Jahan tanyǵan qýatty ımperııa
Memleket basshysy sımpozıýmnyń ashylý saltanatynda sóz sóılep, Altyn Orda tarıhynyń ult jylnamasy men álem tarıhy úshin óte mańyzdy másele ekenin atap ótti. Sondaı-aq elimizdiń sımpozıým ótkizý bastamasyna qoldaý kórsetkeni úshin IýNESKO basshylyǵyna rızashylyǵyn bildirdi.
Prezıdent aldymen Astanaǵa arnaıy kelgen qadirli meımandarǵa shynaıy rızashylyǵyn bildirip, ózine deıin sóz sóılegen ataqty ǵalymdar men bedeldi halyqaralyq uıymdardyń ókilderine alǵys aıtyp, sózderi maǵynaly da mazmundy bolǵanyn jetkizdi.
Qasym-Jomart Toqaev Altyn Orda Eýrazııanyń ulan-ǵaıyr aýmaǵyn erkin jaılap, Uly dala tósinde bılik qurǵan qýatty ımperııa bolǵanyna eshqandaı tarıhshy kúmán keltirmeıtinin, bul moıyndalǵan tarıhı derek ekenin atap ótti.
– Altyn Orda Batys pen Shyǵysty jalǵap, túrli órkenıettiń damýyna, memleketterdiń qalyptasýyna erekshe yqpal etken asa iri saıası qurylym boldy. Bul da – dáleldengen derek. Sondyqtan Altyn Orda tarıhy kóptegen irgeli zertteýge arqaý bolǵany anyq. Degenmen, bul taqyryp áli de ózektiligin joǵaltqan joq, menińshe, eshqashan joǵaltpaıdy. Bul – ult jylnamasy men álem tarıhy úshin óte mańyzdy másele. Biz halyqaralyq ǵylym qaýymdastyǵymen birlese otyryp, osy taqyrypty júıeli ári jan-jaqty zerdeleý jumysyn jalǵastyrýymyz kerek. Birneshe kúnge sozylatyn is-sharanyń negizgi maqsaty da osy, – dedi Memleket basshysy.
Osy tusta Prezıdent elimizdiń bastamasyna qoldaý kórsetkeni úshin IýNESKO basshylyǵyna rızashylyǵyn aıtty.
– Bul forýmǵa qatysyp otyrǵan IýNESKO-nyń burynǵy bas dırektory Odre Azýle hanymǵa alǵysymdy aıtamyn. Siz Qazaqstan men IýNESKO arasyndaǵy áriptestikti nyǵaıtýǵa mol úles qostyńyz. Sımpozıýmnyń osyndaı bedeldi jahandyq uıym aıasynda ótýi Altyn Orda murasynyń álemdik aýqymdaǵy mán-maǵynasy zor ekenin kórsetedi. Búgingi jıynǵa IýNESKO-nyń joǵary deńgeıdegi ókili, Búkilálemdik muralar ortalyǵynyń dırektory Elýndý Assomo Lazar myrza bastaǵan delegasııa qatysyp otyr, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy elimiz IýNESKO-nyń qoldaýymen kóptegen mańyzdy jobany júzege asyrǵanyn aıtty. Naqty aıtqanda, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Tamǵaly tas petroglıfteri, sondaı-aq birneshe kóne qala búkilálemdik muralar tizimine endi.
– Sonymen qatar ultymyzdyń materıaldyq emes mádenı muralaryn dáripteý baǵytynda aýqymdy jumys júrgizildi. Máselen, byltyr ǵana «Handar shejiresi» dep atalatyn biregeı qoljazba álemdik deńgeıde moıyndaldy. Bul – el bılegen tulǵalar týraly málimetterdi toptastyrǵan, sonyń ishinde Altyn Orda kezeńin qamtyǵan qundy qujat. Sondyqtan biz baılanysymyzdy odan ári damytýǵa múddelimiz. Bul – ózara tıimdi, mańyzdy sharýa, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev sımpozıým Altyn Orda men Uly dala tarıhyn zerdeleıtin túrli mektep ókilderiniń basyn qosyp otyrǵanyn jetkizdi.
– Bul – óte mańyzdy. Uzaq jyldar boıy osy irgeli taqyrypty indete zerttegen reseılik ǵalymdardyń rólin atap ótken ádiletti bolar edi. Olar Altyn Ordanyń tynys-tirshiligin jan-jaqty sıpattaıtyn ǵylymnyń mol qoryn jınady. Sonymen qatar Altyn Orda taqyryby bir ǵana memlekettiń sheńberinde shektelip qalmaı, Qytaı, Mońǵolııa, AQSh, Úndistan, Pákistan, Japonııa, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Mysyr jáne birqatar Eýropa elderi zertteýshileriniń nazaryn aýdaryp, búkil álemdi sharlap ketti desek bolady. Túptep kelgende, Altyn Orda jylnamasy – adamzatqa ortaq tarıh. Búgin ótip jatqan biregeı sımpozıým álemdik aýqymdaǵy murany júıeli zertteý jumysyn jańa sapalyq deńgeıge kóteredi dep senemin. Osy jerde otyrǵan ǵalymdar men sarapshylar bul mindetti iske asyrýǵa eleýli úles qosýda. Bul mańyzdy jumysta sizder oń nátıjege qol jetkizesizder dep senemin, – dedi Memleket basshysy.
Qasterli tarıhqa atústi qaraýǵa bolmaıdy
Prezıdent Qazaqstan Altyn Orda tarıhyn álemdik jylnamanyń kúrdeli, san salaly kezeńi retinde qarastyratynyn, óıtkeni buǵan atústi qaraýǵa bolmaıtynyn aıtty.
– Olaı bolǵan jaǵdaıda álemdik tarıhtaǵy osyndaı biregeı qubylysqa qatysty ustanym ózgeredi. Al ol memleketter men halyqtar arasyndaǵy qarym-qatynasqa syzat túsirýi múmkin. О́kinishke qaraı, álemdik mańyzy bar iri tarıhı oqıǵalardy burmalaǵan mysaldar qazir de kezdesedi. Geosaıası ahýal qubylyp turǵan búgingideı zamanda soǵystardyń qasiretti hronologııasyna baılanyp qalmaı, adamzat tarıhyndaǵy jasampaz kezeńder men dıalog alańdarynyń nátıjeli sátterine mán bergen jón. Álbette, bul ońaı mindet emes. Sebebi tarlan tarıhtyń baǵzy dáýirlerden bastap qazirgi deıingi shejiresinde soǵystar men qarýly qaqtyǵystar óte kóp kezdesedi. Mundaı kórinistiń qalyptasýy da túsinikti: beıbit kúndegi kúıbeń tirshilikti sıpattaǵannan góri qan maıdandaǵy bitispes urystardy jazǵan áldeqaıda jeńil. Aıtpaqshy, Lev Tolstoıdyń ataqty «Soǵys jáne beıbitshilik» romany – beıbitshilikti emes, soǵysty egjeı-tegjeı sýrettegen shyǵarma, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń paıymdaýynsha, álemdik qoǵamdastyq tarıhı jolaıryqta tur. Sondyqtan Prezıdent órkenıetti tańdaý aldyndaǵy syndarly sátte ortaq tarıhymyzdy halyqtardy biriktiretin faktor retinde usyný úshin bedeldi, kásibı ǵalymdardyń kúshin bir arnaǵa toǵystyrǵan durys dep esepteıdi.
– Bul oraıda tarıhqa ádil ári saıası turǵydan beıtarap baǵa berý mańyzdy. «Tarıhty jeńimpazdar jazady» degen qaǵıdattyń ǵylymǵa qarsy sıpatyn umytpaǵan jón. Iаǵnı jeńimpazdardy jazǵyrýǵa bolmaıdy, álem tarıhynyń tórinen oryn alyp, zertteýshilerdiń maqtaý-madaǵyna ıe bolady. Al shaǵyn jáne orta memleketter, sonyń ishinde maıdanda jeńilis tapqan elder tarıhtyń tasasynda qalady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy elimizde saıasattyń paıdasy úshin kóshpeli halyqtardy jabaıy, beıbereket, tarıh sheńberinen tys kúsh retinde kórsetip, qýatty dala ımperııalaryn «memleket deńgeıine jete almaǵan» dep tómendetetin eski dogmalar men qasań kózqarastardy qaıta qaraý úderisi bastalyp ketkenin aıtty.
– Bul rette biz shynaıy tarıhnamany qalpyna keltire otyryp, ótkendi ásireleýden aýlaqpyz. Tarıh ózine tánti bolǵan jalǵan áreketterdi, ortaq murany jekelegen halyqtyń qanjyǵasyna baılap berýdi keshirmeıdi. Kereǵarlyqtar men kedergilerge toly baı tarıhymyzdy birjaqty túsindirýge qoıylatyn talap ǵylymnyń quldyraýyna jáne ózara senimniń joǵalýyna ákeletin tuıyqqa tireıdi. Sonymen qatar kásibı tarıhshylar qaýymdastyǵynda «jumsaq kúsh» pen ǵylymı dıplomatııanyń ókilderi de bar. Olar saıasatkerler qamal turǵyzatyn jerde kópir salýǵa qabiletti. Tarıhshylardyń mıssııasy qazirgi almaǵaıyp kezeńde mańyzdy bolyp tur, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, Altyn Orda dáýiri otandyq tarıhymyzdyń mańyzdy bóligi, sonymen birge biz bul kezeńdi aýqymdy órkenıet paradıgmasy turǵysynan qarastyramyz.
– Kóptegen halyqtyń tarıhı jadynda reformatorlar men kórnekti oıshyldardyń qalypty tirshiligine qaraǵanda, bıleýshilerdiń joryǵy men daryndy qolbasshylardyń erlikteri saqtalatynyn joǵaryda aıtyp óttim. Rasynda, soǵystardaǵy ańyzǵa aınalǵan jeńister adamdardyń rýhyn oıatady. Al taǵdyrsheshti máni ýaqyt óte kele baıqalatyn ınstıtýsıonaldy jańashyldyqtar men ozyq ıdeıalarǵa kópshilik selt ete qoımaıdy. Oǵan áli kúnge deıin Uly dala tarıhynyń sheksiz shaıqastar men urystar retinde burmalanyp kórsetilýi naqty mysal bola alady. Mundaı syńarjaq ustanym Uly dalanyń, ásirese, Altyn Ordanyń kúrdeli, kóp qatparly ómir saltyn áskerı shejirelerdiń oıdan shyǵarylǵan ólshemderine salyp, tarıhı shyndyqtan alystatady, oqıǵalardy kómeskilendire túsedi, – dedi Memleket basshysy.
Halyqtardy biriktirýshi qundylyq
Prezıdenttiń paıymdaýynsha, qazirgi ǵylymnyń joǵary pánaralyq damý deńgeıi Altyn Orda tarıhyn obektıvti zertteý úderisterin jetildirýge múmkindik beredi. Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev jıynda atalǵan kezeńdi zerttep júrgen bedeldi ǵalymdar bas qosyp otyrǵanyn atap ótip, Altyn Orda tarıhyn paıymdaý keleshegin keńeıtýge kómektesetin birqatar ǵylymı izdeniske baılanysty óz oıyn qysqasha jetkizgisi keletinin aıtyp, Prezıdent tujyrymdap úsh usynysyn jetkizdi.
– BIRINShI. Zııatkerlik murany zerdeleý. Altyn Orda fenomenin myńdaǵan jyl boıy Eýrazııa júreginde qalyptasqan baı ıntellektýaldyq keńistikten bólip qaraı almaımyz. Orta ǵasyrlarda Uly dala ozyq ıdeıalardy usynǵan álemdik ortalyqtardyń birine aınalǵany málim. Ortalyq Eýrazııadaǵy kóshpeliler tirshiliginen, túrki-mońǵol muralarynan, ıslam dástúrlerinen jáne hrıstıan qaýymdastyǵyna jatatyn halyqtardyń dúnıetanymdyq qaǵıdattarynan nár alǵan aqyl-oıdyń qunarly topyraqta qanat jaıýy zańdy edi. Bul ıdeıalar evolıýsııasy úzdiksiz júrgen kezeń edi. Ár ǵasyr Uly dalanyń aqyl-oı kenin baıytyp, jańa qundylyqpen tolyqtyryp otyrdy. Osy tereń sabaqtastyqty túısinbeı, Altyn Ordanyń órkendeý syryn obektıvti baǵalaý qıyn. Álbette, bul oraıda Altyn Ordanyń negizi qalanǵanǵa deıingi kezeńderde ómir súrgen áıgili oıshyldardyń ǵylymı, fılosofııalyq, ádebı muralarynyń mán-mańyzy zor, – dedi Memleket basshysy.
Osy oraıda, Prezıdent eń aldymen, tarıhta Arıstotelden keıingi «Ekinshi ustaz» atymen málim álemdik fılosofııanyń negizin qalaýshylardyń biri Ábý Nasyr ál-Farabıdiń orny erekshe ekenine toqtaldy.
– Ol «Qaıyrymdy qala turǵyndary» traktatynda ádildikten aınymaý, bilimge qushtarlyq jáne adamgershilik qasıetterdi shyńdaý arqyly barshaǵa birdeı ıgilikke qol jetkizýge bolatynyn jan-jaqty aıtqan. Onyń oılary túrik, musylman álemindegi keıingi saıası-fılosofııalyq dástúrlerdi túsinýge mańyzdy baǵdar boldy. Uly dalanyń zııatkerlik murasynda ǵulama Qoja Ahmet Iаsaýı tulǵasy daralanyp kórinedi. Ol jalpyǵa ortaq musylman qundylyqtary men jergilikti rýhanı dástúrlerdi úılestirgen «túrkilik ıslamnyń» bastaýynda turdy. Shyn máninde, ol Uly dala halyqtaryna qazirgi dúnıetanymymyzdyń ózegine aınalǵan múldem jańa ıdeologııalyq doktrına usyndy. Iаsaýı hıkmetteri – Uly dalanyń mádenı kody. Al ǵulamanyń Túrkistandaǵy kesenesi – IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engen nysan. Túrkistan shahary ǵasyrlar boıy óńirdiń basty rýhanı jáne saıası ortalyǵy boldy. Qazirgi tańda ol túrki dúnıesiniń qasıetti qarashańyraǵy sanalady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy ál-Farabı, Iаsaýı jáne basqa da áıgili oıshyldar iliminiń Altyn Orda tusynda odan ári damı túsýi zańdylyq ekenin aıtty.
– Máselen, túrki tili, ıslamnyń kitabı dástúrleri men dalanyń sanǵasyrlyq danalyǵy dál osy kezeńde bir-birimen bite qaınasyp, ıdeologııalyq turǵydan aýqymy keńeıdi. Bul Altyn Orda kezeńiniń ádebıetinde kórinis taýyp, túrki halyqtarynyń sóz óneri qanat jaıǵan kezeń retinde baǵalandy. Halqymyz úshin Altyn Orda dáýirinen búginge deıin jetken «Aqsaq qulan» kúıiniń sımvoldyq máni zor. Bıyl kúıdiń shyqqanyna 800 jyl tolady. Bul ańyz – dombyranyń shanaǵynan shyqqan Uly Dalanyń úni, ultymyzdyń rýhanı baılyǵy. Ketbuǵa, Asan Qaıǵy, Shalkıiz jáne Dospambet sekildi jyraýlardyń murasy bizdiń aımaqqa tán dástúrli óner janrynda búginge deıin jetkeni kezdeısoq emes. Sol kezeńdegi jyrlarda (Er Edige, Alpamys, Qobylandy, Er Tarǵyn) batyrlardyń erlik joly men tarıhı oqıǵalar tizbegi jıi baıandalady. Bul – qazaq, tatar, bashqurt, noǵaı, qaraqalpaq jáne basqa da halyqtardyń ortaq qazynasy, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev osy zııatkerlik jáne rýhanı sabaqtastyq san ǵasyrlardy kókteı ótip, hakim Abaıdyń shyǵarmalarynan kórinis tapqanyn jetkizdi.
– Uly oıshyl «Tolyq adam» tujyrymdamasy arqyly kemeńger tulǵa tárbıeleýdiń formýlasyn usyndy. Onyń ózeginde «nurly aqyl, jyly júrek, ystyq qaırat» úshtaǵany tur. Sondyqtan Uly dalanyń ıntellektýaldyq murasyn tabıǵı túrde qalyptasqan, bizdiń óńirge tán ıdeologııalyq sýbstansııa retinde atasaq, artyq bolmaıdy. Osynaý rýhanı qazynanyń búkil álem úshin mán-mańyzy zor. Bul – birtutas fılosofııalyq, ıdeologııalyq mura. Qazaqstan osy ıdeıalyq qundylyqtardy baǵdar etýge jáne ony jan-jaqty dáripteýge nıetti. Sol úshin «Al-Farabi», «Qoja Ahmet Yasaui» ordenderin memlekettik marapattar tizimine engizdik. Bul joǵary nagradalar ǵylym men rýhanııatty damytýǵa aıryqsha úles qosqan tulǵalarǵa, sonyń ishinde sheteldik ǵalymdarǵa, saıası jáne qoǵam qaıratkerlerine tabystalady. Taıaýda ǵana elimizge memlekettik saparmen kelgen Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan «Qoja Ahmet Yasaui» ordeniniń tuńǵysh ıegeri atandy. Osylaısha, biz tarıhı taǵdyry ortaq týysqan halyqtardyń keleshegi jolyndaǵy aqyl-oı eńbegi men yrysty yntymaqtyń mańyzdy ekenin aıryqsha atap kórsetemiz, – dedi Memleket basshysy.
Alyp ımperııanyń ınstıtýsıonaldyq negizi
Prezıdent EKINShI mańyzdy másele retinde Altyn Ordanyń memlekettik basqarý júıesin muqııat zerdeleý qajettigine toqtaldy.
– Joshy ulysynyń dáýirlep turǵan kezdegi aýmaǵy 6 mıllıon sharshy shaqyrymdy alyp jatty. Tipti Rım ımperııasynyń eń aıbyndy kezeńinde mundaı jer kólemi bolmaǵan. Keıbir tarıhshylardyń pikiri boıynsha, Altyn Ordanyń Dala Rımi dep atalýy da – osydan. Biraq alyp ımperııanyń qýaty jeriniń kóleminde emes, onyń ınstıtýsıonaldyq negizi, ıaǵnı memlekettik basqarý júıesiniń myqty bolýynda edi. Joshy urpaqtary Han nemese Gabsbýrg dınastııalary sekildi ǵasyrlar boıy, ıaǵnı 600 jyldan asa ýaqyt Uly dala tósindegi túrli memlekettik qurylymdarǵa bılik júrgizdi. Bul Joshy hannyń urpaqtary qurǵan memleket júıesi turaqty ári ómirsheń bolǵanyn kórsetedi. Sonyń arqasynda ártúrli etnos pen din ókilderi tatý-tátti ómir súrdi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, Altyn Orda dáýirinde Dala zańy men ıslam quqyǵynyń úılesimdi júıesi qalyptasty.
– Al qoǵamdyq tártip qaǵıdatynyń bastaýynda Túrik qaǵanatynyń quqyqtyq mádenıeti men Shyńǵys hannyń «Uly jasaq» zańy turdy. Zań ústemdik qurǵan alyp ımperııanyń ár túkpirinde adamnyń jáne onyń mal-múlkiniń qaýipsizdigi tolyq qamtamasyz etildi. Bul – qoǵamdyq tártip boldy degen sóz. Budan bólek, Altyn Orda zamanynda ozyq is júrgizý júıesiniń bolǵany týraly naqty tarıhı derekter bar. Sondaı-aq Quryltaı ınstıtýty dala demokratııasynyń biregeı úlgisi retinde qyzmet etti, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev, sondaı-aq ulystyń áleýmettik qurylymy aıqyn ári turaqty bolsa da, qoǵamda qatyp qalǵan qaǵıda emes, ádildik basty ról atqarǵanyn atap ótti.
– Áskerde jáne memlekettik apparatta temirdeı tártipke, minsiz qyzmet pen merıtokratııa qaǵıdasyna erekshe nazar aýdaryldy. Munyń bári alyp derjavany meken etken barlyq etnos jáne túrli top ókilderine mol múmkindik berdi. Osylaısha, utymdy ishki jáne syrtqy saıasattyń arqasynda qoǵamda turaqtylyq saqtaldy, memleket te ósip-órkendedi. Altyn Orda Mysyr mámlúkterimen, Vatıkanmen, Vızantııamen, Osman ımperııasymen jáne Eýropa elderimen tyǵyz dıplomatııalyq baılanys ornatty, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent tarıhta «Uly dúrbeleń» degen atpen qalǵan saıası daǵdarys kezinde de Altyn Ordanyń memlekettik basqarý júıesi syr bermeı, turaqtylyǵyn saqtap qalǵanyn eske saldy. Al bul júıeni keıin Eýrazııa aımaǵyndaǵy kóptegen memleket basshylyqqa alǵany málim.
Qasym-Jomart Toqaev ÚShINShI ózekti másele retinde Altyn Ordanyń ekonomıkalyq qurylymyn jan-jaqty zerttegen jón dep sanaıdy.
– Barshamyzǵa belgili, ejeldegi Mesopatamııa, Mysyr, Qytaı, Úndistan órkenıetteri kóp jaǵdaıda ózen ańǵarlaryn ıgerý arqyly qalyptasty. Al Uly dala múlde basqa tarıhı damý jolynan ótti. Osydan bes myń jyl buryn qazirgi Qazaqstannyń soltústiginde ornalasqan Botaı jerinde adam balasy eń alǵash ret jylqyny qolǵa úıretti. Bul álem tarıhyna túbegeıli jańa sıpat bergen oqıǵa boldy. Atqa miný mádenıetimen qatar dala órkenıetinde strategııalyq oılaý qabileti jáne meılinshe qolaıly ómir súrý salty paıda boldy. Osylaısha, Altyn Orda Eýrazııanyń ulan-ǵaıyr dalasyndaǵy barlyq negizgi kólik, saýda jáne gýmanıtarlyq baılanystardy baqylaýda ustap, salt atty kóshpeliler órkenıetiniń eń bıik shyńyna kóterildi. Bul oraıda, kóshpelilik pen otyryqshylyq saltynyń úılesim tabýy Altyn Ordanyń tarıh sahnasyna jarqyraı shyǵýynyń birden-bir sebebi boldy deýge tolyq negiz bar, – deıdi Memleket basshysy.
Prezıdent, túptep kelgende, Altyn Orda kóshpeliler ómirin, qaladaǵy qolóner mádenıeti men saýda joldaryn ózara tyǵyz baılanysta damytý arqyly turaqty aqsha jáne salyq júıesi bar, ekonomıkasy damyǵan el retinde qalyptasqanyn atap ótti.
– Kóptegen bedeldi ǵalymdardyń pikirinshe, qazir Altyn Ordanyń aqsha júıesinde mán-mańyzy aıryqsha jańalyqtar ashylyp jatyr. Arheologter osy kezge deıin beımálim bolyp kelgen ondaǵan tıyn saraıyn tapty. Mamandardyń aıtýynsha, naǵyz órleý kezeńinde Altyn Ordada shamamen 28 mıllıon kúmis tıyn soǵylǵan. Qazirgi tańda memlekettik jáne jeke qordaǵy sol dáýirge tıesili tıyndardyń jalpy sany bir mıllıonǵa jetedi. Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńge ataýy ulystyń «dang» sózinen tamyr tartady. «Dengı» sóziniń túbiri de osy uǵymnan taraǵan bolýy múmkin. Buǵan jaı ǵana lıngvıstıkalyq sáıkestik retinde qaraýǵa bolmaıdy. Bul – keń baıtaq aımaǵymyzda paıda bolǵan aqsha júıesiniń Altyn Orda zamanynda jasalǵanyn kórsetetin naqty dálel, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Dalanyń qaýipsiz dálizi
Memleket basshysy Altyn Orda Uly Jibek jolynyń soltústik tarmaǵyn túgel baqylaýda ustap, dalany qaýipsiz tasymal dálizi retinde damytqanyna nazar aýdardy.
– Joshy ulysynyń aýmaǵy arqyly jyl saıyn myńdaǵan tonna taýar ótip jatty. Atap aıtqanda: Qytaıdan – jibek, Úndistannan – dámdeýishter, Reseı jerinen – teri ónimderi, Eýropadan, Taıaý jáne Orta Shyǵys elderinen qolóner buıymdary tasymaldandy. Altyn Orda sol kezeńdegi kóptegen memleketke qaraǵanda óz damýynda strategııalyq ashyqtyq qaǵıdatyna berik boldy. Bul ustanym qalalardyń turpatynan da anyq baıqaldy. Sebebi ulys gúldenip turǵan zamanda qalalardy bıik qamalmen qorshap, tuıyqtaý bolǵan joq. Ár qala qarqyndy saýda ortalyǵy retinde adamdardyń erkin qozǵalysyna beıimdelip, damydy. Bul tájirıbe dala men qala arasynda qaqtyǵystar tolastamady degen ańyz-áńgimelerdi túbegeıli joqqa shyǵarady. Kerisinshe, osy baılanystar orta ǵasyrdaǵy eń ońtaıly memlekettilik úlgisiniń negizin qalady. Altyn Orda dáýirinen qalǵan qalalardyń materıaldyq-mádenı muralary sonyń aıqyn kórinisi ekenin jetkizdi. Ǵalymdardyń málimetine sáıkes, alyp ımperııanyń quramynda júzden asa shahar bolǵan. Altyn Orda dáýirinde qala turǵyndarynyń turmysyn jaqsartý úshin ozyq ınjenerlik tásilder qoldanyldy. Muny túrli arheologııalyq qazba jumystarynan anyq baıqaýǵa bolady, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaevtyń paıymdaýynsha, sol zamandaǵy óndiris pen qurylystyń qarqyndy damyǵanyn Altyn Ordada jasalǵan kirpishterdiń Ertis pen Dýnaı aralyǵynda keńinen qoldanylǵanynan ańǵarýǵa bolady.
– Eýrazııanyń túkpir-túkpirindegi isker adamdardyń saýda jasaýyna, kásippen erkin aınalysýyna qolaıly jaǵdaı jasaldy. Osylaısha, Joshy ulysy alǵashqylardyń biri bolyp jahandyq naryq qalyptastyrdy. Sol arqyly búkil aımaqtyń ósip-órkendeýine jol ashty. Árıne, men usynǵan zertteý baǵyttarymen shektelip qalýǵa bolmaıdy. Men sizder sekildi kóne dáýirdi zerttep júrgen tarıhshy-ǵalym emespin. Qazirgi tańda Altyn Ordanyń tarıhyn tek áskerı-saıası turǵydan baǵalaýdan aýlaq bolyp, onyń rólin jańasha paıymdaý kerek. Bul – osy baǵyttaǵy izdenisterdiń aıasyn keńeıtýge septigin tıgizetin baǵdar ǵana. Joshy ulysynyń mol zııatkerlik jáne rýhanı dástúri, tıimdi basqarý ınstıtýttary men damyǵan ekonomıkasy boldy. Osy alyp órkenıettiń qyr-syryn tolyq ashý mańyzdy. Bul ótkendi ǵylymı turǵydan qaıta zerdeleý, sondaı-aq Ortalyq Eýrazııa halyqtarynyń memlekettilik bastaýyn, biregeıligin jáne ortaq tarıhyn tereń túsiný úshin qajet, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent, sondaı-aq, elimizdiń keıingi jyldary aýqymdy saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy júzege asyryp jatqanyna toqtaldy.
– Munyń elimiz úshin asa mańyzdy jáne óte jaýapty qadam ekeni sózsiz. Sondyqtan biz aldymyzda turǵan mindetti de jaqsy túsinemiz: sana ózgermeı, qoǵam da jańǵyrmaıdy, memleket te órkendemeıdi. Bul – aqıqat. Sonyń ishinde tarıhı sabaqtastyqty saqtaý máselesi asa ózekti. Onsyz eshqandaı damý bolmaıtyny anyq. О́tkenge qurmetpen qaramasaq, jarqyn bolashaqqa qaraı bet alý da qıyn bolmaq. Sol sebepti biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraı nyq senimmen qadam basamyz. Jalpyulttyq referendýmda qabyldanǵan jańa Konstıtýsııada myńdaǵan jyldarǵa sozylatyn tarıhy bar Uly dala sabaqtastyǵyn saqtaý qasterli paryz ekeni naqty kórsetildi. О́ıtkeni biz – memleket isinde «Máńgilik el» ıdeıasyn tý etken Altyn Ordanyń tikeleı muragerimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Altyn Orda murasynyń ushan-teńiz ekenin aıtyp, osy alyp rýhanı, tarıhı qazynany HHI ǵasyrǵa beıimdep, jańǵyrtý úshin júıeli jumys júrgizilip kele jatqanyn jetkizdi.
– Meniń bastamammen Qazaqstanda Joshy ulysyn zerdeleý ınstıtýty quryldy. Bul – osy taqyrypty tereń zertteýmen aınalysatyn tuńǵysh ǵylymı mekeme. Qazirgi tańda ázirlenip jatqan Qazaqstan tarıhynyń akademııalyq jınaǵynda alǵash ret Altyn Ordaǵa jeke tom arnalyp otyr. Joshy ulysynyń mol tarıhı-mádenı murasyn jurt jadynda jańǵyrtý úshin fılmder túsirilip, kitaptar shyǵarylyp jatyr. Sondaı-aq spektaklder de qoıylyp, eskertkishter ornatylyp, kórmeler ótkizilip jatyr. Alaıda Altyn Ordanyń mán-mańyzyn tereń zerdelep, onyń tarıhı rólin jan-jaqty nasıhattaý úshin múlde jańa, ıaǵnı halyqaralyq aýqymdaǵy jumys istelýi qajet, – dedi Prezıdent.
Nomadızm tujyrymdamasyna tyń kózqaras qajet
Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Túrkistanda ótken Túrki memleketteri uıymynyń sammıtinde Dala órkenıetin dáripteýge arnalǵan arnaıy ortalyq qurýdy usynǵanyn aıtty. Sonymen qatar Altyn Orda máselesin zerdelep júrgen shetel mamandaryn jumyldyryp, baspa salasyna qatysty irgeli bastamalardy qolǵa alý qajet dep sanaıdy.
– Kreatıvti ındýstrııa jáne medıa baǵytyndaǵy túrli jobalar, eń aldymen, akademııalyq zertteýlerge arqa súıeýi kerek. Jahandaný, jappaı sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt dáýirinde kóshpendilik, ıaǵnı nomadızm tujyrymdamasy týraly jańasha kózqaras qalyptastyrý óte mańyzdy. Búginde bul uǵymnyń sıpatyn «sıfrlyq kóshpelilerdiń» jasampaz rýhy men sarqylmas kúsh-qýatynan aıqyn kórýge bolady. Ádildik, ashyqtyq jáne mádenıetter dıalogi – Dala órkenıetine arqaý bolǵan qundylyqtar. Osy memlekettilik dástúrin jan-jaqty zertteý búkil Ortalyq Eýrazııanyń uzaqmerzimdi damýyna yqpal eteri sózsiz. Qazir bul aımaq jańa sıpattaǵy qaıta órleý, ıaǵnı, renessans kezeńine qadam basty dep aıtýǵa bolady, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent, sonymen qatar álemdegi mańyzdy geosaıası jáne órkenıet ortalyǵy retinde óz tarıhı mıssııamyzdy qaıta jańǵyrta bastaǵanymyzdy atap ótti.
– Bul úderiste halyqtarymyzdyń, sonyń ishinde óskeleń urpaqtyń teńdessiz rýhy men kúsh-qýaty sheshýshi ról atqarady. Sonyń arqasynda qazir biz aldymyzǵa bıik maqsattar qoıyp, mańyzdy mindetterdi oryndap kelemiz. Sondyqtan ata-babadan qalǵan mol murany qazirgi zamannyń qundylyqtarymen jáne ozyq tehnologııamen ushtastyrý mańyzdy. Tarıhty zertteý degenimiz – ótkenmen ómir súrý nemese kóneni kókseý emes. Eskiliktiń shyrmaýynda qalý – nadandyq pen qarańǵylyqqa aparatyn jol. Túp-tamyrymyzdy tolyqqandy tanyp-bilý arqyly ult damýynyń kókjıegin keńeıte túsý qajet. Biz osy qaǵıdany tereń túsine otyryp, jańa Ata zańda mádenı muralarymyzdy saqtaýǵa, bilim men ǵylymdy, ınnovasııany damytýǵa aıryqsha basymdyq berdik. Bul mańyzdy jumysty bastap ta kettik, – Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy bir apta buryn Jasandy ıntellektini orta bilim berý júıesine engizý týraly arnaıy Jarlyqqa qol qoıǵanyn jetkizdi.
– Barshańyzǵa belgili, qazirgi zamanaýı tehnologııa ómirdiń barlyq salasyna túbegeıli enip, aýqymdy ózgeristerge jol ashyp jatyr. Bul úrdis adamzat bolashaǵyna tikeleı yqpal eteri anyq. Bir sózben, ozyq tehnologııa kún saıyn asa joǵary qarqynmen damyp jatyr. Bul – HHI ǵasyrdyń aqıqaty. Biz muny jaqsy túsinemiz. Sondyqtan zaman talabyna tez beıimdele alatyn zerdeli urpaq tárbıeleýge basa mán berip otyrmyz. Bul baǵytta kóptegen bastamany qolǵa alyp jatyrmyz. Bıyl tamyzda elimizde IýNESKO-nyń qoldaýymen jasandy ıntellekt boıynsha halyqaralyq olımpıada ótedi. Atalǵan bilim dodasyna 100 elden keletin oqýshylar men stýdentter qatyspaq. Buǵan qosa elimizde «Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary», «Bolashaq oıyndary» sııaqty biregeı jobalar keńinen dáriptelýde. Sondaı-aq osy jyly kúzde Astanada tuńǵysh ret AI Film festıvali ótkizilmek, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev elimizde jańa sıfrlyq jáne kólik dálizderin, málimetterdi saqtaý ortalyqtaryn ashý úshin júıeli jumys júrgizilip jatqanyna toqtaldy.
– Sol arqyly Uly Jibek jolyn jańasha sıpatta jańǵyrtyp, kóne ǵasyrlardaǵy áıgili kitaphanalardyń zamanaýı nusqasyn usynýǵa múmkindik týady. Bul, shyn máninde, dástúr men jańashyldyq úılesim tapqan ozyq zamannyń kórinisi bolmaq. Qaıtalap aıtamyn: tarıhtyń dáristeri damýǵa bet alǵan bolashaqpen úndeskende ǵana órkendeý jolyna túsemiz. Bul oraıda Altyn Ordanyń san qıly tarıhy men taǵdyry memleketterdiń kúsh-qýaty túrli mádenıetterdi nátıjeli gýmanıtarlyq jáne saıası seriktestiktiń biryńǵaı júıesine biriktire alýynan kórinetinin eske salady. Osy strategııalyq baǵytty ustana otyryp, Qazaqstan túrki memleketteriniń yntymaqtastyǵyn belsendi túrde damytýdy, aımaq elderiniń ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq áleýetin nyǵaıtý úshin Eýrazııa keńistigindegi ózara yqpaldastyq ıdeıasyn jan-jaqty ilgeriletýdi jan-jaqty qoldaıdy. Mysaly, 2025 jyly ShYU sammıtinde «TransAltaı dıalogi» bastamasyn kóterdim. Bul ıdeıa Reseıdiń «Altaı – túrkilerdiń ataqonysy» tujyrymdamasymen úılesedi, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent, jalpy, tarıhtan tartys quralyn jasaýǵa bolmaıdy dep esepteıdi. О́ıtkeni tarıh halyqtardyń arasyn jalǵaıtyn altyn kópir retinde ádiletti ári qaýipsiz álem qurýǵa yqpal etýi qajet.
– Sol úshin ortaq múdde jolynda kúsh biriktirip, birlese áreket etýimiz qajet. Bul máselede ǵylymı qaýymdastyq aıryqsha ról atqaratyny anyq. Jıynda aıtylatyn salmaqty oılar men utymdy usynystar jańa ǵylymı eńbekterge, halyqaralyq jobalar men ekspedısııalarǵa negiz bolatyny sózsiz. Biz bul sımpozıýmdy turaqty túrde ótkizýdi josparlap otyrmyz. Sizder aldaǵy ýaqytta da osy mańyzdy jumysqa mol úles qosa beresizder dep oılaımyn. Barshańyzǵa taǵy da zor alǵys aıtamyn. Shyn máninde, búgingi sımpozıýmnyń tarıhı máni aıryqsha. Osy mańyzdy jıynnyń qorytyndysynda arnaıy qarar qabyldanady. Bul qujat Altyn Ordanyń tarıhy men murasyn zertteý jumysyna tyń serpin beredi dep senemin. Eńbekterińiz jemisti bolsyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar sımpozıýmda IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar ortalyǵynyń dırektory Lazar Elýndý Assomo, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Arslan Koıchıev, Tatarstan Respýblıkasynyń Mádenıet mınıstri Irada Aıýpova, «La France s’engage» qorynyń prezıdenti Odre Azýle, Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Demberel Sodnosambýý, О́zbekstan Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Shavkat Aıýpov sóz sóıledi.
Taqyryptyq kórmemen tanysty
Jıynnyń ashylý saltanatynan keıin Memleket basshysy Altyn Orda murasyna arnalǵan taqyryptyq kórmemen tanysty. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Altyn Orda tarıhyna qatysty arheologııalyq, jazba jáne mádenı jádigerler qoıylǵan ekspozısııany aralap kórdi.
Memleket basshysyna 70 arheologııalyq jáne sáýlettik eskertkishti qamtıtyn ınteraktıvti karta, sonyń ishinde 17 nysanǵa keńeıtilgen sıpattama, áýeden túsirilgen fotosýretter men 3D-vızýalızasııa, LED-ekran arqyly Joshy áýletinen shyqqan 104 hannyń genealogııalyq kestesi kórsetildi. Kórmedegi negizgi jádigerlerdiń biri – dáýir bıleýshileri men tarıhı tulǵalar týraly genealogııalyq málimetterdi qamtıtyn «Handar shejiresi» atty qoljazba.
Sonymen qatar Katalon atlasy, jazba derekter, teńgeler jáne turmystyq buıymdar bar. Jazba muralar arasynda 3 jarlyq, 4 dıplomatııalyq hat pen 21 qoljazba túpnusqa jáne elektrondyq formatta usynylǵan. Kórmeniń maqsaty – Altyn Ordanyń tarıhı-mádenı murasyn jan-jaqty nasıhattaý jáne onyń ǵylymı zertteý aıasyn keńeıtý. Aıta keterligi, Altyn Ordaǵa qatysty halyqaralyq arhıv qujattary elimizde alǵash ret usynylyp otyr.
