Jýyrda «Vıtebsk – 2019» HHVIII Halyqaralyq estrada oryndaýshylarynyń baıqaýynan bas júlde – «Lıra» kýbogyn keýdesine basyp oralǵan Ádilhan Makın Kazakh TV arnasynyń júrgizýshisi Maııa Bekbaevamen suhbatynda atalǵan óner báıgesindegi kóńil kúıin shamamen osyndaı sózdermen jetkizdi.
Negizinde Ádilhan on alty jasynan án aıta bastaǵan. Makınder áýletinde óner Ádilhanǵa ǵana qonǵan. Ata-anasy jalpy óner aýylynan alys adamdar – ákesi Qurmanǵalı áskerı qyzmetker, qazir otstavkada, al anasy Záýreniń mamandyǵy – zańger. Degenmen, Ádilhannyń naǵashy ájesiniń án salatyny bar eken. Ádilhan Qyzyljardaǵy mýzyka kolledjine barǵysy kelgende anasy ruqsat bergenimen, ákesi birazǵa deıin kónbeı qoıypty. Qaıtsin endi, kózderiniń aǵy men qarasyndaı eki uldyń úlkenin (Ádilhannyń Jantóre degen inisi bar) saryala pogonmen kórgisi kelgen shyǵar.
Osy oraıda Ádilhan ózin Vıtebskiden kútip alýshylardyń biri, jas ánshiden járdemin aıamaı júrgen T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń rektory Ashat Maemırovti «ónerdegi ákem» dep tekke sanamasa kerek. Muny qadańqyrap aıtyp otyrǵanymyz, eger Ádilhannyń ónerdegi jolyna jiti nazar tiktep qarasaq, onda belgili bir dárejede shashyrańqylyq baryn baıqar edik. Sóz joq, ol jas shaǵynan aldyna maqsat qoıa bilgen, soǵan jetý úshin bultaqqa túsip kóp izdengen, qazaqsha qaıyrǵanda, basyn taýǵa da, tasqa da urǵan (mysaly, rok úshin klassıkalyq mýzyka baǵytyndaǵy ýchılısheni tastap ketken eston ánshisi Iаak Ioala sııaqty). О́z túısigimen ártúrli án baıqaýlaryna qalmaı qatysýǵa tyrysqan. Janynda aqylshy, keńesshi bolmaǵan. Bárin de óz betinshe, óz bilgenimen jasaǵan. Sodan ba eken, alǵashqy aıaq alystarynda ylǵı da sátsizdikke ushyrǵan: «Jas qanat – 2012» baıqaýynda fınalǵa jete almaı qalsa, 2018 jylǵy X Factor Kazakhstan realıtı shoýyn besinshi orynmen aıaqtaıdy. «Slavıan bazary» baıqaýy boıynsha ótken irikteý syndaryna úsh ret qatysyp, úsheýinde de joly bolmady. Talap taýdaı, biraq baq shappaı qoıady. Tomas Edısonnyń «Talant – bir paıyz daryn, toqsan toǵyz paıyz eńbek» deıtini de osyǵan saıady. Al sol 99 paıyz eńbektiń kiltin qolyńa ustatyp, bet nusqaıtyn adam – ol ustaz. Oıymyzsha, Qudaı Ádilhanǵa ondaı baǵbandy Iаnıs Kaısıdı beınesinde jolyqtyrǵan. О́zge oqytýshylar shákirtke bilim ǵana berse, bul ustazy bilimmen birge kókiregine úmit otyn jaqqan, senim uıalatqan.
– Ádilhan maǵan kelgende daýysy qaı stılge kóbirek laıyqty ekenin onyń ózi shamalap biletin, – dep jetkizdi osy oraıda óz oıyn Iаnıs Georgıevıch bizben áńgimesinde. – Sondyqtan da ol birden pop-rok, etnorok baǵytyna bet burdy jáne ýaqyt munyń durys qadam bolǵanyn kórsetti. Makın ónerdegi alǵashqy adymyn kolledjde akademııalyq án ónerimen bastap, keıin estradalyq vokalǵa aýysqandyqtan, bul eki túrli oryndaý máneri odan birdeı sezilip turady, onyń ústine ol ártúrli vokaldyq tehnıka qoldanýǵa qumar, tipti kómeı ánine deıin erkindep bara beredi. Vıtebskidegi baıqaýda qazylar alqasynyń tóraıymy Tamara Gverdsıtelıdi tánti qylǵan da onyń osy ámbebaptyǵy, eshkimge uqsamaıtyn dara máneri. Endigi jerde meniń aldymda Ádilhannyń sol daralyǵyn odan ári ushtap, qyrlap, kásibı ánshi retinde shyńdaý mindeti tur, – deıdi maman.
Negizinde Ádilhannyń daýys dıapazony keń. Mamandardyń aıtýynsha, kólemi qazirdiń ózinde úsh oktavadan joǵary. Bul degenińiz operalyq óte kúshti daýys. Biraq estrada úshin daýys aýqymynyń munshalyqty joǵary bolýy qajetti ólshem emes. Máselen, ataqty Freddı Merkıýrıdiń daýysy eki oktavadan aspaǵan. Frenk Sınatraniki odan da azdaý. Sóıte tura álemniń jartysy Freddı sekildi «qyshqyryp», Sınatra syndy qońyrlatqysy kep turady. Sebebi álemdik tanymal án óneriniń bul alyptarynyń daýysy asa tartymdy, estigen adamdy qýatymen, áldebir tylsym kúshimen birden baýrap alady. Osyny eskere kelip, Iаnıs shákirtteriniń daýys kólemin kóbeıtýden buryn, aldymen án aıtý máneri, ándi naqyshymen salý, durys repertýar tańdaý, ózin sahnada ustaý, harızmalyq kóriný jaǵyna basa kóńil bóledi. Basqasha aıtqanda, oryndaýshy sahnada osy aıtylǵan kásibı sıpattardyń jıyntyǵyna, ıaǵnı ánshi-akterge aınala bilýi tıis. Aıryqsha án aıtý máneri degenimiz de osy.
Ádilhannyń daýys túri – tenor. Alǵash akademııalyq vokaldy ol barıton daýys túrimen bastaǵanymen, keıin estradaǵa aýysqannan keıin óziniń tabıǵı tenor daýysynda qalǵan, biraq Iаnıs onyń daýsyn barıtonnan joǵary tenorǵa deıingi aralyqta qaıta qalyptastyrady. Sebebi Ádilhannyń daýys aýqymy buǵan tolyq múmkindik beretin, al joǵary regıstrge aýysqanda aralas mıks dybystardy paıdalanýǵa keńes beredi. Daýysty osylaısha ári joǵary (tessıtýraly), ári keń kólemdi (dıapazondy), ári baı (tembrlik) qalypqa kóshirý, onymen bir mezgilde tartymdy etý ońaı mindet emes. Munyń bárin shákirttiń zerdesine jetetindeı etip, Iаnıstiń ózi aıtqandaı, «estıtindeı» etip aıtý, sonyń ishinde Ádilhandaı asaýdyń jalynan ustap turyp, typyr etkizbeı jetesine jetkizý de óz aldyna bir josyn sharýa. О́zi «estıtindeı» etip jetkize aldy ma, joq pa, ol jaǵyn pedagog túpki nátıjemen ólsheıdi. Ol nátıje, álbette shákirttiń jetken jeńisi, shyqqan bıigi.
Jalpy, «Vıtebsk – 2019» baıqaýy kúshti básekelestik oryn alǵan jaǵdaıda ótti. Onda birinshi oryn alǵan grýzın ánshisi men Izraıl ókili myqty óner kórsetti. Bul qatarǵa Ádilhanmen án aıtý máneri, tembiri uqsas reseılik ánshi Ivan Dıatlovty, moldovalyq Lıdııa Isakty, ýkraın spıvagy Dmıtrıı Babakty jáne Bolgarııadan kelgen Nıkı Tanevti irkilmeı qosqan bolar edik. Bular óte kúshti, qýatty, joǵary daýys ıeleri jáne osyndaı energetıkalyq oryndaý máneri bolashaqta qazirgi álemdik tanymal án óneriniń bir trendine aınalyp jatsa, tańǵalýdyń keregi joq.
Biraq, aıtty-aıtpady, bizdiń Ádilhan eshteńege qaramastan jeńip shyqty. Árıne óz daýysynyń, sheberliginiń, Alla bergen darynynyń arqasynda. Sonymen birge osy jerde ony baıqaýǵa ázirlegen Júrgenov akademııasynyń mamandaryn da aıta ketýimiz kerek: bul top Ádilhannyń daýys dıapazonyn tolyq kórsetetin, ári vokaldyq tehnıka arsenalyn barynsha qoldanýǵa múmkindik beretin repertýar tańdaı bilgen. Repertýar — án baıqaýynda jeńiske jetýdiń mańyzdy sharty (2015 jyly «Slavıan bazarynda» Dımashtyń repertýary osy shartqa ábden saı kelgenin aıta keteıik). Ásirese, Ádilhan baıqaýdyń ekinshi, sheshýshi kúni oryndaǵan She's Gone kompozısııasy qazylar úshin de, tyńdarman qaýymǵa da tosyn syı boldy.
Aqıqatynda, Ádilhan Makınniń «Slavıan bazaryndaǵy» jeńisi bizdiń elimizdegi estrada janry ishteı demokratııalandyrýdy tilep otyrǵanyn tanytty. Bul jeńis qazaq atyn shyǵarǵan jeńis qana emes, kóptiń kókeıindegi oıdy ortaǵa salǵan sımvol-jeńis boldy deýge laıyq. Qazaqstanda estrada salasy sońǵy jyldary joǵary sheberlikti qajet etpeıtin katch ánderge basymdyqty berip alǵany, keńes kezinde ádemi úlgisi jasalǵan halyqtyq estradany toı-tomalaqta aıtylatyn úsh notaly, eki akkordty ánsymaqtardyń bodaýyna jiberip alǵanymyz belgili. Osy jaǵdaıdy shyǵarmashylyq jiti túısikpen túısinip, muzjarǵysh keme sııaqty tońyn-muzyn sógýdi alǵash oıǵa alǵan ánshimiz — Dımash. Ol Queen tobynyń oryndaýyndaǵy «Shoý jalǵasa beredi» kompozısııasyn rokqa akademııalyq vokal, pop-vokal aralastyrý arqyly oryndap, sol arqyly qazaq estrada ónerine dem salyp qana qoımaı, álemdik rok-mýzykaǵa buryn bolmaǵan bir revolıýsııalyq dúmpý berdi. Sol bir sony úrdisti Ádilhan sátti jalǵady.
Bul kúnderi aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde «qazaqtarmen vokal jaǵynan teńesý qıyn» dep keletin pikirler qaı kezdegiden de kóbirek aıtylatyn boldy. «Qazaqtar, álde sizderde tolassyz zymyran ushyryp jatqan Baıqońyrlaryń sııaqty topyrlap ánshi shyǵaryp jatqan fabrıka salynyp qalǵan ba?!» ispetti ázil-shyny aralas sózder az emes. Aıtsa aıtqandaı, Dımash, Danelııa, Erjan, Nazıma... endi, mine, Ádilhan... Bul top aınaldyrǵan úsh-tórt jyldyń bederinde álemge tańdaıyna nota uıalaǵan qazaq deıtin halyqtyń bar ekendigin tanytty. Osy úderis halyqtyń býyrqanǵan ishki kerneýinen bastaý alyp, dúnıege baıaǵy jaýharlarymyzdyń ushyp túsken jańqalaryn, ıaǵnı «samorodok» tóltýmalarymyzdy qaıyra týǵyzyp jatyr. Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova jýyrda Ádilhan bastaǵan sheteldik án baıqaýlary jeńimpazdarymen kezdesýinde oı salarlyq bir sóz aıtty. «Qazaqtyń qońyr úni – qazaqtyń mańdaıyna bitken baǵy» dedi mınıstr. Osy sóz romantık kóshpeliniń keýdesinen ytqyp shyǵyp, qońyrlatyp kep ulǵaıyp, zoraıyp, odan ári kókke shanshylyp baryp, tik shyrqaýmen qolqa-júrekti sýyryp alardaı bolyp tynatyn qońyr ánimiz. Kezinde Jumeken aqyn jazǵan qońyr ún – qazaq halqynyń búgingi en-tańbasy, brendi. Endigi mindet – osy ádemi bastalǵan úderisti úzip almaı, barlyqtyrmaı-shaldyqtyrmaı, jeter jerine jetkizý, odan ári jalǵastyrý. «Qazaq vokaly» deıtin uǵym qalyptastyrý. Laıym Dımash bastap, Ádilhan qostaǵan «shoý jalǵasa bersin». Qazaqtyń tamashasy tarqamasyn...
Gúlmıra ASYLBEKQYZY,
QazUО́A baspasóz qyzmeti
Almaty
