Mámile alańynda ilgerileý bar

Beısenbi, 28 aqpan 2013 8:01

Jahandyq deńgeıdegi bátýaly iske bel sheshe aralasqan Qazaqstan eldigimizge syn bolǵan kezekti isti abyroımen atqardy dep aıtýǵa endi tolyq qaqylymyz. Keshe Almatyda Iran ıadrolyq baǵdarlamasyna baılanys­ty E3/EU+3 pishinindegi halyqaralyq kelissózder aıaqtaldy. Qalaı desek te, kelissózderdegi naqty usynystar sózbuıdaǵa salynǵan joq, ilgerileý bar. Onyń aıǵaǵy, eki tarap ta sáýir aıynda Qazaqstanda qaıta kezdesýge ýaǵdalasyp tarqasty.

Beısenbi, 28 aqpan 2013 8:01

Jahandyq deńgeıdegi bátýaly iske bel sheshe aralasqan Qazaqstan eldigimizge syn bolǵan kezekti isti abyroımen atqardy dep aıtýǵa endi tolyq qaqylymyz. Keshe Almatyda Iran ıadrolyq baǵdarlamasyna baılanys­ty E3/EU+3 pishinindegi halyqaralyq kelissózder aıaqtaldy. Qalaı desek te, kelissózderdegi naqty usynystar sózbuıdaǵa salynǵan joq, ilgerileý bar. Onyń aıǵaǵy, eki tarap ta sáýir aıynda Qazaqstanda qaıta kezdesýge ýaǵdalasyp tarqasty.

Álemdik deńgeıdegi mámile alańyna aınalý Qazaq eli úshin, árıne, úlken synaq. Tórtkúl dúnıeniń ár shalǵaıyndaǵy suńǵyla saıasatkerler, halyqaralyq sarapshylar segiz aıǵa sozylǵan únsizdikten keıin Iran tarapy ymyralasatyn jer úshin eń yńǵaılysy dep Qazaqstandy tańdaýynyń astarynda da úlken mán jatyr.

Áıtpese, bul kelissózder qańtardyń aıaǵyn­da Ystambulda ótýi kerek edi. Sırııadaǵy oqı­ǵalardan keıin Túrkııa men Iran arasyna syzat túskenin baıqaǵan halyqaralyq qoǵamdastyq atynan Eýropalyq Odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili Ketrın Eshtonnyń kelisetin jer úshin Qazaqstandy usynýy barlyq taraptyń kóńilinen shyqty. Onyń ústine óz aımaǵynda tynyshtyqtyń buzylmaýyna múddeli bolyp otyrǵan bizge de bul túıtkildiń beıbit jolmen tabysty sheshilgeni aýadaı qajet ekenin kim joqqa shyǵara alady? Halyqaralyq qoǵamdastyqta aıtarlyqtaı bedel jınap úlgergen Qazaqstanmen qarym-qatynasyn jaqsarta túsý paıda ákelmese, zııanyn tıgizbeıtinin Iran da, álbette, túsinedi. Bul eki el óz qarym-qatynasynda pragmatızmge súıenetinin de syrt kóz bilip otyr.

Sondyqtan turysatyn jer Qazaqstan bolǵanda ıadrolyq baǵdarlamasyn tabandylyqpen qorǵap otyrǵan Tehran ózin qaı jaǵynan da qolaıly sezinýi tıis edi. Solaı boldy da. Araaǵaıyndyqta júrgen «altylyq» sııaqty bizdiń el de bul Iran máselesine núkte qoıylyp, atalǵan eldiń halyqaralyq qoǵamdastyqpen bitimge kelgenin qalaıtyny aıdan anyq.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ótken jyldyń jeltoqsanynda Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy aınalasyndaǵy máseleni tek qana dıplomatııalyq ádistermen sheshýge shaqyrǵan bolatyn. Iranmen alys-berisi úzilmegen Qazaqstan da tek beıbit maqsattaǵy ýran baıytý jaǵynda ekenin túpkilikti málimdegen jáne bul ustanymynan taıqymaq emes.

Aıtqandaı, 2006 jyly Qazaqstan Pre­zı­den­tiniń Iran Prezıdenti Mahmud Ahmadınejadqa jaz­ǵan hatyn osynaý kelissózder sózsiz eske túsi­redi. Keńes Odaǵynan muraǵa qalǵan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan Qazaqstannyń ustanymy basqa elge qaraǵanda qulaqqa qonymdy ekenin kim joqqa shyǵara almaq.

Bul máseledegi Nursultan Na­zar­baev­tyń ýáji áldeqaıda senim­­di shyǵatynyn azýly saıasatkerlerdiń bári de moıyndaǵanyn biz aıtpa­saq ta, kelissózder barysyn nası­hattaýǵa kelgen sheteldik jýrnalıster tilge tıek etýde. Máselen, Nursultan Nazarbaevtyń 2012 jyly naýryzda «New York Times» gazetine «Iran Qazaqstannan ne úırene alady?» («What Iran Can Learn From Kazakhstan») atty ma­qalasy san tilge aýdaryldy. Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy barlyq kór­shilerimen dıplomatııalyq qa­rym-qatynas ustanyp kele jatqan Qazaqstan Tehrandy da osy soq­paq­pen júrýge shaqyrady. «Al­tylyqtyń» yńǵaıyna jyǵylatyn álemdik BAQ ókilderi muny eske salýdy artyq kórmeıdi.

Osy rette eger Iran túpkilikti túrde tek beıbit maqsatta aza­mat­tyq ıadrolyq baǵdarlama júr­gizýge kónip, olar MAGATE ınspeksııalary men tekserýlerine qurylǵan rejimge moıynsunsa, onda ol qazaqstandyq ýrandy satyp alatyn mańyzy bólek satyp alýshylardyń qataryna qosylatyndyǵyn aıtpaı ketýge bolmas. О́ıtkeni, Qazaqstan ýran eksporttaýda jetekshi elderdiń qatarynda jáne bul saladaǵy otyndy jáne basqadaı qyzmetterdi, ásirese, Azııa elderi men Taıaý Shy­ǵysqa saýdaǵa shyǵarýǵa múddeli. Degenmen, MAGATE Irannyń ıad­ro­lyq baǵdarlamasyna qyryn qa­rap otyrǵan qazirgi kezde Tehran bizden ýran satyp ala almaıdy.

Tipti, Qazaqstan 2011 jyly Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy (IIаB) aınalasyndaǵy shıelenisti sheship, Irannyń ıadrolyq qyz­metterge qajetti suranystaryn qanaǵattandyrý úshin resmı túrde álemde birinshi ret MAGATE baqylaýymen ózinde «ıadrolyq otyn bankin» ornalastyrýǵa ótinim túsirgeni belgili. Mundaı bank beıbit túrde atom energııasy baǵdarlamasyn júrgizip otyrǵan elderge ıadrolyq otyn jáne basqa da qyzmetter usyna alǵan bolar edi. Munyń da óz tıimdiligi bar. Ýrandy baıytý arqyly alynatyn otyn ony qajet etip otyrǵan memleketterge ekonomıkalyq jaǵynan da, ekologııalyq jaǵynan da paıdaly. Máselen, qoldanysta bolǵan ıadrolyq otyndy qaıta óńdeý, ıaǵnı baıytý tehnologııasyn ıadrolyq qarý jasaý úshin de paıdalanýǵa bolady. Osy túıtkildi tarqatý úshin Elbasy Qazaqstanda osy bankti ornalastyrýǵa múddeli ekenin ashyq málim etti. Muny biz Nazarbaev pen Ahmadınejadtyń 2009 jylǵy bir­lesken baspasóz máslıhaty ke­zin­degi málimdemelerinen keltirip otyr­myz. Al qazirgideı onsyz da mazasyz álemde tórtkúl dúnıeni alańdatyp turǵan, adamzat balasyn qanǵa qaıta bóktirýi ábden kádik kókeıkesti máseleni sheshý úshin Qazaqstan men onyń basshysy qolynan kelgen árekettiń bárin jasap jatqany halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan tıisti baǵasyn áli de alady.

Endi qazirdiń ózinde-aq «Almaty kelissózderi» degen ataýǵa ıe bola bastaǵan «altylyq» pen Irannyń tórtinshi ret toǵysýy qanshalyqty tabysty ótti? Kelissózderdiń alǵashqy kúninde bas-aıaǵy 300-ge baryp jyǵylatyn Qazaqstan men sheteldik jýrnalıster tózimi taýsylǵansha kez kelgen taraptyń qandaı da bir málimdeme jasaýyn kútýdeı kútti. Tún ortasyna taqa­ǵanda ǵana  Eýroodaqtyń bas óki­liniń baspasóz hatshysy Maıkl Mann baılanysqa shyqty. Ol Iran ıadrolyq baǵdarlamasy jónindegi kelissózderdiń birinshi kúni «paıdaly» ótti dep qysqasha dáıekteme jasady.

– Bizdiń usynysymyz saǵat 13.30-da plenarlyq otyrysta aı­tyldy. Eki jarym saǵat osy usy­nys talqylandy. Odan keıin ıran­dyqtar bizdiń usynysymyzdy qaraýǵa shyqty. Tústen keıingi ýaqytta jáne keshke talqylaýlar odan ári jalǵasty. Erteń taǵy bir kezdesý bolady, onda biz ózimizdiń usynysymyzǵa anaǵurlym tolyq jaýap alamyz dep úmittenemiz. Kelissózder paıdaly ótti dep esepteımiz, – dep jýrnalısterdi tarqatqan Eýropalyq Odaq ókili taraptardyń usynystaryn naq­ty­lamaǵan-dy. Maıkl Mann árip­testerimizdiń suraqtaryna jaýap bere kelip, talqylaý tek Iran ıad­rolyq baǵdarlamasy boıynsha ǵana júrgizilgenin jetkizdi. Iran jaǵy bizdiń usynystarymyzǵa ıkemdilikpen qarap, oń kózqaras tanytady dep úmittenemiz, degen sózinen tanǵan joq.

Sonymen, sársenbiniń de tańy atyp, kelissózder jalǵasatyn kez keldi. Onyń aldynda Ketrın Eshton: «Biz álemdik qoǵamdastyqtyń Iran ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty alańdaýshylyǵyn azaıtyp, isti ilgeriletýdi maqsat tutyp kelip otyrmyz. Qazaqstandaǵy kelissózder sol kezdesýlerdiń jalǵasy, – dedi. – Biz munda Iranmen mazmundy jumys isteý úshin ábden elekten ótken usynystarymyzben keldik. Maqsatymyz – usynyqty da jemisti únqatysý. Oǵan qosa, otyrystardyń aıaǵyna qaraı isti ilgeriletýge umtylatyn bolamyz». Sol sııaqty, álemdik saıası arenada bolsyn, Irannyń óz ishinde bolsyn jaǵdaı ózgerip otyrǵanyn jetkizgen Eshton hanym osynyń aldyndaǵy E3+3 pishinindegi úsh ke­lis­sózde talqylanǵan máse­lelerdi, MAGATE-men ótkizilgen tal­qy­laý­lardy qaperde ustaý kerektigin ataǵan-dy. Árıne, mu­nyń bári qaıta qaralǵan usy­nys­tarda ábden eskerilgen. Eýro­odaqtyń joǵarǵy ókili Iranmen kelissózder júrgizip otyrǵan «altylyq» biraýyzdy ekenin jáne ustanymdary da biregeı ekenin málimdep ótti.

…Keshe tús aýǵanda baspasóz brıfıngine birinshi bolyp Iran tarapy keldi. Irannyń Ulttyq qaýipsizdigi joǵary keńesiniń hatshysy Saıd Djalılı ymyraǵa shaqyrǵan kez kelgen usynys, onyń ishinde senimdi nyǵaıtýǵa teń bolyp tabylatyn transparenttilikti qamtamasyz etý Iran Islam Res­pýblıkasynyń quqyqtaryn ta­nýǵa negizdelýi tıis, onyń ishinde ýran baıytý da bar, dedi. «Biz Máskeýde yntymaqtastyq jaǵy­na shyǵaratyn naqty bir qadam­dar jasaýǵa daıyn ekenimizdi má­limdegen bolatynbyz. Ondaı qa­dam­dardyń biri – osydan 3 jyl buryn Jenevadaǵy kelissózder barysynda biz ózimizge reaktorǵa arnalǵan otyn suraǵanbyz. О́kinish­ke qaraı, biz bul otyndy ala al­ma­dyq. Sondyqtan ony ózimizde daıyndaýǵa týra keldi. Iаǵnı, reaktorlar úshin bizge 20 paıyzǵa deıin baıytylǵan ýran kerek boldy. Bizdiń oǵan quqymyz bar», degen Djalılı ırandyqtardyń senimine ıe bolý úshin qysym kórsetýdi toqtatý kerek degen oıyn atap aıtty. Qysqasy, Iran tarapy álemdik qoǵamdastyq konfrontasııalyq qarym-qatynasty doǵarýy kerek dep biledi.

– Almaty kelissózderi kezinde burynǵyǵa qaraǵanda kúndelikti ómirge jaqyn usynystar jasaldy, – dedi  Irannyń Ulttyq qaýip­sizdigi joǵary keńesiniń hat­shysy Saıd Djalılı. – Qazaq­stanǵa osy kelissózdi Almatyda uıymdastyrǵanyna alǵysymyz sheksiz. Ony, ásirese, joǵary már­te­beli Prezıdent Nursultan Nazar­baevqa aıtqym keledi. Osydan 9 aı buryn Iran Máskeýdegi ke­lis­sózde óziniń naqty tanymdaryn usynǵan bolatyn. Onda yn­ty­maqtastyqtyń 5 quramy jáne 6 qaǵıda men nysanalar kórse­til­gen edi. Keshegi qarymta sózde buryn­ǵyǵa qaraǵanda oıymyzdan shy­ǵa­tyn usynystar boldy. Onyń aıtýynsha, bul jolǵy ymyraly áńgimeler tekke ótpegen. Bul kez­desýdiń jarqyn tustary bar. Aradaǵy senimdilikti ulǵaıtý úshin 5+1 pishinindegi kelis­sózderdi jalǵastyryp, kelesi 6 aıda taǵy da qadamdar jasalýy kerek. Son­dyqtan 18-19 naýryzda Ys­tam­bulda sarapshylar kezdesýi sha­qy­rylady. Sodan keıin, ıaǵnı 5-6 sáýir­de kelissóz Almatyda qaıta jal­­ǵasady.

– Bul kelissózde ilgeri basý bá­ri­mizge de aýadaı qajet, – dedi óz kezeginde Eýropalyq Odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili Ketrın Eshton.  – Saıd Djalılı myr­za kelissóz tabysty ótti dese, oǵan men de qosylamyn. Jo­ǵa­ry mártebeli sarapshylardyń Ys­tam­bulda naýryz aıynda ótetin kezdesýiniń nátıjesinen keıin endi qanshalyqty ilgerileıtinimizdi kóremiz. Bizdiń usynystarymyz birshama senim ornatýǵa múmkindik berýde dep bilemiz.

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.