«Ákesi qoı baǵa bilmegenniń, balasy qozy baǵa bilmeıdi»

Senbi, 9 aqpan 2013 7:25

Qazir biz damý dáýirin bastan keshirýdemiz. Sol damý dáýirinde jastar úshin eń mańyzdy másele qandaı degen suraq aldymyzdan shyǵady. Bul jerde eń bastysy – bilim alý, turǵyn úı, áleýmettik másele, jumyspen qamtý. Ol úshin árbir jas óziniń bolashaǵyn ǵana emes, memleketimizdiń keleshegin ózi jasaıtynyn júregimen sezinýi tıis. Mine, osylaısha Elbasy Nur­sultan Nazarbaev halyqqa arnaǵan Jol­daýynda jastarǵa erekshe nazar aýdardy. Qazaqstannyń 2050 jyl­ǵa deıingi álemdegi orny men baǵyndyrar bıikterin aıqyndap berdi.

Senbi, 9 aqpan 2013 7:25

Qazir biz damý dáýirin bastan keshirýdemiz. Sol damý dáýirinde jastar úshin eń mańyzdy másele qandaı degen suraq aldymyzdan shyǵady. Bul jerde eń bastysy – bilim alý, turǵyn úı, áleýmettik másele, jumyspen qamtý. Ol úshin árbir jas óziniń bolashaǵyn ǵana emes, memleketimizdiń keleshegin ózi jasaıtynyn júregimen sezinýi tıis. Mine, osylaısha Elbasy Nur­sultan Nazarbaev halyqqa arnaǵan Jol­daýynda jastarǵa erekshe nazar aýdardy. Qazaqstannyń 2050 jyl­ǵa deıingi álemdegi orny men baǵyndyrar bıikterin aıqyndap berdi.

XXI ǵasyr – adamzattyń rýhanı damý, ósý, órkendeý ǵasyry. Osy sebepti de bolar, Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HIH sessııa­synda jastarǵa qatysty tapsyrma berip, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Qazaqstan-2020: bolashaqqa aıqyn jol» atty Memlekettik jastar saıasaty tujyrymdamasynyń jobasyn daıyndaǵan edi. Bul qujat qoǵamnyń jańǵyrýy jaǵdaıynda memlekettiń damý quralynyń birine aınalýy tıis. Demek, taǵdyr tarazysynyń qalaı qaraı aýatyny besiktiń qalaı terbeletindigine baılanysty. Bul jaıt óz kezeginde jastardyń qazirgi ýaqytta alatyn bilimderi erteńinen aıshyqty kórinis beredi degen sóz. Sondyqtan jastar únemi izdeniste júrýi kerek dep esepteımin.
Endi joǵaryda atalǵan El­basy tapsyrmasy men tu­jy­rymdama jobasyna tikeleı qatysy bar máseleler týraly áńgime qozǵaıyn. Osydan birer jyl buryn Qazyǵurt baýraıynda Ońtústik Qazaqstan oblysy ákiminiń bastamasymen ótken jastar tárbıesine arnalǵan  «Yrys aldy – yntymaq» atty keleli keńeste arnaıy áńgime boldy. Elimiz órkendep, ekonomıkamyz damyp, álemdik deńgeıge kó­terilip kelemiz. Qazaqstan sııaqty táýelsizdigin jańa alǵan jas elge ıdeologııa ábden kerek jáne eń aldymen, ol memlekettiń ulttyq sıpatyna, táýelsizdigine qyzmet etýge tıis. Ulttyq ıdeologııa degenimiz – halyqtyń, búkil eldiń ádet-ǵuryp, salt-dástúrin, sanasyn ǵasyrlar boıy damytyp, jetildirý arqyly urpaqtan-urpaqqa beriletin erejesi, ol sol halyqtyń tilin, dilin, memleketin qalyptastyrýǵa qyzmet etedi.
Jalpy, jahandaný ózgerisine boı aldyratyndar eń aldymen, jastar. Olar ulttyq dástúr degenge onsha mán bere bermeıdi. Sóıtip, qazaqy minezden birtindep alystap bara jatyr. Sondyqtan, jastarymyzdyń bilim sapasyna kóńil aýdarýy, óz quqyqtaryn bilýi,  patrıottyq rýhty sezinýi, ata-baba arýaǵyn syılaý sııaqty qanymyzdaǵy ulttyq dástúrdiń óz jalǵasyn tabýy jolynda ardager ustazdar, tıisti mamandar jan-jaqty jumystar júrgizýde. Sebebi, bári de adam boıynda tárbıemen baılanysty damıdy. Bul – urpaqtyń bolashaǵyn oılaý degen sóz. Ulttyq tárbıe týraly ıdeıa búgingi kún talaby men ómirlik qajettilikten týyndap otyr. Uly Abaı aıtqandaı, jas urpaqtyń psıhologııalyq erekshelikterine aıryqsha zeıin qoısa, tárbıe arqyly olardyń  boıyna jaqsy qasıetter darytýǵa bolady.
Elbasy aıtqandaı, balalar – qoǵamymyzdyń eń álsiz já­ne qorǵansyz bóligi jáne olar qu­qyq­syz bolýǵa tıis emes. «Ákesi qoı baǵa bilmegenniń, bala­­sy qozy baǵa bilmeıdi». Bala tárbıesi – tek ananyń emes, ata-ananyń eke­­­ýi­niń de mindeti. Bala tárbıeleý – bo­lashaqqa eń úlken ınvestısııa. Biz bul máselege osylaı qa­rap, balalarymyzǵa jaqsy bi­lim berýge umtylýymyz kerek. Tá­ýel­­siz eldi óz qolymen qur­­­­­ǵan bý­­yn­nan bastalǵan uly is­­­ter­di ke­­ıingi urpaqtyń laıyqty jal­­ǵas­tyratynyna kámil senemiz. Bul turǵyda Ońtústik óńiriniń demo­­­grafııasy, shúkir, jaman emes. Má­selen, 2009 jyly oblysymyzda 72 703 sábı ómirge kelse, 2012 jy­­ly 77 601 perzent keń dúnıe esi­­gin ashty. Demek, el keleshegin ór­kendete túser jas óskinderden úmit mol.
Prezıdent  jastarǵa – jańa býyn qazaqstandyqtarǵa senim artty. «Jastary jalyn júrekti, órshil namysty, bıik rýhty bolsa, ol eldiń eńsesi de bıik bolady», dep jasampaz eldiń jastaryna qaı ýaqytta da úlken senimmen qaraǵan Elbasymyzdyń bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda jańa saıası baǵyttyń negizgi qozǵaýshy kúshi jastar bolýy kerektigin qadap aıtty.
Osy turǵyda  respýblıkada birinshi bolyp  oblysymyzda «Jastar ortalyqtary» quryldy. Onyń maqsaty bolashaqqa degen úkili úmitimizdiń tiregi – jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleý, táýelsiz eldiń erteńin jasaýǵa baýlý. О́ńirimizdegi 2 mln. 620 myńnan astam halyqtyń 772 428-i, ıaǵnı 29,4 paıyzy 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar, oblystaǵy 900-den astam eldi mekenderdegi aýyl jastary 470,5 myń bolsa, qala jastary – 301,8 myń.
Búgingi tańda jastar ara­­­­syn­da­ǵy ózekti máselelerdiń biri – ju­­­myssyzdyq. Bul baǵytta eli­­­miz­de júzege asyrylyp jat­­­qan «Ju­­myspen qamtý-2020» baǵ­­dar­­lamasy óz nátıjesin berýde. Máselen, oblysymyzda 2012 jyl­­­­­­­­­dyń basynan beri ýákiletti or­gandarǵa 33 433 jas azamat eń­bek etýge tilek bildirse, onyń 15 377-si jumysqa ornalasyp, 4 217-si qoǵamdyq jumysqa, al 8150-i jastar praktıkasyna joldanyp, 1 052-si turaqty jumysqa ornalasty.
Jastar arasynda kásipkerlikti damytý maqsatynda 2012 jylǵy qyrkúıek-jeltoqsan aılarynda «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory men «Damý» jas­tar qoǵamdyq uıymy «Jas kásipkerler mektebin» ashyp, oblystyń aýdan, qalalarynan 300-den asa jas kelip, bilimderin shyńdap, arnaıy sertıfıkat aldy. Búgingi tańda oblysymyzda 156 jas kásipker ózderiniń kásibin júrgizý maqsatynda 366 515,0 teńge kóleminde nesıe alyp, óz tirshiligin dóńgeletip júr.
Búgingi kúni Qazaqstan Res­pýblıkasynda jastar kásip­kerligi memleket damýynda ma­­­ńyzdy ról atqarady. Jas ká­sip­kerler – otandyq ekonomıkany jańa belesterge shyǵarýǵa qabiletti avangard bolyp tabylady. Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýyn tıimdi túrde iske asyrý úshin qajetti jastar kásipkerligine qoldaý kórsetý el damýynyń basty mindetine aınalyp otyr.
Osyǵan oraı, oblysymyz­da kásipkerlerge qyzmet kór­­setý ortalyǵy ashyldy. 2012 jyldyń qorytyndysymen ob­ly­­­symyzdyń 11 aýdany men qa­la­­­­­­larynda  «Bıznes negizderi» bo­­­ıynsha 470 adam oqytý kýrs­tarynan ótti. Sonymen qatar, 147 tyńdaýshynyń qatysýymen 3 master-klass ótkizildi. Oqytýdan ótkenderdiń jalpy sanynyń 30%-dan astamyn jastar quraıdy.
Jas kásipkerler – jas­tar­­­­­dyń barynsha bastama­shyl, ja­­­­­­­ýap­kershilikti ári qa­jyr­­­­­ly bóligi. Sondyqtan, Oń­­­tús­­­­tik Qazaqstan oblysynyń Ká­­­­sipkerlerge qyzmet kór­se­­tý ortalyǵy Qazaqstan ekono­mı­ka­synyń kórkeıýi men tabysty bolýynyń nyq tiregi retinde jastar kásipkerligin damytýǵa bar kúshin salýda.
Árıne, qıyndyqsyz tirshilik joq. Bul turǵyda aǵa býyn, 90 paıyzy kóshbasshy partııanyń múshesi bolyp tabylatyn oblys­tyq máslıhat depýtattary, iz­basar jas depýtattarymyz da hal­qymyzdyń bolashaq tabystary úshin jastardyń bilim alýyna, jumys jasaýyna laıyqty barlyq jaǵdaıdy jasaý jolynda jergilikti jerlerdegi ákimdiktermen birlese otyryp,  halyqqa qyzmet etýde.
Jalpy, atqarýshy organdar men halyq qalaýlylarynyń arasyndaǵy óz deńgeıindegi qarym-qatynas barysynda ár sala, onyń ishinde jastar máselesi boıynsha da jasalyp jatqan aýqymdy sharalar ár ýaqytta óz jalǵasyn taba bermek.
Búgingi tańdaǵy eń basty má­seleniń biri – halyqtyń turmys-tirshiligin qamtamasyz etýdiń barlyq salalaryn jaqsartý. Bizdiń óńirimiz – halqynyń sany eń kóp, tyǵyz qonystanǵan oblys. Al qalyń el, dúıim jurt bolyp qol jetkizgen kórsetkishterimiz oblys ekonomıkasy men halyq­tyń ál-aýqatynyń ári qaraı damýy­nyń negizi bolyp tabylady.  Má­selen, 2012 jylǵy oblys bıýd­jetiniń kólemi 364,5 mlrd. teńgeni qurap, 2011 jylmen sa­lys­tyrǵanda 52,1 mlrd.teńgege (16,7%), onyń ishinde: ózindik ki­rister 8,2 mlrd. teńgege (15,1%), transfertterdiń túsimderi 47,9 mlrd. teńgege (19,3%) ulǵa­ıyp, aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizildi.
О́tken jyly Túlkibas aýdanynda ótken «Yrys aldy – yntymaq» alqaly jıynynda bas qosqan el aǵalary men aq­saqaldary Elbasy usynǵan «Qazaqstannyń áleýmet­­­tik jań­ǵyrtýlary: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» ıdeıasyn arqaý etti. Osy keńeste jastar máselesi de keńinen sóz­ boldy.  Elimiz ejelden el aǵa­laryna, ardaqty abyzdaryna, qaǵıdasy qazynaly qarııalaryna qarap, oıyn da, boıyn da túzegen. Talantty tulǵalaryna táý etip, tutqaly tájirıbelerinen úlgi alǵan, eńselerin tiktep, eńbekke de, erlikke de aqylmandardyń aq batasy arqyly bel baılaǵan. Búgingi egemen elimizdiń mamyrajaı jaǵdaıynda aǵa urpaqtyń qadiri arta túspese kemigen joq. Jastardyń árbir ıgilikti is, tolaǵaı tirligi el aǵalarynyń, aq nıetti aqsaqaldarynyń qol­dap-qýattaýymen, aq jol ti­lep alqalaýymen júzege asa bere­tinine esh kúmán joq.
Ábilqasym DOSBOLOV,
Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty, 
«Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri. 
Ońtústik Qazaqstan oblysy.