Alyptar arpalysy
Negizi ıadrolyq qarýy bar memleketter sanaýly. Stokgolm álem problemalaryn zertteý ınstıtýtynyń (SIPRI) baıandamasyna kóz júgirtip qaraıtyn bolsaq, 2019 jyldyń basynda toǵyz memlekette – AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa, Qytaı, Úndistan, Pákistan, Izraıl jáne Soltústik Koreıanyń ıeliginde shamamen 13 865 birlik ıadrolyq qarý bolǵan. Baıandamada ıadrolyq qarý sany ótken jyldardan azaıǵany jáne bul progress álemdegi atom bombalarynyń 90 paıyzyna ıelik etip otyrǵan AQSh pen Reseıdiń esebinen júzege asqany atap kórsetilgen.
Bul jantalasa qarýlaný kóńildegi kúptilikti azaıtqanymen, máseleniń ekinshi jaǵy úreı shaqyrady. О́ıtkeni básekeles eki alyp derjava – AQSh pen Reseı ıadrolyq oqtumsyqtardy, ıadrolyq qarý óndirisi nysandaryn, zymyran jáne áýemen jetkizý júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan kólemdi jáne qymbat baǵdarlamalaryn jarysa júzege asyrýda.
Oǵan qosa, 2021 jyly bul taraptardyń strategııalyq shabýyldaý qarýlarynyń sanyn qysqartý jáne shekteý týraly kelisiminiń merzimi aıaqtalady. Qazir eki eldiń múddeli organdary kelisim merzimin sozý nemese jańa shart jasaý máselelerin talqylap jatyr.
Osy oraıda SIPRI-diń ıadrolyq qarýsyzdaný baǵdarlamasynyń dırektory Shennon Kaıl: «Reseı men AQSh arasyndaǵy ıadrolyq kúshterdi qysqartý jónindegi kelisim merziminiń uzarýyna senim azaıyp barady. О́ıtkeni eki eldiń arasyndaǵy saıası jáne áskerı qaıshylyqtar ýshyǵyp ketti», dedi.
Túptep kelgende, búginde álemdik deńgeıde osy ıadrolyq qarýdyń máni ózgerip ketkendeı áser qaldyrady. Qazir ıadrolyq qarýy bar memlekettiń qaı-qaısysy da ózge elge bomba tastaý jaýapkershiligin de kótermesi anyq. Sonda da ıadrolyq qarý qarsylastaryna saıası-ekonomıkalyq qysym kórsetý, yzǵarlaný men aıbat shegý quralyna aınalyp ketti dese bolady. Ekinshi jaǵynan álemdegi saıası, áskerı tepe-teńdiktiń saqtalýyna da ıadrolyq qarýdyń oń áseri baryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Árıne, kezinde BUU Qaýipsizdik keńesiniń stolyn týflıimen sabalap, qoqan-loqqy kórsetti delinetin Nıkıta Hrýshevtiń zamany ótti. Biraq sol sosıalıstik ıdeıany ustanatyn Soltústik Koreıa basshysy Kım Chen Yn ara-tura nıettes atasynyń jolyn qýyp, álemdik áskerı-saıası júıeni silkilep alyp turady. Mysaly, 25 shilde kúni Kım Chen Ynnyń armııasy Japon teńizine qaraı qysqa qashyqtyqqa ushatyn zymyran atty degen derek paıda bolyp, Japonııa men Ońtústik Koreıa áskeri óre túregeldi.
«Iаdrolyq qarý joq, biraq ony qoldanamyz»
Halyqaralyq qoǵamdastyq ıadrolyq qarýlaný máselesinde Qytaıdyń belsendiligi arta túskenine edáýir qobaljýly. О́tken aıda Japonııanyń Osaka qalasynda G20 sammıtiniń aıasynda Aq úı men Kreml qojaıyndary – Donald Tramp pen Vladımır Pýtın qarýlanýdy baqylaýdyń zamanaýı úlgilerin qoldanýǵa baılanysty kelissózderdi jalǵastyra berý boıynsha pátýaǵa kelgenimen, Amerıka prezıdenti bul máselege Qytaı tarapyn qatystyrý kerektigin aıtty. Negizi AQSh pen Reseıdiń Orta jáne qysqa qashyqtyqtaǵy zymyrandardy joıý kelisiminen shyǵyp, kelissózderdiń kúıreýine bul kelisimge Qytaı jaǵynyń qatyspaýy da sebep retinde aıtylǵan bolatyn.
Halyqaralyq sarapshylardyń paıymdaýynsha, Qytaıdyń 1964 jyly qabyldaǵan ıadrolyq doktrınasynda qazir aıtarlyqtaı ózgeris joq. Biraq sońǵy 20 jylda, tipti keıbir sarapshylar Qytaı bıliginiń basyna Sı Szınpın kelgeli bul eldiń ıadrolyq qarýǵa yqylasy erekshe aýǵanyn aıtyp otyr. Búginde Qytaıda boljamdy esepteýler boıynsha 290 ıadrolyq oqtumsyq bar eken. Osydan onshaqty jyl buryn onyń sany eki ese az bolǵan.
Bul jóninde Amerıkanyń «Tynyq muhıt forýmy» zertteý ortalyǵynyń ıadrolyq saıasat bóliminiń dırektory Devıd Santoronyń maqalasynda: «Qazir Qytaıdyń ıadrolyq zarıadtardy tasymaldaýdaǵy túrli qalyptaǵy, mobıldi, ıkemdi jáne tıimdi júıesiniń jedel jańǵyrtylyp, aıasy keńeıe túskeni alańdatady» degen pikir aıtylǵan.
Jalpy, Qytaıdyń bul salany jańǵyrtýdaǵy amaldary men jetistikteri halyqaralyq sarapshylardyń uıqysyn qashyryp otyrǵany da ras. О́ıtkeni halyqaralyq qoǵamdastyq Qytaı tarapy qarýlaryn ábden jetildirip, ıadrolyq oqtumsyqtarynyń sanyn qajetinshe kóbeıtip, ábden kemeline kelgen soń ózgelerge saıası-ekonomıkalyq, áskerı kúsh kórsetedi dep alańdaıdy.
Iаdrolyq derjava sanatyndaǵy Úndistan pen Pákistan ózderiniń keıbir ıadrolyq synaqtary týraly tam-tumdap málimet bergenimen, arsenaldarynyń jaǵdaıy men kólemi týraly jaq ashpaıdy. Biraq halyqaralyq qoǵamdastyq ta jaýǵa aınalǵan bul eki eldegi ıadrolyq qarý sany kóbeıip kele jatqanyn ishteı sezedi. Sonymen qatar Pákistannyń ishki saıası turaqsyzdyǵy, etnıkalyq qaqtyǵystar, ekonomıkalyq daǵdarys, onyń ishinde baılar men kedeıler arasynyń alshaqtap ketýi qarýly qaqtyǵystarǵa ulasyp ketse, ıadrolyq qarý arsenaly terrorshylar, basqa da aram nıetti toptardyń qolyna túsip keter me degen qaýip bar.
Mundaı qupııa saıasatty Izraıl de qatań ustanyp keledi. Halyqaralyq uıymdar, onyń ishinde SIPRI-diń ózi ızraıldyqtardan aqparat alýdan kúderin úzgen. Negizi Izraıl bıligi ózderinde ıadrolyq qarý baryn aıtqan da emes, joqqa da shyǵarǵan kezi joq. Mine, osy qupııalyq nebir kúdikti oılarǵa jeteleı túsedi. Osy rette 1969-1974 jyldary Izraıldiń premer mınıstri bolǵan Golda Meırdiń myna sózi kóp jaıtty ańǵartsa kerek: «Bizde ıadrolyq qarý joq, biraq qajet bolsa, ony qoldanamyz».
1985 jyly Izraıldiń ıadrolyq arsenaly jaıynda alǵash ret qupııa málimetterdi shetelde júrip jarııa etken Izraıl zertteý ortalyǵynyń burynǵy qyzmetkeri Mordehaı Vanýnýdy Izraıldiń arnaýly qyzmeti elge urlap ákelip, 1986 jyly sottalyp ketken edi. Memleketke satqyndyq jasady degen aıyppen kináli dep tanylǵan M.Vanýný túrmeden tek 2004 jyly ǵana bosap shyqty.
Qazirdiń ózinde ıadrolyq derjavalarda dál osyndaı syrtqy jáne ishki maıdan, arpalystardyń júrip jatqanyna eshqandaı kúmán joq.
