Ekonomıkalyq saıasat qaıta saralanýy tıis

Prezıdent ekonomıkalyq ósimge áser etetin faktor týra­ly da aıtty. Shyn máninde elimizge ekonomıkalyq saıasatty qaıta qa­raıtyn kez keldi. Bul úshin ony josparly ekonomıkaǵa emes, naryqtyń qa­jettiligine saı ıkem­deıik. Búginge deıin júrgizilip kelgen saıasat ózin ózi aqtady.

Indýstrııalandyrý baǵ­dar­lamasyn júzege asyrý jyldarynda 4 trln teńgeniń 961 jobasy iske qosylyp, 90,6 myń turaqty jumys orny ashylǵan eken. Áıtse de 2011 jyldan beri eldegi jumyssyzdyqtyń res­mı kórsetkishi 5 paıyzdan ke­mimeı tur. Resmı statıstıka «qolǵa alynǵan jobalardyń úsh-aq paıyzy oryndalmady, bul – qalypty jaǵdaı» degen ýáj aıtady. «Sheteldik ınvestorlardyń qarjylandyrýymen júzege asqan jobalarǵa asa saqtyqpen qaraý qajet» degen pikirler aıtylyp jatyr. 2008-2018 jyldar ara­syn­da qarjylandyrylǵan jobalarda she­tel­dik ınves­tor­lardyń úlesiniń qansha bol­ǵany týraly derekkózder endi jarııa­lanyp jatyr. Sheteldik ınves­torlar mundaı kelisimshartqa qol qoıǵan kezde barlyq táýekeldi eskeredi. Joba kúıregen jaǵdaıda Qazaqstan tarapynan beriletin ótemaqy kólemi de aldyn ala zań­dastyrylady. 2008 jyldan beri sheteldik ınvestorlar qar­jylandyryp, toqtap qalǵan joba úshin memlekettiń tólegen ótem­aqysy qandaı jolmen qaıta­rylǵany da qupııa.

 Aıtpaqshy, maqta klasterine baılanysty «Maqta ózimizde ósedi. Biz nege jeńil ındýstrııany damyta almaı otyr­myz» degen ók­pe-naz jıi aıtylady. Úkimettiń saıtynda maqta klasterin da­mytýǵa bólgen qarjysy 1 mlrd AQSh dol­larynan asyp ketti de­gen málimetti kez­destirdik. Biz bul salany nege damyta almaı otyrmyz? Sebebi jeńil óner­­kásipti jalǵyz maqtamen damyta al­maımyz. Joǵary su­ryp­ty maqta tal­shyǵy 100 kúnde ǵana pisip jetiledi. On­daı múmkin­dik Kanada, Úndistan jáne Tájik­standa bar. О́zbekstanda ósken maq­ta talshyǵy bizdiń jerimizde ósken maq­tamen salystyrǵanda 20 paıyzǵa sapaly. Bul onyń kıim tigýge jaraıtynyn bildiredi. Al bizde Túrkistan obly­synda ósken maqta 50-60 kúnnen keıin qoldan keptirilip, jınalady. О́ndi­riske tek esep berý úshin emes, ózimiz úshin shyndap moıyn bursaq. Ja­ńa jobalardy qarjylandyrǵan kezde ónimderdi  qaı tarapqa ótkizý jáne ta­ýar­lardyń ótimdiligi ǵana emes, ónimderge qoldanatyn shıkizat kóziniń qaıdan alynatyny da zerttelýi kerek.

2015-2018 jyldary Memleket bas­sh­y­synyń qatysýymen ótken telekópir kezinde Qyzylorda, Túrkistan oblystarynda bir-birine kórshi qonǵan aýdandarda bir ónim shyǵaratyn zaýyt pen kásip­oryndardyń tusaýy kesilgeni habarlandy. Bul joǵary jaqqa jumyssyzdardyń sanyn qysqarttyq dep esep berý úshin ke­rek. Qazirgi tehnologııa tilin bilmeı óndiristi basqara almaısyń. Kez kelgen kásip­oryn men zaýytqa joǵary bilikti ma­man kerek. Sol tehnologııanyń tilin bi­le­tin mamandardy ózimizde daıyndaýdy qolǵa almasaq, óndiris alǵa jyljymaı­dy.

Áleýmettik teńdik degenimiz – árkimniń qosqan úlesine sáıkes tabys tabýyn aıtamyz. Ekonomıka júzege asýy úshin 4 túrli resýrs qoldanylýy qajet: jer, kapıtal, eńbek jáne kásipkerlik resýrsy. Osyǵan saı ár qoǵamda 4 túrli alǵashqy tabys túziledi: jerge renta, kapıtalǵa paıyz, eńbekke jalaqy, kásipkerlikke paıda. So­nymen qatar memleket áleýmettik saıa­satty júzege asyrý úshin osy 4 túr­li tabysqa salyq salady. Ony kelesi qaı­ta bólý barysynda transferttik tólem­derge, járdemaqyǵa, jeńildikterge, t.b. jum­saıdy. Árkim óz qosqan resýrsyna sáıkes tabys tabady. Másele, bastap­qy eki resýrs kimniń qolyna qandaı jol­men keldi degen jaıt. Bul jerde esh­qashan eshqandaı ádilettilik bolǵan emes. «Aldymen ekonomıka, sosyn saıasat» degen qaǵıda durys-aý, biraq eko­nomıkada biz kútken qurylymdyq oń ózgerister oryn alǵan joq. Kerisinshe, ekonomıka syńarjaq shıkizat ekonomıkasyna aınalyp ketti. Bir ǵana mysal, 1999 jyly ishki jalpy ónim qurylymynda aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 27 pa­ıyz bolsa, 2010 jyly 6 pa­ıyzǵa qysqardy. О́nerkásip 1990 jyly 45 paıyz úleste bolsa, 2010 jyly 38 paıyzǵa qysqardy. Alaıda, osy 38 paıyzdyń 80 paıyzy munaı men gaz óndirýdiń úlesine keledi. Al 1990 jy­ly munaı men gaz óndirý jalpy ishki ónimniń 8 pa­ıyzyn da quraǵan joq edi. Saýda-sattyqtaǵy quny mıllıardtarǵa baǵalanǵan kórsetkishterdi maq­tanysh kórý keshegi kúnniń enshisinde qaldy. Álemdik trend: «Biz jan-jaǵymyzdaǵy elderge qandaı daıyn ónim sattyq» degen kózqarasqa basymdyq berip jatyr. Memleketaralyq taýar aınalymynda ımporttyń úlesi kóbeıgen saıyn ulttyq valıý­tamyzdyń pozısııasy álsireı beretini belgili. EAEO-ǵa bizben bir mezgilde múshe bolǵan Reseı men Belarýs ekonomıkasy bizdiń eldiń ekonomıkasymen múlde salystyrýǵa kelmeıdi. Olar odaqtyń tabaldyryǵyn daıyn ónimderdi ımporttaýshy el mártebesinde attady. Al bizdiń elde 2010-2014 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Importty taýarlardy almas­tyrý» baǵdarlamasy bar ekenin Úki­met músheleriniń ózi umytyp ketken sııaq­ty. Atal­ǵan qujatty bizben birdeı qa­byldaǵan Reseıde bul másele búginge deıin ózektiligin joı­ǵan joq. Aldaǵy ýaqyttaǵy eko­nomıkalyq ósimge áser etetin faktor retinde ımportty almas­tyrý baǵdarlamasy qaıta qolǵa alynatyn shyǵar dep úmittenemin. Bul máseleni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Senat Tóraǵasy bolyp júrgen kezinde jıi aıtty.

Qazyna qarjysyn únemdeý arqyly memlekettiń aqshasyn tıim­di paıdalanýǵa bolady. Biz­de damýdyń salalyq jáne ter­rı­torııalyq aspektilerin úı­lestirýmen aınalysatyn orta­lyq joq. Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev 2013 jyly stra­tegııa­lyq josparlaý agenttigin qaıta ashyp, áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat boıynsha barlyq sheshim­derdi qabyldaýǵa yqpal etetin bas ortalyqqa aınaldyrý týraly usynys aıtqan bolatyn. Pre­zıdent pármeniniń ózderine tıisti tustaryn alǵa jyljytýǵa daǵdy­lanyp qalǵan keıbir top bul usynysty qaǵaberis qaldyr­dy. Al memlekettik bıýdjet­tiń atqarylýy jónindegi Esep komı­tetiniń ókilettiligi azaıyp, mınıstrler júre tyńdaıtyn qurylymǵa aınaldy. Ekonomıkadaǵy kóp máseleniń kúrdelenip ketýine bul da keri áserin tıgizip jatyr.

Qazirgi ekonomıkalyq saıasattyń betalysy Prezıdentke úlken synaq bolyp tur. Batys elderiniń Reseıge baǵyttalǵan saıasatynyń beti qatty. Bizdiń elde Re­seı­diń kompanııalary, jobalary jetki­likti. Kóp kóńilinde «Eger olarǵa sank­sııa salynsa, Qazaqstan qandaı sheshim qa­byldaıdy?» degen kúmán bar. Qasym-Jomart Kemelulyna saıası jáne ekonomıkalyq saıasattyń múmkindigin qoldanar sát endi keldi.

Jankeldi ShYMShYQOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor

ALMATY