Keleshekke shaqyrǵan kemel Joldaý

Beısenbi, 17 qańtar 2013 7:39

Kez kelgen memlekettiń damýy úshin, barsha adamzat úshin ener­­­getıkalyq resýrstardyń mańyzy zor ekeni daýsyz. Qazirgi kezde Qa­­­zaqstannyń munaı-gaz kesheni kúlli ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady jáne basqa salalar­­­dyń da jan-jaqty damýyna yqpa­­­lyn tıgizedi. Eldiń Ishki jalpy óni­miniń mólsherin saralaı qara­­ǵan­da, munaı-gaz salasy úle­siniń turaqty ósý qarqyny baı­qalady, ol 1997 jylǵy 3,7 paıyzdan 2006 jyly 14,7 paıyzǵa jáne 2011 jyly 25,8 paıyzǵa kóterildi. Munyń ózi bizdiń elimizdiń tabysty ilgerileýiniń kórsetkishteri.

Beısenbi, 17 qańtar 2013 7:39

Kez kelgen memlekettiń damýy úshin, barsha adamzat úshin ener­­­getıkalyq resýrstardyń mańyzy zor ekeni daýsyz. Qazirgi kezde Qa­­­zaqstannyń munaı-gaz kesheni kúlli ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady jáne basqa salalar­­­dyń da jan-jaqty damýyna yqpa­­­lyn tıgizedi. Eldiń Ishki jalpy óni­miniń mólsherin saralaı qara­­ǵan­da, munaı-gaz salasy úle­siniń turaqty ósý qarqyny baı­qalady, ol 1997 jylǵy 3,7 paıyzdan 2006 jyly 14,7 paıyzǵa jáne 2011 jyly 25,8 paıyzǵa kóterildi. Munyń ózi bizdiń elimizdiń tabysty ilgerileýiniń kórsetkishteri. Munaı men gazdyń álemdik deń­geıdegi asa iri qorlary bar bizdiń elimiz óziniń energetıkalyq sala­daǵy senimdi strategııalyq árip­tes­tik pen ózara paıdaly halyq­aralyq yntymaq­tas­tyq saıasatynan aınymaıdy. О́ıt­keni, Qazaq­stan jahandyq ener­getıkalyq qa­ýipsizdikti nyǵaı­­týǵa qomaqty úles qosyp kele jat­­qan jańa sı­pattaǵy tabysty mem­leketterdiń biri bolyp sanalady.

Bizdiń elimizde qazirgi zaman­daǵy ekonomıkanyń órkendegen salasy retinde tıimdi munaı-gaz jáne taý-ken salasyndaǵy shıki­zattardy óndirýdi órkendetýdi qol­ǵa aldyq. Bul salada aıryqsha tabystarǵa qol jetkizgen elimiz búginde shıkizat sektorynyń tabysyn bolashaq ekonomıkany qurý úshin paıdalanýda. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanda munaı óndirý – 3 ese, tabıǵı gaz óndirý 5 ese ulǵaıdy. Biz shıkizat resýrstarynan túsken kiristi Ulttyq qorǵa jiberý arqyly daǵdarysqa qarsy aýqymdy sharalardy qolǵa aldyq.

Memleket basshysy ótken jylǵy jeltoqsan aıyndaǵy Joldaýynda bolashaqqa batyl boljam jasaı otyryp, HHI ǵasyrdaǵy jahandyq syn-qaterlerdi eske saldy. Joldaýda aıtylǵandaı, adamzat aldynda turǵan qaýip-qaterlerdiń qaı-qaısysy da osal emes. Degenmen, solardyń ishinde asa qaýipti qaterlerdiń biri – ta­bı­ǵı resýrstardyń sarqylýy. Týǵan jerimizdegi tabıǵı resýrstarynyń shekteýli ekendigi, ol taýsylǵan jaǵdaıda tek bizge ǵana emes, búkil adamzatqa zor qaýip tónetini aıdan anyq. Jer qoınaýyndaǵy tabıǵı baılyqtardyń azaıýy ár baǵytta, jaǵymdy da, jaǵymsyz da úderisterdiń paıda bolýyna áke­­­lip soǵatyny daýsyz. Bul tur­ǵyda bizdiń elimiz birqatar artyq­­­shylyqtarǵa ıe ekeni jasyryn emes. Bizdiń elimizdiń aýmaǵynda kezdesetin mol tabıǵı baılyqty ózimiz ǵana paıdalanyp qoımaı, ózgelerge de usyna otyryp, bizge qajetti taýarlar men qyzmetterge qol jetkizýimiz kerek, ol úshin eń aldymen qazirgi zamandaǵy tehnologııalardy ıgerip, paıdalanýymyz kerek bolady.

Sondyqtan, bizdiń elimizdiń aýmaǵyndaǵy tabıǵı baılyqtary týraly oılarymyzdy eksheı ke­lip, ony paıdalanýdyń tıimdi joldaryn qarastyrýdyń mańyzy zor. Paı­daly qazbalardy shıkizat kú­­ıinde de, óńdelgen ónim retinde de satyp, halyq qazynasyn molaıtýmen bir­­­ge, olardy durys basqa­rý­­­­­dy, eń bas­tysy, elimizdiń tabı­ǵı baı­ly­ǵyn ornyqty ekonomı­kalyq ósýge ba­ǵyttaýdy meńgerýi­miz kerek.

Qazaqstan qazirgi kezdegi eli­mizde óndiriletin shıkizattardy ót­­­­­­kizý naryqtaryn ártaraptan­dyr­­dy, búginde álemdik naryqta ózimizge qolaıly pozısııalarǵa or­nyqtyq, osylaısha óndiriletin ónimderdi ótkizýdiń bir baǵytqa táýeldi bolýynan alshaqtadyq. Alaıda, biz qalaıyq-qalamaıyq, kómirsýtegine negizdelgen ekono­mıkalyq dáýir birte-birte aıaqta­lyp keledi. Aldaǵy jyldarda adam­zattyń ómir tirshiligi tek bir ǵana munaı men gazǵa emes, ener­gııanyń jańǵyrtylatyn kózderine negizdeletin jańa satyǵa kóshedi. Qazirgi kezdegi boljamdarǵa sáı­­­­kes, 2050 jylǵa qaraı olardy qol­­­daný barlyq tutynylatyn ener­gııa­­­nyń 50 paıyzyna deıin jetedi.

Qazirgi Qazaqstan ındýstrııa­­­lyq órkendeýdiń dańǵyl jolynda tur. Bul óndiris pen ónerkásipti jedel damytý týraly oılarymyzdy naqtylaı túsedi. Kún sanap qarqyn ala túsken tehnologııalyq jańalyqtar álemdik naryqtyń qurylymy men qajettilikterin túbegeıli ózgertetini daýsyz. Biz ótken jyldarmen salystyrǵanda múlde ózgeshe tehnologııalyq bolmysta ómir súrýge daǵdylana bas­ta­­dyq. Bizdiń aldymyzda sıfrlyq jáne nanotehnologııa, regenera­tıv­tik medısına jáne basqa da kóptegen ǵylymı jetistikter ıge­rilgen sıpaty bar jarqyn bola­­shaq tur, ol qorshaǵan ortany ǵana emes, adamzat qoǵamyn da ózger­týge ólsheýsiz úles qosýda. Degenmen, biz osynaý jańa sıpattaǵy úderisterge tosyrqaı qaramaı, onyń belsendi qatysýshylary bolýǵa tıis ekenimiz anyq.

Búgingi adamzat qoǵamy órken­degen saıyn energııa óndirýdiń múmkindikteri de keńeıe túsýde. Sondyqtan, barlyq damyǵan elder balamaly jáne «jasyl» ener­getıkalyq tehnologııalarǵa ınves­tısııany ulǵaıtyp, qýat óndirý­degi tyń bastamalarǵa qarqyndy jol ashýda. Igi jańalyqtardan bizdiń elimiz de quralaqan emes. Bizdiń elimizdegi ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı laboratorııalarynda ashylǵan jańalyqtar­dy óndiriske engizý kózdelýde. Ǵa­­lymdar men izdenimpaz jastar qýat pen jaryqty únemdeý, jel jáne kún energııasyn paıdalaný­dyń birneshe nusqalaryn jyl sa­ıynǵy kórmelerge usynyp ke­ledi. Munyń bári – el dáýletin art­ty­rýǵa, halyq qazynasyn mo­laıtýǵa arnalǵan qadamdar. Jalpy, sońǵy kezdegi ekonomıkalyq kórsetkish­terge qaraǵanda, eldiń Ishki jalpy ónimi 16 eseden astam ósti. 1999 jyldan bastap Qazaq­stannyń Ishki jalpy óniminiń jyl saıynǵy ósýi 7,6 paıyzdy qurap, aldyńǵy qatarly elderdi basyp ozdy.

Jan basyna shaqqanda Ishki jal­py ónimi 1998 jylǵy 1500 dol­lardan 2012 jyly 12 myń dol­larǵa jetip, 7 eseden astam ósti. Qazaqstan tikeleı sheteldik ınves­tısııalardyń kólemi jaǵynan jan basyna shaqqanda tartylǵan TMD-da kóshbasshy boldy. Búgin bul 9200 AQSh dollaryna jetti. Qar­qyndy damý barysynda syrtqy saýda aınalymy – 12 ese, óner­­ká­sip ónimin óndirý kólemi 20 ese ósti. Memleket damýyndaǵy bul kórsetkishter yqtımal ekonomıka­lyq jáne qarjylyq daǵdarys­tardan qorǵaıtyn senimdi qorǵan bolyp tabylady. Ol búgingi jáne bolashaq urpaq qaýipsizdiginiń kepili bolatyny daýsyz.

Bizdiń elimizde Údemeli ındýs­trııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda 2010 jyldan bastap jalpy quny 1 797 mıllıard teńge bolatyn 397 ınvestısııalyq joba iske asyryldy, 44 myńnan astam ju­mys orny ashyldy. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy iske asyrylǵan eki jyl ishinde jalpy kólemi 101,2 mıllıard teń­ge somasyndaǵy kredıt bolatyn 225 joba maquldandy. El ekono­mıkasynyń ár salasyndaǵy ser­pin­­di jobalar ónim óndirýdegi shyǵyndy azaıtýǵa, astyqtyń mol qoryn jınaýǵa, mal tuqymyn asyldandyrýǵa, otandyq mashına jasaýǵa, halyqty jylýmen jáne taza aýyz sýmen qamtamasyz etýge, mektepter men aýrýhanalar jáne balalar baqshalaryn salýǵa, den­saýlyq saqtaýǵa jáne salamatty ómir saltyna shaqyrýǵa arnaldy.

Bizdiń elimiz qazirgi kezde hal­qynyń tabysy ortasha deńgeıdegi jáne serpindi damıtyn ekonomıkasy bar memleketke aınaldy. Endi búgingi kúnniń mindeti – usaq kásiporyndar men jeke kásipker­lerdi orta deńgeıge kóshirý úshin jaǵdaı jáne alǵysharttar qalyp­tastyrý bolyp tabylady. О́kinish­ke qaraı, qazirgi ýaqytta shaǵyn jáne orta bızneske salyq salý júıesinde olqylyqtar oryn alyp, olardyń damýy men ósýine kedergi keltirip otyrǵany belgili. Bizdiń elimizde shaǵyn jáne orta iskerlik mekemelerge túsetin sal­­maqty aýyrlatpaý qajet ekeni aıqyndalyp otyr. Ony úılestirý úshin Elbasy 2013 jyldyń sońy­­na deıin zań­­­­namaǵa mıkro, shaǵyn, orta jáne iri bıznes uǵymdaryn aıqyn jikteýge baǵyttalǵan ózge­rister engizý týraly Úkimetke tapsyrma berdi.

Sondaı-aq elimizde keıbir qyz­met kórsetýler men ónim óndirýge retti-retsiz ruqsat berýler men lısenzııalaý tártipteri oryn alǵan bolatyn. Elbasynyń Joldaýynda Qazaqstan azamattarynyń ómir tir­­­shiliginiń qaýipsizdigine tikeleı yq­­pal etpeıtin barlyq ruqsattar men lısenzııalardy 2013 jyldyń bi­rin­­shi jartyjyldyǵynyń so­ńyna deıin qaıtaryp alyp, olardy habarlandyrýmen aýystyrýǵa tapsyrma berildi. Bul turǵyda parla­mentshilerge de qarqyndy jumys isteýge týra keledi. Bızneske usy­­­na­tyn taýar, jumys jáne qyzmet sapasyn baqylaý másele­lerin ózi retteıtin jaǵdaı týdyrý máselesi zańnamalyq negizde ret­telýi kerek.

Elimizde kásipkerlikti órkende­tý úshin qajetti jaǵdaılardy ór­is­tetý kerek ekeni aqıqat. Olardyń qatarynda memlekettik-jekemen­shik áriptestigi qaǵıdatyna negiz­delgen senimdi suhbat qurý úshin bıznesti toptastyrýdy jalǵas­tyrý qajet bolady. Osy jańa strategııany júzege asyrýda aýqym­dy ister atqaryldy jáne oǵan barlyq kásipkerlerdi tartý mindeti iske asyrylatyn bolady.

Halyqaralyq tájirıbeni taldaý kórsetkendeı, bizdiń elimizde de kásipkerlerdiń palatalarǵa top­tasýy – ekonomıkanyń tıimdi­liginiń mańyzdy faktorynyń biri, osylaı istelgen jerlerde «myqty bıznes – myqty memleket» qaǵı­­dasy júzege asqanyna kýá boldyq. Osy maqsat úshin Úkimet «Atameken» odaǵymen birlese otyryp, Kásipkerlerdiń ulttyq palatasyna mindetti músheliktiń tujy­rym­damalyq modelin ázirlegen bolatyn. Bul úlgi kásibı-tehnıkalyq bilim, ásirese, aýyldyq jerler men monoqalalardaǵy shaǵyn bız­nesti keshendi túrde servıstik qol­daýdy, syrtqy ekonomıkalyq qyz­met salalarynda memlekettik or­gan­dar­­­­dyń ókilettikteri men min­detterin endi qurylatyn Ká­sip­kerlerdiń ulttyq palatasyna be­rýdi qam­tamasyz etedi. Kásip­ker­lerdiń ult­tyq palatasy Úkimettiń senimdi jáne bilikti seriktesine aı­nalady. Osyǵan baılanysty Mem­leket basshysy Úkimetke tıis­ti zań jobasyn ázirleýdi jáne ony Parlamentke bıylǵy jyldyń bi­rinshi toqsanynda engizýdi tapsyrdy.

Bizdiń memleketimiz adamzat qoǵamyn jetildirý úshin aýqymdy qadamdardy iske asyryp keledi. О́rkenıetti ilgeriletý úshin qoz­ǵalt­qysh kúshterdiń biri bolyp tabylatyn kásipkerlikti de jetil­di­rý kerek bolady. Bul turǵyda mem­leket óziniń qalyptasqan ró­lin ózgertýge týra kelýi múmkin. Bizge keń aýqymdy jekeshe­lendi­rýdiń ekinshi tolqyny qajet bolatyn kúnder keletini boljanyp otyr. Bul endi ońaı jumys bolmasy anyq. О́ıtkeni, ol memleket pen naryq arasyndaǵy jaýap­ker­shilikti qaıta bólisýdi bildire­di. Biraq bizge ekonomıkalyq ósim­niń joǵary qarqynyn saqtaý úshin osy qadamǵa barýǵa týra keledi.

Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, qashan da jeke bıznes barlyq jerde memleketten góri tıimdi áreket etetini daýsyz. Son­dyqtan biz strategııalyq emes sı­pattaǵy kásiporyndar men qyz­met­terdi jeke qolǵa berýge tıis­piz. Otandyq kásipkerlikti nyǵaı­tý úshin osyndaı asa mańyzdy shara qolǵa alynýy qajet. Osy joldaǵy alǵashqy qadamnyń biri – bizdiń elimizde «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy sátti bastaldy deýge bolady. Ulttyq baılyqtyń ha­lyqtyń qolyna taratylyp berilýi barsha qazaqstandyqtardyń ortaq qazynaǵa ıe bolýymen qatar, órkenıetti naryqtyq qatynas­tar­dyń belsendi múshesine aınalǵ­a­nyn bildiredi. Taıaýda ǵana «Qaz­TransOıl» kompanııasynyń 28 mıl­lıard teńgege aksııasynyń shyǵarylǵany týraly jaqsy habar jurtshylyqqa jarııa boldy.

Elbasynyń ótken jylǵy jel­toqsan aıyndaǵy halyqqa Joldaýy tek memlekettik strategııalyq qujat qana emes, barsha qazaq­stan­dyqtarǵa arnalǵan asa mańyzdy baǵdarlama bolyp tabylady. Joldaýda keleshektegi qazaqstandyq­tar úsh tilde sóıleıtin bilimdi, erkin adamdardyń qoǵamy bolatynyna senim artqan Memleket basshysy aldaǵy qyryq jylǵa jýyq ýaqytqa batyl boljamyn, mańyz­dy baǵdarlamasyn pash etti. Bo­la­­­­shaq urpaqtyń jańa bilim meń­­­­­­­ge­­rýge qushtar, óz eliniń patrıottary bolýy tıis ekenin aıta kelip, eń­­beksúıgishtik máselesine aıryq­sha toqtaldy. Bul búgingi barsha qazaq­­standyqtarǵa da mańyzy zor ortaq qasıet ekeni anyq, keleshekte de osy qalyptan aınymaý ke­­rektigi, otanshyldyq pen eńbek­­qor­lyqty úlgi tutý kerektigi naqtylandy.

Aldaǵy kúnderge kóz jibersek, 2050 jylǵy Qazaqstan – jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy bolyp tabylady. Onda barlyǵy da adam jáne onyń ıgiligi úshin jasalady, ekonomıkasy damyǵan myqty memleket berik ornyǵady. Bilim berý salasy da, densaýlyq saqtaý salasy da damyǵan elde beıbitshilik pen tynyshtyq saltanat qurady, qoǵamdaǵy azamattardyń erkindigi men teń quqyqtary myzǵymas aqıqatqa aınalady. Barsha qazaqstandyqtardyń kúsh-jigeri osy maqsatqa jumsalýy tıis. Elbasy osyǵan shaqyrady.

Qaırat IShANOV,

Parlament Senaty Tóraǵasynyń orynbasary.