Aýyl áleýetin arttyrýdyń amaldary

Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­trligi qolǵa alǵan joba kóp uzamaı Ulttyq ekonomıka mınıstrligine ótti. Máseleniń anyq-qanyǵyn anyqtamaq bolyp osy mınıstrlikke joldaǵan saýalymyzǵa  vıse-mınıstr Ermek Alpysov jaýap berdi. Onyń aıtýynsha qazir joba boıynsha jumys úsh baǵytta – aýyldyq jerlerdi jańǵyrtý, agroónerkásiptik keshendi jáne aýyldyq jerlerde eńbek ıdeologııasyn damytý boıynsha júrip jatyr. Aýylǵa baǵyttalǵan jo­ba­ny júzege asyrý úshin alda­ǵy úsh jylǵa res­pýb­lıkalyq bıýd­jet­­ten 90 mlrd teńge bólingen. 2019 jyly bólingen 34,7 mlrd teń­­ge­niń 30 mlrd teńgesi res­pýb­­lı­ka­lyq bıýdjetten, 4,7 mlrd teń­ge jergilikti bıýdjetten bólinipti.

Odan ári vıse-mınıstr joba sheńberinde 700 myńǵa jýyq adam turatyn 53 aýyldyq eldi meken iriktelip alynǵanyn atap ótti. Al jobany tıimdi iske asyrý úshin Premer-Mınıstr oryn­ba­sarynyń tóraǵalyǵymen Jo­balyq ofıs qurylǵan. «Apta saıyn óńirlermen selektorlyq keńester ótkizilýde. Osyndaı óńirlik ofıster ákimderdiń bas­shy­lyǵymen oblystarda qu­rylǵan. Mınıstrlik janynan quramynda Parlament Máji­lisiniń depýtattary, Nur Otan par­tııa­synyń, qoǵamdyq birlestik­ter­diń ókilderi bar úılestirý qoǵam­dyq keńesi quryldy», deıdi Ermek Alpysov.

Jalpy, Qazaqstanda halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy 1 sharshy shaqyrymǵa 6 adamnan keledi eken. Salystyratyn bolsaq, Nor­vegııa, Fınlıandııa sııaqty elderde bul kórsetkish – 12-15 adam. Aýyldy damytý týraly másele kóte­rilse, qarsy top «mundaı araqa­shyqtyq jaǵdaıynda jol jáne basqa jobalardy iske asyrý tym qymbatqa túsedi. Bir aýylda on shaqty adam turatyn bolsa, oǵan jol salýdyń qandaı mán-maǵynasy bar?

Ol jerde mektep jáne basqa áleý­mettik nysandar ustaý da shyǵyn. Son­dyqtan memleket elimizdegi 6 jarym myńǵa jýyq aýyldyń barlyǵyn birdeı ustap tura almaıdy» degen pikir aıtyp kelgen bolatyn. Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri mundaı synnan habardar ekenin, kóp kóńilindegi kúmándi seıiltý úshin halyqaralyq sarapshylardyń kómegine júginip, kórsetkishterdi esepteýdiń ádis­te­mesi men modelderin jetil­dirýge kiriskenderin jetkizdi. Ná­tıjesinde qazaq aýyldarynyń ornalasý faktory bul jobany júzege asyrýǵa kedergi keltir­meıtini anyqtaldy. Jumys toby kórsetkishterdi esepteý ádis­te­mesin ózgertý boıynsha klasterlik tásilge júgingen. Bul júıe boıynsha aýyldyq eldi meken jeke emes, jergilikti toptar – klaster­ler sheńberinde qaralady. Bas­qasha aıtqanda, klas­ter aýyldardyń jıyntyǵy retinde qarastyrylǵan.

«Aýyldyq klasterlerdiń or­ta­lyq­tary tirek aýyldar bolyp esepteledi. Bul rette kólik baılanysy bar klaster ortalyǵynan 10-15 km qashyqtyqta ornalasqan jaqyn mańdaǵy shaǵyn eldi meken spýtnık aýyl bolyp tanylady», deıdi vıse-mınıstr E.Alpysov.

Qazir damý áleýeti joǵary aýyldyq klasterler negizinen iri qalalar men aýyl­dar, iri ózender, temir joldar jáne avtomagıs­traldar janynda orna­lasqan. «Joba sheńberinde klas­ter orta­ly­ǵy bolyp sanalatyn tirek aýyl­­da áleýmettik jáne ın­jenerlik ınfra­qu­rylymdar damytý jumystary júr­gizilip, aýyldyq eldi mekenderdiń qasyn­da shoǵyrlanǵan spýtnık aýyl­darǵa baǵyttalǵan kommýnıkasııa­lardy damytý is-sharalary iske asyrylatyn bolady», deıdi Ult­tyq ekonomıka vıse-mınıstri E.Alpysov.

Bizdiń óz «kovboıymyz» bolady

Batys pen AQSh agrosek­to­ryn­­­daǵy jetistikter kobvoı-mal­­shy, dıqandarǵa degen kóz­qa­ras­ty ózgertýden bastalǵan eken. «Gollıvýd kınolary arqy­ly kov­boılardyń mártebesi asqaq­tap ketti» degen pikirdi batys sa­rapshylarynyń ózi moıyndaı­dy. Bizge de sol kózqarasty qa­­lyp­tastyratyn kez keldi» degen sóz­di aıtyp kele jatqanymyzǵa 30 jyl boldy. Málimetterge sen­sek, aýyl sharýa­shylyǵynda jylyna bir adamǵa 3 myń AQSh dol­laryna jýyq eńbek ónimi teń kel­se, damyǵan elderde bul kór­set­kish – 50-70 myń AQSh dollary shamasynda eken. Astyna jaraý at mingen, basynda qalpaǵy, qolynda arqany, beline eki birdeı «kolt» tapanshasyn qystyrǵan, djıns kıgen (qazirgi djınsty alǵash dál osy kovboılar kıgen) kovboı búginde álemdik brendke aınaldy.

Malshynyń mártebesin arttyrý ar­qyly aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge bolatynyn anyqtaý úshin maman bolýdyń qajeti joq. Ekonomıst Myrzakeldi Ke­­mel qazirgi aýyldy 1990, tip­ti 2000 jyldardaǵy aýylmen sa­lys­tyrýǵa bol­maı­tynyn aıtady. Mal ustasa ash qal­maıtynyn aýyldaǵy aǵaıyn umyt­qan joq. Kedergi – nasıhattyń joqty­ǵynda. «Ata­meken» júrgizgen taldaý­ǵa (skrınıngke) sáıkes, Aqtóbe, Aty­raý Túrkistan oblystarynyń ózinde «qara­paıym zattar ekonomıkasy» óndirisine qajetti júzdegen jańa múmkindikter bary anyqtaldy. Tıimdi jumys júrgizilse,  qatty turmystyq qaldyqtardy óńdep-aq mıllıardtap tabys taýyp, qosymsha myń­daǵan jumys ornyn ashýǵa múmkindik bar. Myrzakeldi Kemel osy tusta qazaqtyń qal­taly azamattarynyń basym kópshiligi asyl tuqymdy báıge attaryn baptaýmen aınalysatynyn aıtyp ótti. Sanamalasaq, olar el ishinde kóp. «Olardyń kópshiligi ata dástúrine hobbı dep qaraıdy. Muny halyqtyq sıpatqa aınaldyrý kerek. Qaltaly azamattarymyz elge barsyn, olardyń mal sharýashylyǵyn kóterýine jaǵdaı jasasyn. Sol kezde qazaqtyń kovboılary da, rancholary da shyǵady. Biz solardyń kómegimen-aq qazaq aýyldaryn ómir súrýge jaıly shaǵyn qalalarǵa aınaldyramyz», deıdi M.Kemel.

Ulttyq ekonomıka, Aýyl sha­­rýa­­shylyǵy mınıstrlikteri bul j­o­baǵa úlken daıyndyqpen kel­ge­nderin aıtyp otyr. 2013-2014 jyl­dary aýyl-aımaqtardyń da­mýyn baǵalaý jáne eldi meken­derdi jikteý boıynsha olar­dyń barlyǵynyń óndiristik jáne áleý­mettik-ınjenerlik ınfraqu­ry­lymdaryna tolyq esepteý júrgizilipti. Osynyń nátıjesinde 2020 jylǵa deıingi aımaqtardy damý baǵdarlamasy qabyldandy.  2020 jyl tabaldyryqta tur. Qar­jyny jumsaýdyń sapaly tetigin anyqtamaı jatyp qara­jat bólýdiń tıimdiligi shamaly bolatynyn túsinetin kezge jettik. Muny aýyz sýmen tolyq qam­tamasyz etýdi maqsat etken «Aqbulaq» baǵdarlamasyna bó­lingen mıllıardtardyń tıimsiz jumsalǵanynan-aq kórýge bolady. Bul baǵdarlama óńirlerdi damytý baǵdarlamasynyń kóleńkesinde qalyp qoıdy. Sonymen birge osy aýyl men aýyldyq aımaqtardy qol­daý baǵytyndaǵy memlekettik saıasat­tyń iske asyrylýyna tolyq jaýap be­retin, barlyq fýnksııalardy ujym­das­tyratyn bir organ anyqtalýy kerek.

Qandaı jobalar qarjylandyryldy?

Ekonomıst M.Kemel aldymen osy máseleni pysyqtap alý ke­rektigin aıtyp ótti. Jyl basyn­da sol kezdegi Premer-Mınıs­tr Baqytjan Saǵyntaev 2008-2018 jyldar arasynda qarjy­lan­dyrǵan jobalardyń nátıjesine mem­lekettik deńgeıde suraý salǵa­nyn umytqan joqpyz. Osy máse­leni qazirgi Úkimet basshysy As­qar Mamınniń eskerýi kerek degen oıdamyz. Úkimettiń ekonomı­kalyq blogyna atalǵan jobany júzege asyrý úshin osyǵan deıingi qabyldanǵan baǵdarlamalardyń qalaı oryndalǵanyn naqtylap alý kerek. Qazir aýylǵa baǵyt­tal­ǵan qarjyny orta joldan qaǵyp alatyn deldal holdıngter, ak­sıo­nerlik qoǵamdar jetip arty­lady.

«Aýylǵa bólingen qarjy talan-tarajǵa túsip ketetini de ras. Bul jerde ákimderdiń qaýqaryn arttyrǵan abzal. Úkimetten bó­lingen qarjyny oblystyń bıýd­jetine, odan aýdannyń bıýdje­tine bólý ádisin shektep, qarjy dit­tegen jerine jetýi úshin tikeleı aýyldyq ákimdikterdiń bıýdjetine aýdarǵan jón. Aýyl ákimderiniń bel­sendiligin arttyratyn kez áldeqashan jetti. Bul biz úshin ózekti másele», deıdi M.Kemel.

Ekonomıstiń paıymdaýynsha, aýyldar týraly málimet Úkimettiń qo­lynda bar. Aýyldardyń áleý­met­tik, ınfra­qurylymdyq jaǵ­daıy da belgili. «Endigi mindet 2008-2018 jyldar arasynda qar­jy­landyrǵan jobalardy túgen­dep shyǵý kerek. Keıbireýler úshin tym aýyr bolsa da biz bul min­detti oryndaýymyz kerek, deı­di M.Kemel.

Aýyldar qalashyqqa aınalýy kerek

Munaıly aımaqtarda árbir eldi mekennen shaǵyn qalalardy ashýǵa múmkindik bar. Tipti Túr­kistan oblysynda ýrany bar Sozaq, maqta ósiretin aımaq­tar Jetisaı men Maqtaral aý­dan­­daryn­daǵy eldi mekender­den shaǵyn qalalar ashýǵa bolady. Túrkistan ob­lysynyń Sary­aǵashy men О́z­bekstannyń asta­nasy Tashkent­tiń arasy 20 sha­qyrymǵa jet­peıdi. Saryaǵash­tyń Túrkistan orta­lyǵynda ag­lomerasııa kózi atanýǵa múm­kindik bar. Toǵyz jol­dyń toraby. О́zbekstannyń Qara­qalpaq­stanymen jalǵaıtyn temir joly da bar. Biz Saryaǵashta óndiris aımaqtaryn kóbirek ashý arqyly 250-500 myń turǵyny bar iri qalaǵa aınaldyra alamyz. Irgedegi Tashkenttiń damýy Saryaǵashqa dem beredi.  Mun­daı jobalardy Almaty obly­synyń Qorǵas beketi ornalasqan aı­maqtardan, Jarkent qalasynyń janynan qarastyrýǵa bolady.

«Biz Qytaı sııaqty alyp kór­shi­mizdiń múmkindigin shekaralarǵa qala salý arqyly ǵana paıdalana alamyz. Qala mártebesine úmitker eldi mekenderdiń 30 nemese 50 myń turǵyny bolýy kerek» degen túsiniktiń kúni ótti. Biz geo­grafııalyq múmkindigimizdi paıdalanýymyz kerek», deıdi M.Kemel.

Saıasattanýshy-sarapshy Za­­mır Qa­ra­janov aýyldy kó­te­rýge baǵyttalǵan sý jańa jobanyń kó­ńiline qonatynyn aıtty. Sebebi Qazaqstannyń ekonomıka­syn alǵa súırep júrgen aımaqtar enti­gip, syr berip qaldy. Sarapshy munyń sebebin búkil eldegi jumys kúsh­teri­niń múmkindigi tek iri qala­larǵa jumyl­dy­rylyp kelgenin aıtty.

«Mıllıoner qalalar» degen túsiniktiń kúni ótti qazir. Batys elderinde, EO el­derinde qalalar adam sanynyń kóbeıe be­rýine jol bergisi kelmeıdi. Basy artyq adam ekologııalyq jáne áleýmettik jaǵ­daıdy aýyrlatyp jiberedi. Ger­manııada, Norvegııada 15-20 myń turǵynymen ekonomıkasyn órge súırep otyrǵan qalalar bar. «Adamdarda jumys, kásibin ashýǵa jeńildikter, óndirip otyrǵan taýarlaryna suranys bolsa, qalǵan sharýany ózderi-aq dóńgeletip alyp ketedi. Sol sebepti úkimet bul jobany qarjylandyrmas buryn damýǵa yńǵaıy bar eldi mekenderdiń tizi­min qaıta jasap shyǵýy kerek», deıdi Z.Qa­rajanov. Saıasattanýshynyń aıtýynsha, bul jobany aıaqsyz qaldyrmaı, júzege asyrsaq, Qazaqstanda bolashaǵy joq eldi meken qalmaıdy.

ALMATY