2011 jylǵy tragedııadan beri AES isten shyqqan. Alaıda 10 reaktordy tolyq buzý qajet: alty reaktor «Fýkýsıma-1», qalǵan tórteýi «Fýkýsıma-2» stansasynda. Mundaı kúrdeli jobanyń eń jaýapty baǵyty – paıdalanylǵan janarmaıdy saqtaý. Ol úshin TEPCO kompanııasy arnaıy qoıma soqpaq. Degenmen, qurylys orny belgisiz. Jalpy, bul uzaqmerzimdi jumys. Apattyń saldaryn joıý, reaktorlardyń demontajy – barlyǵy 40 jylǵa sozylýy múmkin.
2011 jyly «Fýkýsıma-1» AES-degi shtattan tys jaǵdaı Chernobylden keıin sońǵy 25 jyldaǵy eń iri apat retinde baǵalandy. 9 baldyq jer silkinisinen paıda bolǵan 15 metrlik teńiz tolqyny stansanyń energobloktaryn basyp qalyp, olardy energııa kózinen úzip tastaǵan edi. Bul, óz kezeginde reaktorlardy sýytý júıesiniń isten shyǵýyna alyp kelgen bolatyn.
Júrgizilgen keıbir táýelsiz zertteýlerdiń nátıjesine sensek, apatqa birneshe faktor sebepshi bolǵan. Solardyń biri – japon mádenıetiniń keıbir qyrlary jáne adam sarańdyǵy. Iаǵnı, qatelik kórse de, basshylyqqa artyq suraq qoımaý, olarǵa shekten tys baǵyný. Oǵan qosa, kezinde «Fýkýsıma-1» AES-yn teńiz deńgeıinen 30-35 metr joǵary bıiktikte salý josparlanǵan eken. Alaıda keıin ol 10 metrge deıin túsken. Al reaktorlardy sýytý júıesin iske qosýda úlken aqsha únemdeý úshin ol blok 4 metrge deıin tómendegen. Sonda teńizden tikeleı sý tarta berý múmkindigi týǵan. Kezinde qarjy únemdeý úshin buzylǵan tehnıkalyq talaptar 2011 jyly úlken ekologııalyq, gýmanıtarlyq, ekonomıkalyq shyǵynǵa ákeldi. Máselen, 2012 jyly «Fýkýsıma-1» ornalasqan jaǵajaıdaǵy radıasııa 100 ese joǵarylap ketti. Al jalpy shyǵyn 189 mlrd dollar dep baǵalanǵan-dy. Alaıda bul soma ósýi múmkin.
Chernobyldaǵy apat kóptegen eldiń atom energııasyna degen kózqarasyn ózgertti. Sonyń biri – Italııa. Bul el óz terrıtorııasyndaǵy sońǵy atom elektr stansasyn 1990 jyly japty. Keıinirek el úkimeti jańa ıadrolyq baǵdarlama daıarlamaqshy boldy. Biraq 2011 jylǵy referendýmda halyqtyń 94 paıyzy bul bastamaǵa qarsy daýys berdi.
Germanııa da AES ataýlydan bas tartýǵa sonaý 2000 jyly kóshti. Jospar boıynsha 2022 jyly nemis jerindegi sońǵy atom stansasy jabylýy qajet. Fýkýsımadaǵy apat bul prosesti jedeldetti jáne úkimet árbir stansaǵa jumys isteýdiń, jabylýdyń jańa merzimderin bekitti. Ádette árbir jańa bastamaǵa ózara qyrqysyp jatatyn partııalardyń eshbiri bul josparǵa qarsy shyqpady. Ázirge 17 AES-tyń toǵyzy óshirildi. Atom stansasyn óshirý ońaı emes, biraq olar óndiretin energııany ózge qaınar kózden tabý odan da qıyn. Germanııa onyń sheshimi – balamaly energııa kózderi dep esepteıdi. Iаǵnı, kún, bıomassa, jel, tolqyn, sý jáne basqa da kózder. Osy baǵytty damytý arqyly Germanııa óz energojúıesindegi kómirdiń de úlesin kemitpek. Al byltyr jyl sońynda bul eldegi eń sońǵy kómir shahtasy jabyldy.
Sonymen, bul saıasat búgin óz jemisin berýde. Qazir Germanııanyń energojúıesindegi kómir men atom energııasynyń úlesi jyl saıyn azaıyp, qazir 43 paıyzǵa jetti. Esesine, «jasyl energetıka» artty, 47 paıyz. Iri jetistik. Máselen, tek qana jer men teńizdegi jel generatorlary (14,6 mıllıard kılovatt-saǵat) qalǵan AES-terge (7,2 mlrd kVt/s) qaraǵanda eki ese kóbirek elektr qýatyn óndirgen. 2010 jyly Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın «eger Germanııa atom energııasynan bas tartsa, onda Sibirden aǵash otyn satyp alýyna týra keledi» dep mazaq qylǵan bolatyn. Alaıda Germanııa jasyl energetıkany damytý arqyly kómir men atom energııasynan bas tarta alatynyn dáleldep jatyr.
Jalpy atom elektr stansasynan bas tartý ońaı jumys emes. Shyǵyny mol, ekologııaǵa qaýpi joǵary. Máselen, bıyl 20 jeltoqsan kúni Shveısarııadaǵy Mıýleberg AES-y óz qyzmetin toqtatady. Ol úshin 2,1 mlrd shveısarııa franki qajet. Oǵan qosa, 200 myń tonna radıobelsendi qoqys paıda bolady. Ony sýytý, saqtaý, joıý jumystary birneshe jylǵa deıin sozylady.
Osynsha shyǵyndarǵa qaramaı, Eýropanyń damyǵan memleketteri ekologııalyq zaqymy joǵary, sarqylatyn energııa kózderinen bas tartyp, sarqylmaıtyn, taza, qaýipsiz, «jasyl» energetıkaǵa tolyq kóshpek.
