. Otbasyly respondentterdiń 50%-dan astamy azyq-túlik pen qajetti taýarlardyń joǵary baǵasy, tabystyń azdyǵyn atasa, 40%-y jumyspen qamtylý, turǵyn úıdiń bolmaýy, nesıe máselelerin kóterdi.

«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy júrgizgen bul saraptamalyq jumysta negizinen aýyl jastaryn qandaı máseleler mazalaıtyny jan-jaqty taldandy. Sonymen qatar atalǵan problemalardyń sheshimi týraly jastardyń ózderinen de pikirler suraldy. Mysaly, respondentterge «Sizdiń oıyńyzsha, aýylyńyzdaǵy jastar máselesin sheshýmen kimder aınalysýy kerek?» degen suraq qoıyldy. Jastardyń basym kópshiligi, naqtyraq aıtsaq, 39%-y jastar uıymdary men qozǵalystaryna jáne 37%-y jergilikti bılik organdaryna senedi. Is júzinde árbir besinshi jas azamat (17,4%) ortalyq bılik organdarynan aýyldaǵy ózekti máselelerdi sheshý boıynsha naqty áreketter kútedi. Jastardyń 16%-y tek óz-ózine sene alady, 8,5%-y ata-analary men týysqandarynyń kómeginen úmittenedi. Sondaı-aq suralǵandardyń 7,7%-y bul máselede jumys berýshige de arqa súıeıdi. Aýyldyń árbir onynshy jas turǵyny máselelerdi bilim berý uıymdary sheshý kerek dep sanaıdy. Bul – óte zańdy. О́ıtkeni bul jasta sapaly bilim alý jáne odan ári jumysqa ornalasý máseleleri ózekti bolyp tur.

Saýalnama barysynda aýyl jastarynyń eldi mekenderdegi ómirdiń bolashaǵyna qatysty kózqarasynan birshama habardar boldyq. Ol úshin aldymen «Siz, óz bolashaǵyńyzǵa qanshalyqty senimdisiz?» degen suraqqa jaýaptar jınaldy. Usynylǵan jaýaptardyń ishinen orta eseppen aýyldyń árbir úshinshi jas turǵyny óz bolashaǵyna «tolyǵymen senimdimin», árbir ekinshisi «Senimdimin deýge bolady», 6,9%-y «Senimsizbin deýge bolady», 3%-y «Múldem senimdi emespin» degen nusqany tańdaǵan.

Aımaqtar boıynsha bolashaqqa úlken senimdilik Atyraý (93%), Pavlodar (92%) jáne Soltústik Qazaqstan (91%) sııaqty oblystarda baıqalady. Bul – «Tolyǵymen senimdimin» jáne «Senimdimin deýge bolady» degen nusqalardyń jıyntyq kórsetkishi. Al Qyzylorda (16%), Qaraǵandy (14%) jáne Qostanaı (12%) oblystaryndaǵy aýyl jastarynyń erteńgi kúnge senimdiligi tómen.

Jas toptary boıynsha aýyl jastarynyń jasy úlken bolǵan saıyn, onyń bolashaǵyna senimdi ekenin kórsetedi. Nusqalardyń jıyntyq kórsetkishi 14-18 jas toptarynda – 84,4%, 19-23 jas aralyǵynda – 83,7%, 24-28 jas aralyǵynda – 80,4%. Bolashaqqa senimsizdik tanytatyn aýyl jastarynyń paıyzy jaldamaly turǵyn úıde turatyndar arasynda aıtarlyqtaı joǵary – 16%. Al jas aýyldyqtardyń basqa sanattarynda bul kórsetkish eki ese tómen jáne 8-9% sheginde ózgerip otyrady.

«Jastar bolashaǵyn ózderiniń aýyldarymen baılanystyra ma, joq pa?» degen suraqtyń jaýaptaryna da basa nazar aýdaryldy. Respondentterdiń úshten bir bóligi, 28%-y buǵan oń jaýap berdi. «Iá» dep jaýap berýge beıim adamdardyń sany 36%-dy qurady. Respondentterdiń 16%-y «Joq deýge bolady» nusqasyna jaqyn boldy. Iаǵnı, aýyl turǵyndarynyń úshten biri ózderiniń eldi mekenderinen qonys aýdarýǵa daıyn. Taldaý kórsetkendeı, el óńirlerindegi aýyl jastarynyń mıgrasııalyq kóńil-kúıinde aıyrmashylyq bar. «Joq» jáne «Joq deýge bolady» nusqalary boıynsha joǵary jıyntyq kórsetkish Soltústik Qazaqstan (72,8%), Shyǵys Qazaqstan (57,9%), Aqmola (54,2%), Qostanaı (54%) jáne Pavlodar (53,8%) oblystarymen sıpattalady. «Iá» jáne «Iá deýge bolady» dep jaýap bergen respondentterdiń basym bóligi – Atyraý (88,6%), Aqtóbe (73,8%), Almaty (68,4%), Túrkistan (67,7%) jáne Mańǵystaý (66,6%) oblystarynyń jastary.

Saýalnamaǵa qatysqandardyń basym bóligi (55,4%) jumyssyzdyqty jáne jumyspen qamtylý máselelerin keri ıtermeleıtin kúsh retinde kórsetti. 27,1%-y kóship ketýdiń ekinshi sebebi tómen jalaqy ekenin ańǵartty. 17,3% jastardy aýyldan ketýge májbúrleıtin úshinshi faktor týǵan jeriniń oblys, aýdan ortalyǵynan alystyǵy eken.

Jalpy jınalǵan málimetterge súıensek, jastar bolashaǵyn óz aýylymen baılanystyrý úshin aldymen turaqty jumys, laıyqty eńbekaqy, ómir súrýge qolaıly ınfraqurylymnyń bolǵanyn qalaıdy. Bul memleketti áleýmettik-ekonomıkalyq baǵytta damytýda eskeriletin erekshe salalar ekeni anyq. Qoryta aıtqanda, áleýmettik saýalnama Qazaqstannyń aýyl jastary ómirge sýbektıvti qanaǵattanýdyń joǵary deńgeıine ıe ekendigin kórsetti. Aýyl turǵyndarynyń 44,6%-y tolyǵymen óz ómirlerine rıza ekenderin bildirse, 45,3%-y ómirine qandaı da bir dárejede qanaǵattanady.

Ásem QAIDAROVA,

«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary,

saıası ǵylymdar doktory