– Elshi myrza, osy aptada Kenııa Prezıdenti Ýılıam Rýto elordada eki kúndik memlekettik saparmen bolady. Osy rette Qazaqstannyń Kenııamen, jalpy, Afrıkamen yntymaqtastyǵy týraly aıtyp berseńiz.
– Eń aldymen Qazaqstannyń Afrıka elderimen jan-jaqty jáne ózara tıimdi yntymaqtastyqty damytýǵa barynsha múddelilik tanytatynyn jáne osy baǵytta jumys istep kele jatqanyn atap ótkim keledi. Afrıkanyń búginde saýda jáne ekonomıkalyq áleýeti jyldam damyp kele jatyr. BUU málimetine súıensek, 2050 jylǵa qaraı álem halqynyń 25%-y (2,5 mlrd-tan asa adam) Afrıkada shoǵyrlanyp, tutyný naryǵynyń jalpy kólemi 16 trln dollardy quramaq. 2021 jyly kúshine engen Kontınenttik erkin saýda óńiri týraly kelisim qazirgi ýaqytta 1,3 mlrd afrıkalyqty jalpy IJО́ aýqymy 3,4 trln dollardy quraıtyn ekonomıkalyq blokqa biriktirip otyr. Al álemdegi mıneraldy qordyń 30%-y – Afrıkada. Onyń ishinde qazirgi zamanǵy ónerkásip pen joǵary tehnologııalardy damytýǵa qajetti mańyzdylary da bar.
Afrıka elderi de Qazaqstanǵa saıası jáne ekonomıkalyq turaqtylyǵy, jahandyq deńgeıde ózin ustamdy tanyta bilýi, qandaı da bir qaqtyǵysqa tartylmaýy, sondaı-aq energetıka, azyq-túlik, ǵylym-bilim jáne ınvestısııalyq áleýeti, memlekettik basqarý júıesiniń joǵary reıtıngi arqasynda qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Qazaqstannyń 2017–2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine, sondaı-aq EKSPO-2017 kórmesin ótkizýshi el retinde saılanýynda Afrıka elderiniń qoldaýy sheshýshi ról atqarǵanyn aıta ketkenimiz jón. Sondaı-aq Kenııa elimizdiń 2039–2040 jyldar aralyǵynda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılaný kandıdatýrasyn qoldady.
Kontınent elderimen yntymaqtastyqty odan ári keńeıtý maqsatynda byltyr qyrkúıekte Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev saıası, quqyqtyq, saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq, mádenı jáne gýmanıtarlyq sıpattaǵy is-sharalar keshenin kózdeıtin «2025–2030 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasy men Afrıka elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń tujyrymdamalyq tásilderi men is-qımyl josparyn» bekitti. Sonymen qatar Memleket basshysynyń shaqyrýymen 2024–2025 jyldary birneshe afrıkalyq memleketter basshylarynyń bizdiń elge saparlary uıymdastyrylyp, nátıjesinde, yntymaqtastyqty damytý boıynsha mańyzdy ekijaqty qujattarǵa qol qoıyldy.
– Osy oraıda Kenııamen áriptestikti nyǵaıtýdyń artyqshylyqtaryna toqtala ketseńiz.
– Kenııa – 1993 jyly bizdiń elmen birinshi bolyp dıplomatııalyq baılanys ornatqan afrıkalyq elderdiń biri. 2023 jyly 20 qyrkúıekte dıplomatııalyq qarym-qatynastardyń ornaǵanyna 30 jyl tolýyna oraı eki el kóshbasshylary Nıý-Iorkte ótken BUU Bas Assambleıasynyń 78-sessııasy aıasynda alǵash ret kezdesip, Ýılıam Rýtony elimizge saparmen kelýge shaqyrdy.
Kenııa – búginde Afrıkanyń qarqyndy damyp kele jatqan elderiniń biri. Mombasa jáne Lamý teńiz porttary eksport aıasyn keńeıtip, elimizdiń Shyǵys jáne Ortalyq Afrıka naryqtaryna shyǵýyna múmkindik ashatyn strategııalyq mańyzǵa ıe. Sonymen qatar Kenııamen yntymaqtastyqty keńeıtý maqsatynda byltyr 27 maýsymda Naırobıde elimizdiń Kenııa Respýblıkasyndaǵy Elshiligi ashyldy.
Qazaqstan men Kenııa orta derjavalar retinde mańyzdy halyqaralyq jáne óńirlik máseleler boıynsha uqsas tásilderdi ustanatynyn atap ótken jón. Kenııa bizdiń el sııaqty BUU-nyń qaǵıdattary men halyqaralyq quqyqqa negizdelgen kópjaqty tártipti jaqtap, Uıymnyń jahandyq qaýipsizdik pen turaqty damý máselelerin sheshýde ortalyq ról atqarady. Muhıtqa tikeleı shyǵa almaıtyn álemdegi eń úlken el re-tinde Qazaqstan jańa kólik dálizderin qurýǵa asa múddeli. Bul rette Kenııa bizdiń el úshin Shyǵys Afrıka óńirine aparatyn «qaqpa» bolyp otyr. El aýmaǵynda ornalasqan Shyǵys Afrıkadaǵy eń iri Mombasa teńiz porty tóńiregindegi yntymaqtastyq elimizge Ortalyq Azııa men Afrıkany baılanystyratyn jańa logıstıkalyq tizbekterdi qurýǵa múmkindik beredi.
– Búginde eki eldiń arasyndaǵy alys-berisi qaı baǵytta damyp keledi?
– Qazaqstan Kenııany óz ónimderi úshin bolashaǵy jarqyn naryq retinde qarastyrady. Sebebi astyq, tyńaıtqyshtar, metall ónimderi, munaı hımııasy jáne ózge de ónimder Afrıka naryǵynda joǵary suranysqa ıe. Al Qazaqstan, óz kezeginde, joǵary sapaly kenııalyq shaı, kofe jáne gúlderdi tikeleı alyp otyr.
Sonymen qatar Kenııa qarjy tehnologııalary men mobıldi tólemderdi damytý turǵysynan Afrıkadaǵy kóshbasshy pozısııaǵa ıe. Iаǵnı Afrıkanyń «tehnologııalyq haby» («Kremnıı Savannasy») bolyp, bul startaptar men kıberqaýipsizdik salasynda ózara tájirıbe almasý úshin tamasha múmkindik beredi. Osylaısha, elektrondyq úkimet jáne fınteh salasyndaǵy otandyq IT sheshimder (Kaspi, e-Gov) Kenııada úlken qyzyǵýshylyq týdyrýy ábden múmkin.
Saýdany ilgeriletý maqsatynda Ý.Rýtonyń elimizge sapary barysynda 70-ten asa kenııalyq bıznesmenniń qatysýymen bıznes-forým ótedi. Bul eki eldiń bıznes qaýymdastyqtary arasynda tikeleı baılanys ornatýǵa jáne saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtýge yqpal etedi.
Álemdik turaqsyzdyq jaǵdaıynda memleketimiz úshin óz odaqtastarynyń sheńberin keńeıtýdiń mańyzy zor. Osy rette Afrıka men jahandyq deńgeıde de yqpaldy oıynshy sanalatyn Kenııamen aradaǵy yntymaqtastyq elimizdiń halyqaralyq arenada ulttyq múddelerin ilgeriletýge óz kómegin tıgizbek.
– Barlybaı Kárimuly, Kenııada jańa tehnologııalar qanshalyqty damyǵan jáne biz ol baǵytta qandaı salalarda yntymaqtasa alamyz?
– Kenııany halyqaralyq qaýymdastyq tehnologııalyq turǵydan damyǵan el dep moıyndaıdy. Sol sebepti de eldi «Kremnıı Savannasy» dep ataıdy. Sondaı-aq Prezıdent Ý.Rýtonyń kózdegen basymdyqtarynyń biri sıfrlyq ekonomıkany damytý bolǵandyqtan, ınnovasııalyq sektorda qazirdiń ózinde
1 mln-nan asa adam jumyspen qamtylǵan. Kenııanyń bul saladaǵy jetistikteri maqtaýǵa turarlyq. Máselen, Naırobıde Google men Microsoft kompanııalarynyń kampýstary turaqtap, al «Cisco «kompanııasy óziniń Country Digital Acceleration baǵdarlamasyn iske qosty, Afrıkadaǵy alǵashqy Kıberqaýipsizdik boıynsha oqytý jáne tájirıbe ortalyǵyn ashty. Sondaı-aq M-Pesa mobıldi qarjy júıesin ázirlep, engizdi. О́tken jyldyń sońyna qaraı mobıldi aqshanyń ený deńgeıi 93%-dy qurady. Kenııanyń e-Citizen platformasy bizdegi eGov platformasyna uqsas. Budan bólek, búginde Kenııada iri ınfraqurylymdyq jobalarǵa nazar aýdarylyp otyr. Naırobıden 60 shaqyrym jerde salynyp jatqan aqyldy qala jáne tehnologııalyq park – Konza Tehnopolısi bizdiń «Alatau city» qalasymen óte uqsas. Sonymen qatar bul el 5G jelilerin belsendi túrde engizip jatyr.
Eki el arasyndaǵy saýda aınalymy byltyr 52,2 mln dollardy qurap, bul kórsetkish 2024 jylmen salystyrǵanda (42,4 mln dollar) 23,3%-ǵa joǵary boldy. Sondaı-aq data ortalyqtaryn jańartylatyn energııa kózderimen (geotermaldyq energııa) qýattandyrýda kóshbasshy orynǵa kóterilip, bul Microsoft jáne Google sııaqty alyptardy elge tartýǵa yqpal etip otyr. Aýyl sharýashylyǵy sektory ekonomıkasynyń negizi bolǵandyqtan, IT jobalar da osy salaǵa belsendi túrde engizilip jatyr. Kenııa ǵarysh agenttigi 2023 jyly óziniń alǵashqy «Taifa1» jer serigin orbıtaǵa ushyrdy. Sonymen qatar kelesi jyly atom elektr stansasynyń qurylysyn bastap, ony 2034 jyly iske qosýdy josparlap otyr.
– Kenııa klımattyń ózgerýimen kúresýge jáne bıoártúrlilikti saqtaýǵa erekshe nazar aýdaryp otyrǵan el ekeni belgili. Osy rette Kenııanyń qorshaǵan ortany qorǵaý saıasatyn jáne osy saladaǵy elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń keleshegine toqtalsańyz.
– Kenııa Afrıkada «jasyl kóshbasshy» el sanalady. Iаǵnı álemdegi eń taza energııa júıeleriniń birine ıe, onyń elektr energııasynyń 90%-dan astamy jańartylatyn kózderden (geotermaldyq, jel jáne kún) óndiriledi. Bul el 2030 jylǵa qaraı qýat óndirisin 100% jasyl energetıkaǵa kóshirýdi josparlap otyr. Sonymen qatar 2032 jylǵa qaraı 15 mlrd aǵash otyrǵyzý boıynsha ulttyq baǵdarlama júzege asyrylyp jatyr. Bul – elimizdegi 2 mlrd aǵash otyrǵyzý bastamasymen úndes joba.
Bıyl Kenııa kómirtegi naryǵy týraly jańa zańnamany ázirleýdi aıaqtap, ekojúıelerdi qorǵaý úshin ǵylymdy, bıznesti jáne qaýymdastyqtardy biriktiretin Ulttyq bıoártúrlilikti úılestirý mehanızmin engizdi. Sondaı-aq osy jyly pilder sanynyń 36 myńǵa jetkeni jarııalanyp, bul brakonerlikke qarsy ondaǵan jyldar boıy jumsalǵan kúsh-jigerdiń nátıjesiniń jemisti bolǵanyn kórsetti.
Kenııa BUU aıasynda Halyqaralyq sý uıymyn qurý týraly Qazaqstannyń bastamasyn oń baǵalaǵan alǵashqy afrıkalyq elderdiń biri jáne biz Naırobımen ekologııa jáne jalpy sý máseleleri salasynda tyǵyz yntymaqtastyq ornatýǵa nıettimiz. Sonymen qatar Kenııamen qorshaǵan orta máseleleri boıynsha yntymaqtastyq bizge tájirıbe almasýǵa ǵana emes, sonymen qatar BUU-nyń halyqaralyq forýmdarynda birtutas front usynýǵa, damýshy elder úshin ádil klımattyq qarjylandyrýdaǵy ortaq múddelerimizdi ilgeriletýge múmkindik beredi.
– Kenııa álemge safarılerimen áıgili. Soǵan baılanysty bul elde týrızm joǵary deńgeıde damyǵanyn bilemiz. Jalpy, ol jaqqa týrıst retinde qansha otandasymyz barady jáne olardy onda ne qyzyqtyrady?
– Shynynda da, Kenııa óziniń tabıǵatymen jáne janýarlarymen, sondaı-aq tamasha qyzmet kórsetý deńgeıimen búkil álemnen týrıster tartyp otyr. Munda sırek kezdesetin janýarlar men ekzotıkalyq ósimdikterdiń mekeni bolyp otyrǵan 40-tan asa ulttyq saıabaq pen qoryq bar. Úndi muhıtynyń jaǵalaýynda ádemi jaǵajaılary, flora men faýnaǵa baı sýasty álemi bar kóptegen qonaqúı ornalasqan.
Statıstıkaǵa súıensek, Kenııaǵa týrıst retinde keletin otandastarymyz kóp emes. Degenmen elge kelýshiler sanynyń artý úrdisi baıqalady. Sapar barysynda elderimizdiń týrızm mınıstrlikteri arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıý josparlanǵan. Bul keleshekte týrızmdi keńeıtý jobalaryn júzege asyrýǵa serpin bermek. Jalpy, Kenııa resmı delegasııasynyń sapary bul elmen yntymaqtastyqtyń jańa kókjıekterin ashatynyna jáne bizdiń qarym-qatynasymyzdyń joǵary deńgeıge kóteriletinine senimdimin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
