24tv.ua
Muny derekter de rastaıdy. Ǵalamtor jelisine qatysty zertteýler júrgizýmen aınalysatyn Internet World Stats (IWS) uıymynyń málimetinshe, 2019 jylǵy aqpan aıynda álemdegi ınternet paıdalanýshylardyń kórsetkishi 4 mlrd. 339 myń adamdy quraǵan. Osy oraıda, ınternet paıdalanýshylar sanynyń ósý úrdisin basqa jyldarmen salystyrar bolsaq, osy saladaǵy úlken ózgerister anyq kórinedi. Máselen, 2000 jyly álemdegi ınternet paıdalanýshylar sany 300 mln. adamnyń tóńireginde bolsa, 2010 jyly bul kórsetkish 1.7 mlrd. adamdy quraǵan.
Osy rette, Internettiń úlken shyǵyndy talap etpeıtini, álemniń kez-kelgen buryshynda qoljetimdiligi, memlekettik qurylymdardyń tolyq qadaǵalaýyna túse bermeıtini, kommýnıkasııalyq múmkindikteri men anonımdiligi ony paıdalanýshylarǵa úlken múmkindikter beretindigin radıkaldyq, ekstremıstik jáne terrorıstik uıymdardyń óz múddelerine utymdy paıdalanýǵa umtylatyny belgili.
2010 jyly Birikken Ulttar Uıymynyń Bas assambleıasynyń 65 sessııasy barysynda qabyldanǵan «Halyqaralyq qaýipsizdik jelisindegi aqparattandyrý men telekommýnıkasııa salasyndaǵy jetistikter» atty qararda álemdik qaýymdastyq tarapynan aqparattyq salada óse túsip otyrǵan qaýip-qaterlerge alańdaýshylyq bildirilgen bolatyn.
Sońǵy jyldary BUU, ShYU, EQYU tárizdi halyqaralyq uıymdar men basqa da birlestikter osy másele boıynsha memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge baǵyttalǵan tuǵyrlardy maqsatty túrde qalyptastyra bastady. Álemniń kóptegen elderi ulttyq deńgeıdegi ózderiniń quqyqtyq tetikterin jetildirip, basqa eldermen úılesimdi yntymaqtasýǵa túsýde. Atap aıtqanda, Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymy (budan ári - EQYU) 2005 jyldan beri adam quqyǵynyń saqtalýyn qamtamasyz ete otyryp, Internetti terrorıstik maqsattarda paıdalanýǵa qarsy is-qımyldardy jasaqtaý boıynsha pármendi sharalardy júzege asyrýǵa belsendi túrde qolǵabys kórsetýde. Bul jumystar ulttyq jáne aımaqtyq deńgeılerde jan-jaqty suhbat ornatý men yntymaqtastyqty tereńdete túsýge baǵyttalyp, sheteldik sarapshylarmen tájirıbemen jáne qol jetkizgen nátıjelermen almasýdy qamtamasyz etýdi maqsat etip otyr. EQYU-nyń 2012 jyly jeltoqsan aıynda terrorızmmen kúresý maqsatynda qabyldanǵan jınaqtalǵan tujyrymdamalyq bazasy Internetti terrorıstik maqsattarǵa paıdalanýǵa qarsy is-qımyldy Uıymnyń jáne oǵan múshe-memleketterdiń strategııalyq basymdyqtary qataryna jatqyzdy.
Qazirgi kúnde Internet pen ártúrli áleýmettik jeliler ony paıdalanýshylar lezde jáne jasyryn jaǵdaıda aqparat taratatyn jáne bólisetin balama shynaıylyqqa aınalýda. Ártúrli destrýktıvti dinı uıymdar men aǵymdardyń ıdeologtary óz qatarlaryna jańa jaqtastardy tartý jáne ózderiniń teris ıdeıalaryn taratý úshin áleýmettik jelige jappaı bet burdy. Biz ondaı jumysty úkimet áskerleri men halyqaralyq koalısııanyń kúshimen búgingi kúnde tolyq derlik talqandalǵan DAISh terrorlyq uıymynyń 2013-2015 jyldary Sırııadaǵy «gúldengen shaǵyndaǵy» kásibı BAQ-tary men ınternet-qyzmetinen kóre alamyz. Atalǵan uıym sol jyldary osyndaı aqparattyq múmkindikter arqyly óz ıdeıalaryn nasıhattaıtyn júıeli jumystardy júzege asyra aldy.
Osy oraıda, ǵalamdyq jeliniń ózindik ereksheligi men dınamıkalyq sıpaty halyqaralyq terrorızmge ulttyq deńgeıde qarsy is-qımyl júrgizýge aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyzatynyn aıta ketý kerek. Memleketterdiń ekstremıstik, radıkaldyq mazmundaǵy saıttardy monıtorıngteý men tosqaýyl qoıýǵa baǵyttalǵan áreketteri bar kezde ońdy nátıje bere qoımaıdy, óıtkeni destrýktıvti jáne terrorıstik uıymdar men aǵymdardyń Internet-resýrstary men veb-portaldary óz formattaryn jıi ózgertip, ıdeıalaryn basqa taqyryptar arqyly taratyp, jańa domender quryp, sóz bostandyǵyn paıdalana otyryp ár elderdiń hostıngterin paıdalanyp otyrady. Mundaı saıttardyń provaıderleriniń shetelderde bolýy da kóp jaǵdaıda máseleni qıyndata túsedi. Árbir memleketterdiń ulttyq zańnamalarynyń ózgeshelikterine baılanysty bir memlekettiń basqa eldiń aýmaǵynda tirkelgen destrýktıvti saıttardy japtyrýǵa dármeni jetpeıtin jaǵdaılar da osy máselege birshama tosqaýyl bolýda.
Halyqaralyq kooperasııadaǵy osyndaı aǵattyqtar terrorıstik jáne ekstremıstik kúshterge óz qyzmetterin barlyq derlik elderde taratýǵa úlken múmkindikter beredi. Buǵan vırtýaldy qurylǵylardyń kómegimen ınternette arbaýshylardyń qurǵan toryna túsetin adamdardyń, onyń ishinde jastardyń jyl sanap kóbeıip otyrǵany jaǵdaıdyń tym kúrdeli baǵytqa oıysqanyn kórsetedi.
Qazaqstanda búgingi kúnde basqa da elderdegi tárizdi aqparattyq qaýipsizdik máselesi aıtarlyqtaı ótkir tur. Elimizde ornyqqan turaqty dinı ahýalǵa qaramastan, qoǵamda turǵyndardyń belgili bir bóliginiń arasynda dinı radıkaldaný úrdisimen baılanysty boı kórsetip júrgen birqatar máseleler bar. Osy oraıda, ekstremızm men terrorızm ıdeıalarynyń ınternet-keńistikte belsendi taraýy turǵyndardyń dinı radıkaldanýyna ózindik túrtki bolyp otyrǵany anyq. Sondyqtan memlekettik organdardyń aldynda osy saladaǵy qazirgi qaýip-qaterlerdi eskere otyryp, qoǵamda qolaıly rýhanı ortany qalyptastyrý mindeti tur.
Qazaqstanda jyldan-jylǵa qaýipsizdikti qamtamasyz etý júıesi jetildirile túsýde. Osy oraıda, memlekettik organdardyń ekstremıstik jáne terrorıstik uıymdardyń jumysyn anyqtaý men jolyn kesýde, terrorızmniń alysharttaryna, onyń ishinde Internette taralýyna jol bermeýge baǵyttalǵan zańnamalyq jáne uıymdastyrýshylyq júıeni jetildirý isinde aıtarlyqtaı qomaqty tájirıbe jınaǵanyn aıta ketý qajet.
Elimizde 1999 jyldyń shilde aıynda qabyldanǵan «Terrorızmge qarsy is-qımyl týraly» zańynda terrorızmmen kúresýdiń quqyqtyq jáne uıymdastyrýshylyq negizderi, menshik túrine táýelsiz memlekettik organdar men uıymdardyń qyzmet atqarý tártibi, sonymen qatar azamattardyń quqyǵy, mindetteri men kepildemeleri naqty aıqyndalǵan. 2005 jyldyń 18 aqpanynda qabyldanǵan «Ekstremızmge qarsy is-qımyl týraly» zańda elimizdiń aqparattyq salada qorǵalýy kórinis tapqan. Atap aıtqanda, atalǵan zańnyń 12 babyna sáıkes elimizge ekstremıstik materıaldardy ákelýge, basyp shyǵarýǵa, daıyndaýǵa jáne taratýǵa jol berilmeıdi.
Búgingi kúnde bizdiń elimizdegi ekstremızm men terrorızmge qarsy jumystar ekstremızm men terrorızm ıdeıalaryn anyqtaý, aldyn alý, eskertý jáne jolyn kesý baǵytynda júrgizilýde. Osy rette, destrýktıvti ıdeıalardy aýyzdyqtaý maqsatynda iske asyrylyp otyrǵan jumystardyń deni BAQ pen Internet keńistikte júrgizilip otyrǵanyn aıta ketý qajet.
Dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi memlekettik baǵdarlama sheńberinde iske asyrylyp otyrǵan Internette destrýktıvti ıdeıalardy der kezinde anyqtaý jáne jolyn kesý jumystarynda memlekettik organdarmen «Kıberqadaǵalaý» júıesi paıdalanylýda. Dinı radıkalızm, ekstremızm jáne terrorızm ıdeıalaryn taratýmen jáne nasıhattaýmen aınalysatyn ınternet-resýrstardyń qyzmeti sot sheshimimen buǵattalyp otyrady.
Qazaqstandaǵy dinı radıkalızm men ekstremızmniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jumystarda aǵartýshylyq sharalarǵa úlken basymdyq beriletindigin aıta ketý kerek. Elimizde turǵyndardyń dástúrli ıslam túsinigine negizdelgen saýatyn arttyrý jáne dinı sıpattaǵy radıkaldyq ıdeıalardy áshkereleý maqsatynda «Kazislam» aǵartýshylyq ınternet-portaly men zaıyrly jáne dinı mazmundaǵy kóptegen ınternet-resýrstar jumys isteýde. Úkimettik emes uıymdardy, belsendi blogerler men bilikti sarapshylardy tartý arqyly búgingi kúnde júzege asyrylyp otyrǵan osyndaı keshendi jumystar men sharalardyń nátıjesinde dinı sıpattaǵy radıkaldyq jáne ekstremıstik ıdeıalardyń ınternet-keńistikte taralýy kúrt azaıdy dep tolyq senimmen aıtýǵa bolady.
Jalpy, memlekettik organdardyń elimizdiń turǵyndaryn dinı radıkalızm men ekstremızmnen qorǵaý maqsatynda qazirgi kúnde júrgizip otyrǵan tabandy áreketteri, únemi jetildirilip otyrǵan birlesken jáne úılesken sharalary destrýktıvti ınternet-resýrstardyń aqparat taratýyna naqty tosqaýyl bolyp otyrǵany sózsiz.
