Joltaı Jumat-Álmashuly áriptesimiz óz suhbatyn «Teatr – ulttyń ar-uıaty» dep atasa, biz ony «Teatr – ulttyń uıytqysy» degen pikirmen tolyqtyrǵymyz keledi. Iаǵnı qazaq halqynyń búgingi zamanǵa ult retinde aman-esen jetýine teatrlarymyz úlken úles qosty. Bul rette, ótken ǵasyrdyń 50-jyldarynan bastap ejelgi atamekeninde otyrǵan qazaqtardyń tótenshe qıyndyqtarǵa kezdeskeni barshaǵa málim. Qazaqtyń ádet-ǵurpy, salt-dástúri eskiliktiń qaldyǵy, mesheýlik pen nadandyqtyń kórinisi retinde baǵalandy. San ǵasyrlyq tarıhy joqqa shyǵaryldy.Tarıhı tulǵalary atalmaıtyn boldy. Qazaq tili resmı qoldanystan shettetildi.
Osyndaı kezde qazaqtyń múddesin qorǵaǵan – ulttyq ádebıetimiz ben ónerimiz, onyń ishinde, ásirese, teatr óneri boldy. Iаǵnı sol qıyn ýaqytta qazaqtyń ejelgi tarıhy, shejiresi, salt-dástúri, ádet-ǵurpy, áni-bıi, tunyǵy laılanbaǵan ana tili qazaq teatrlarynyń sahnalarynan kórinip, akterlerdiń aýzynan estildi. Halyq óz ultyna degen saǵynyshyn, ańsap izdegenin teatrdan tapty. Soǵan oraı, jurtshylyqtyń teatrǵa degen ynta-yqylasy, qurmeti men qyzyǵýshylyǵy óte joǵary boldy. Teatrdaǵy árbir qoıylymda zal kórermenderge lyq toldy. Olardyń basym kópshiligi ónerdiń qadiri men qunyn biletin, talǵamy joǵary zııaly qaýym edi. Árbir jańa qoıylymnyń qabyldanýy san ret taldaý-talqylaýdan ótetin. Al jaz shyqsa búkil teatr aılap Qazaqstan men kórshiles respýblıkalardy aralap ketetin. Jurt barlyq jerde teatr artısterin tóbelerine kóterip, qarsy alatyn.
Halyqtyń teatr ónerine degen mundaı erekshe ynta-yqylasy 80-jyldardyń aıaǵyna deıin sozyldy. Onyń shet jaǵasyn Ǵ.Músirepov atyndaǵy teatrda jumys istegen kezde biz ózimiz de kórdik.
Al elimiz táýelsizdik alǵannan keıin bul ynta-yqylas burynǵydan da artyp, kórermender qatary áldeqaıda qalyńdaı túsýi kerek edi. О́ıtkeni bul kezeńde Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde jańadan kóptegen qazaq teatrlary ashyldy, teatrǵa arnalǵan ásem ǵımarattar boı kóterdi. Teatr mamandaryn daıyndaý da júıeli qolǵa alyndy. Teatrlar ornalasqan qalalyq jerlerde qazaqtardyń sany barynsha kóbeıdi. Qazaq mektepteri de kóptep ashyldy. Mine, osyndaı jaqsy jańalyqtardan keıin qazaq teatrlarynyń jaǵdaıy jaqsaryp, kórkemdik deńgeıi bıiktep, kórermenderiniń kóbeıýi zańdy sııaqty edi.
Biraq ókinishke qaraı, bári kerisinshe boldy. Qazirgi kezde qazaq halqynyń óz teatryna yqylasy tómendep, ystyq kóńili burynǵydan áldeqaıda sýyǵan syńaıly. Bul ásirese, kórermender qatarynyń sıreýinen anyq baıqalady. Qazir teatrǵa keletin azdy-kópti kórermenderdiń arasynan baıaǵydaǵy zııaly qaýymnyń tóbesi de kórinbeıdi, biren-sarandary tegin shaqyrtýmen áreń keledi. Al kórermenderdiń basym kópshiligi arnaıy uıymdastyrylyp ákelingen mektep oqýshylary men stýdentterden quralady. Áskerı bólimderdiń sarbazdary men kýrsanttaryn da shubyrtyp ákeletin jaǵdaı jıi kezdesedi. Mundaı jaǵdaı mádenıeti damyǵan elderdiń teatrlarynda eshqashan bolmaıdy.
Eger ár teatrǵa jylyna qansha qarjy bólindi, ár jańa qoıylymdy daıyndaýǵa qansha aqsha jumsalady, qoıylym sahnalanǵannan keıin qansha bılet satylyp, qansha kórermen keldi, odan qansha paıda tústi, qansha zııan keldi – osynyń bárin taıǵa tańba basqandaı eseptesek, bizdiń aıtyp otyrǵanymyzdyń shyndyq ekendigine op-ońaı kóz jetkizýge bolady.
Biraq bul jóninde sóz bolsa, «Teatr paıda tabatyn oryn emes, onyń basty mindeti – halyqqa shynaıy óner týyndysyn usyný» degen syńaıdaǵy syltaý kóldeneń tartylady. Bul pikirmen de kelisý qıyn. О́rkenıetti elderdiń bárinde kez kelgen teatr árbir qoıylymǵa kórermendi kóbirek ákelip, paıda tabý, eńbekaqy, basqa da qajetti máselelerdi sol arqyly sheshý baǵytynda jumys isteıdi. Tipti bizdiń Qazaqstandaǵy jekemenshik teatrlardyń jumysy da osyǵan negizdelgen.
Osyǵan oraı myna máseleni aıta ketken jón. «Teatr qyzmetkerleriniń eńbekaqysy tómen, akterler mardymsyz jalaqy alady» degen áńgime jıi sóz bolady. Árıne, teatr qaıratkerleriniń eńbekaqysy búgingi zamanǵa saı joǵary bolýǵa tıis. Biraq ol úshin teatrdyń jumysy da soǵan sáıkes júrgizilýi kerek. Al mundaı talap júzege aspaı, teatrǵa kórermen kelmeı, tabys azaıyp, shyǵyn kóbeıse eńbekaqy qaıtip joǵarylaıdy?! Akterler jaqsy aılyqty qaıdan alady?
Joǵaryda aıtylǵan osy jaǵdaılar qazaq teatrlary úshin búgingi tańdaǵy eń kúrdeli másele – kórermender ekendigin dáleldeıdi. Al sonda kórermenderdi qalaı kóbeıtý kerek? Onyń eń basty joly – tek qana kórkemdik sapasy joǵary, halyqtyń kóńilinen shyǵatyn, qyzyqtyratyn pesalardy ǵana sahnalaý. Eger shyǵarma bul talapqa saı kelmese, onda rejısser qanshama jerden janyn salyp jumys istese de, akterler qanshalyqty kúıip-janyp oınasa da odan eshteńe ónbeıdi. Árıne, muny teatrdaǵylardyń bári jaqsy biledi. Jáne mundaı áńgime kóterilse, «jaqsy pesa joq, jalpy bizde durys dramatýrg bolmaı tur» degen syńaıdaǵy áńgime aıtady. Men ózim búginge deıin 20-ǵa jýyq pesa jazǵan adammyn. Olardyń basym kópshiligi respýblıkamyzdaǵy qazaq teatrlarynyń bárinde san ret qoıylǵan, ózbek, qyrǵyz, uıǵyr, qaraqalpaq teatrlarynda sahnalanǵan. Soǵan oraı, mundaı áńgimeni talaı estigenmin, onsha tańyrqamaımyn. Biraq másele basqada. Álgindeı áńgime aıtatyn teatrdaǵylar qaı dramatýrgtiń qandaı shyǵarmasymen tanysqan, ol shyǵarmanyń kemshilikteri nede, qaıta qarap, jóndeıtin tustary bar ma – bul jóninde bir aýyz sóz qozǵamaıdy. Sosyn biraz ýaqyt ótkende ózderi pesa jazyp, naǵyz dramatýrgııa osyndaı bolýy kerek dep sahnaǵa shyǵarady. Nemese dramatýrgııadan habary shamaly kezdeısoq bireýlerdiń sapasyz pesalaryn keremet dúnıe dep maqtap, kórermenge usynady. Al kórermender mundaı sapasyz spektakldegi jasandy oqıǵalardan, bos, qyzyl sózden ábden jalyǵyp, qoıylymnyń sońyna deıin áreń shydap, sosyn teatrǵa endi qaıtyp kelmeıtindeı bolyp, bezinip ketedi. Al teatrdaǵylar bolsa sosyn «ónerdi túsinbeıdi» dep halyqtyń ózin kinálaıdy.
Mundaı jaǵdaı qazaq teatrlarynda 2000-jyldardan bastalyp, kúni keshege deıin sozyldy. Qazir de tolyq jóndeldi deý qıyn. Onyń bárin qaıtalap aıta berýden de paıda shamaly. Eń bastysy, bul kemshilikterden qalaı arylamyz? Endi osy jóninde sóz qozǵaıyq.
Bul rette eń aldymen teatrlarymyzdyń jumysyn búgingi naryq talabyna beıimdep, jańasha júrgizýdi qolǵa alý kerek. Iаǵnı kez kelgen teatr sahnaǵa jańa spektakl shyǵarýmen ǵana shektelmeı, oǵan kórermendi kóptep jınap, qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa da aıryqsha nazar aýdarýy tıis. Mysaly, jyl saıyn bizge Reseıdiń túrli teatrlary gastroldik saparmen kelip, óner kórsetedi. Mine, sol teatrlardyń kirý bıletteri keminde 10 myń teńgeden bastalyp, 30-40 myń teńgege deıin, tipti keıde odan da joǵary bolady. Iаǵnı Reseı teatrlary sheteldegi gastrolderde mindetti túrde paıda tabýdy kózdeıdi.
Al bizdiń teatrlardyń gastroldik saparlary qalaı ótedi? Kirý bıleti qanshadan satylady, qansha kórermen keledi, azdy-kópti bolsa da paıda taba ma, joq álde eń bolmasa jol qarjysyn da óteı almaı, bosqa shyǵyndala ma? Bul jóninde eshqandaı jerde áńgime bolmaıdy.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, órkenıetti elderdegi teatrlarda bul másele eń aldyńǵy orynda turady. Memleketten ushan-teńiz qarjy alyp, ony ońdy-soldy jumsap, shyǵynǵa ushyrasa eshkimge jaýap bermeı, typ-tynysh júre berý olardyń túsine de kirmeıdi. Olarda sahnadaǵy qoıylym kórkem týyndy ǵana emes, halyq tutynatyn ónim degen túsinik keńinen qalyptasqan. Soǵan oraı jurtshylyqtyń suranysy, kórermenniń talaby erekshe eskeriledi. Taqyryby qanshalyqty mańyzdy, kóteretin problemasy qandaı úlken bolsa da, kórkemdik sapasy tómen, kóziqaraqty kórermenniń talap-talǵamyna sáıkes kelmeıtin shyǵarmalardy eshqashan sahnalamaıdy. Tipti bul jóninen Qazaqstandaǵy orys teatrlarynyń da ustanymy men talǵam-talaby áldeqaıda joǵary. Bul teatrlarda shynaıy kásibı dramatýrgterdiń aldyn ala taldaý-synaqtardan ótken belgili shyǵarmalary ǵana sahnalanady. Sonyń nátıjesinde orys teatrlarynyń turaqty kórermenderi aıtarlyqtaı mol.
Bizdiń qazaq teatrlarynyń jumysy da osy baǵytta júrýi kerek. Al sonda kórermendi kóbeıtýdiń joly qandaı? Bul másele biz aıtpasaq ta túsinikti – teatr sahnasyna aldyn ala saraptaýdan ótken, kórkemdik sapasy joǵary týyndylardy ǵana shyǵarý kerek. Bul rette órkenıetti elderdiń tájirıbelerin paıdalanǵan jón. Mysaly, Reseıde Mádenıet mınıstrligi taldaýdan ótkizip, qabyldanǵan pesalar ǵana sahnaǵa joldama alatyny baspasózde jarııalandy. Eýropanyń biraz elinde sheteldik avtorlardyń pesasyn qoıý úshin tıisti oryndardyń arnaıy ruqsaty kerek. Qazaqstan da osyndaı máselelerdi qolǵa alǵany jón. Árıne, bizdegi teatrlardyń repertýarǵa pesa tańdaýyna erkindik berilgen. Biraq mundaı erkindik memleket qarjysyn bosqa shashyp, halyq kerek etpeıtin, sapasyz shyǵarmalardy sahnalaı bersin degendi bildirmeıdi.
Osyǵan oraı, bolashaqta Qazaqstanda sahnaǵa shyǵatyn jańa pesalar aldyn ala beıtarap sarapshylar men teatr synshylarynyń taldaý-talqylaýyna salynyp, jetistikteri aıtylyp, kemshin tustary jetildirilip, sahnaǵa sodan keıin ǵana joldama alǵany jón. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń janynda Teatr óneri jónindegi keńes bar. Keńestiń múshesi retinde mundaı basqosýǵa biz de birneshe ret qatystyq. Sonda baıqaǵanymyz, keńestiń jumysy negizinen teatrlardyń aldaǵy jyldardaǵy repertýaryna kiretin pesalardyń tizimin talqylaýǵa ǵana arnalady. Al pesalardyń kórkemdik sapasy qandaı, kórermender kóńilinen shyǵatyn dúnıe me degen másele múldem sóz bolmaıdy. Tizimdegi jańa pesalardyń eshqaısysyn da qolyna ustap, oqyp kórmegen keńes músheleri bul jóninde naqty pikir aıta almaıdy. Iаǵnı, bul keńestiń repertýarǵa eń tańdaýly, sapaly pesalardy qosýǵa eshqandaı yqpaly joq. Aldaǵy ýaqytta osy máseleni bir júıege túsirip, rettese durys bolar edi.
Jańa pesalardy qazirgi zamanǵa saı qalamaqy tólep, satyp alýdy da retteý kerek. Buǵan qazir tolyq múmkindik bar. Osydan eki jyldaı buryn «Mádenıet týraly» zań «ádebıetti satyp alý jáne taratý» degen termınmen tolyqtyrylǵan edi. Soǵan oraı Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Áleýmettik mańyzdy ádebıetti satyp alý, shyǵarý jáne taratý» atty arnaıy baǵdarlama qabyldady. Osyndaǵy «satyp alý jáne taratý» dramatýrgııalyq shyǵarmalarǵa tikeleı qatysty. О́ıtkeni mınıstrlik jańa pesalardy satyp alady, sosyn repertýarlyq basqarma arqyly teatrlarǵa taratady. Mádenıet mınıstrligi 90-jyldarǵa deıin jańa pesalardy satyp alyp, taratýdy osyndaı jolmen júrgizip kelgen. «Mádenıet týraly» zańǵa súıene otyryp, mınıstrlik sol tájirıbeniń búgingi zamanǵa saı jańa úlgisin jasaýy kerek. Zańǵa «ádebıetti satyp alý men taratýdy» engizýge Nurlan Orazalın bastaǵan dramatýrgter erekshe yqpal etken edi. Endi sol jańalyqtyń ıgiligin kórýden dramatýrgter syrt qalmaýǵa tıis.
Jalpy aldaǵy ýaqytta bul máseleniń naqty bir júıege túsken anyq ereje-tártibi jasalyp, bekitilýi qajet. Iаǵnı jańa pesany mınıstrlik nemese teatr satyp alǵanda qalamaqy qalaı tólenedi, aıyrmashylyqtary, mólsheri qandaı bolady – osynyń bári naqty, ashyq kórsetilýge tıis.
Pesa sahnaǵa qoıylǵannan keıin, bılet satýdan túsken qarjynyń tıisti bóligi dramatýrgterge qalaı bólinedi, bul jónindegi teatrlar men avtorlar qoǵamynyń mindeti, jaýapkershiligi qandaı bolady – munyń barlyǵy da zań negizinde bir júıege túsirilgeni jón.
Teatrlarymyzdyń bolashaǵy jańadan keletin jas tolqynǵa qamqorlyq jasap, qoldaý kórsetýge tikeleı baılanysty. Mundaı qamqorlyq jas dramatýrgterge de óte qajet. Búgingi tańda jas dramatýrgterdi daıyndaý Nur-Sultan qalasyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti men Almatydaǵy T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasyna júktelgen. Bul oqý oryndarynda bolashaq dramatýrgterge Ákim Tarazı, Dýlat Isabekov, Smaǵul Elýbaı, Roza Muqanova syndy kórnekti qalamgerler ustazdyq etedi. Biz de biraz jyldan beri osy ustazdardyń qataryndamyz. Osyǵan oraı, qazaq teatrlaryn jaqsy, sapaly shyǵarmalarmen qamtamasyz etetin jańa tolqyn ósip kele jatyr dep tolyq senimmen aıta alamyz. Mysaly, meniń alǵashqy shákirtterimniń biri –
Aıdana Alamannyń «Júregimniń ıesi» pesasy M.Áýezov atyndaǵy teatrda qoıylyp, kórermenniń kóńilinen shyqty. Álisher Aıtýar, Mereı Qosyn, Nurjaına Jumádillaeva, Tursynbek Keshýbaı, Aqmaral Ábdihalyq, Mádına Tóle sııaqty shákirtterim de az ýaqyttyń ishinde shyǵarmashylyq jetistikterimen kórinip, túrli báıgelerge ıe boldy, birneshe teatrlarda shyǵarmalaryn sahnaǵa shyǵaryp úlgerdi. Al osy akademııanyń túlekteri Ánnas Baǵdat, Qolǵanat Murat ta qazir tanymal dramatýrgter qatarynda. Biz ustaz retinde osy shákirtterimiz ben basqa da daryndy jastardyń jańa týyndylary der kezinde sahnaǵa shyǵyp, kórermendermen kóbirek júzdese berse eken dep armandaımyz.
Sózimizdi túıindeı kele aıtarymyz – bizdiń joǵaryda aıtqandarymyz sheshilýi qıyn asa bir kúrdeli máseleler emes. Tıisti zań-erejelerge súıene otyryp, bir júıege túsirilse, barlyq másele óz ornyna kelip, ulttyq teatrlarymyz damýdyń jańa belesine kóterile beretini anyq.
Soǵan oraı, Mádenıet jáne sport mınıstrligi aldaǵy ýaqytta bul máselege aıryqsha nazar aýdaryp, qajetti is-sharalardy qolǵa alady dep senemiz. Bul rette Qazaqstan Úkimeti de mınıstrliktiń Qazaqstandaǵy búkil teatrlarǵa shyǵarmashylyq jóninen baǵyt-baǵdar berip, yqpal jasaý múmkindigin qazirgiden áldeqaıda keńeıtedi degen de úlken úmitimiz bar.
Sultanáli BALǴABAEV,
T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy-dramatýrg
ALMATY
