Shynynda da zııaly adam dep kimdi aıtamyz? Qazaq tiliniń on tomdyq túsindirme sózdiginde «Zııaly arab sózi «izetti, ádepti, sypaıy» uǵymynda, sondaı-aq aýyspaly maǵynada oqyǵan, saýatty azamat, ıntellıgensııa» dep kórsetilgen. Iri ǵulama ǵalymdardyń pikirine súıensek, zııaly kisi únemi izdeniste júretin, joqtan bar turǵyzatyn, sol jınalǵan rýhanı baılyqty kádege jaratatyn, beınelep aıtsaq, jeke-jeke kirpishten úı turǵyzatyndar. Olar ıdeıa usynady, bolashaqqa megzeıdi, otandyq deńgeıdegi uly isterge sebepshi, qajet bolyp jatsa, sonyń bastaýynda bola biledi. Bulardy ǵylymı tilde ulttyń elıtasy deıdi. Elıta – ulttyń jaı qaımaǵy emes, balqaımaǵy.
Osy oraıda Jeltoqsan oqıǵasy oıǵa oralady. Araǵa apta salmaı Kolbın Almatynyń zııaly qaýymynyń beldi degen ókilderin jınap, oqý oryndaryna baryp, úkimetti qoldap, úgit-nasıhat júrgizýdi suraǵan edi dep eske alady sol kúnderdi jazýshy, ataqty partızan, Halyq qaharmany Qasym Qaısenov aǵamyz. Biraq men eshbir oqý ornyna barmadym. Jazýshylar odaǵyndaǵy jınalysta da minberde sóılep bolyp, shyǵar esikke taıanǵanda:
«Men bul qorlyqty kórgenshe soǵysta ólýim kerek edi», degendi aıtqan Juban Moldaǵalıevten ózge respýblıka partııa uıymynyń jańa basshysyna tikeleı qarsy sóılegen eshkim bolmady. Qaıta «men sizben birge kóshede júrýge ázirmin. Sizge eshkimniń tıispeıtinine kepildik beremin» dep jaǵynyp qalǵysy kelgen jazýshylar da boldy. Kompartııanyń «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» bolyp turǵan shaqta KSRO Joǵary Keńesi sessııasynda «Aral týraly aıtamyn» dep minberge shyǵyp, Jeltoqsan shyndyǵyn álemge jarııa etken aqyn, depýtat Muhtar Shahanovtyń erligin áste umytýǵa bolmas», dep maqtan etedi Qasym Qaısenov. Kózi qaraqty oqyrman aqyl-parasat ıesi, el múddesi, halqynyń qamy jolynda aıanbaı eńbek etip, ádilettiń aq jolynan taımaı júrgen tarlandar barynan habardar dep bilemin. Iá, olar el múddesin, jer múddesin qorǵaýǵa janyn salyp, ádilettiń aq jolynan taıǵan emes.
Nesin jasyramyz, el ishinde Keńes dáýirinde shen taǵyp, shekpen kıgender, jalǵan bedelge ıe bolǵandar az emes-tin. Solardyń keıbiri «Bizdiń kezimizde tártip keremet edi ǵoı, ýaqytpen sanaspaı jumys istedik emes pe dese, endi bireýleri «Men birinshi sekretar bolyp turǵanda, obkomda istegen kezimde, dırektor bolǵanymda...» dep bósip jatady. Endi bir basshysymaqtar týrıstik joldamamen shetelde bolǵanyn maqtan etedi. Muhıttyń arǵy betindegi Aýstralııa elinde bolǵanyn, Úndistanda kilem jabylǵan pildiń ústinde sýretke túskenderin asa bir mártebe sanap, maqtanyshpen eske alady. Bular da ózderin zııaly qaýym ókilderine jatqyzady. Ondaılardyń basym kópshiligi ákimder men laýazymdy sheneýnikterdi jaǵalap, jetim qozydaı timiskilenip, qaraqan qara basynyń qamyn kúıtteýge beıim.
Aq saqaldy abzal jandar degende kóz aldyńa júzinen ımany tógilgen, kókiregi qazyna, aq saqaly appaq arynyń belgisindeı, sózi dýaly kisiler elesteıdi. Naǵyz zııaly sózimen de, is-áreketimen de erekshelenedi, sonysymen tanylady. El zııalysyz bolmaıdy. Halyqty tárbıeleý zııalylardyń isi degen eken orys oılylarynyń biri Vasılıı Klıýchevskıı. Elimizdiń ary men namysyn qorǵap, onyń mereıi ústem bolýyna ter tógip, qajymaı eńbek etip júrgen azamattar barshylyq. Ras, zııaly qaýym ókiline jatatyn kisiler de ártúrli keledi. Olardyń arasynda ult qasiretine aınalyp otyrǵan, araq-sharapqa áýester de kezdesip qalatynyn qaıtersiń.
Zııaly dep júrgenderdiń arasynda óziniń otbasyn basqara almaı masqara bolyp júrgender de joq emes. «Jas ıiske» eltigen olar súıikti jaryn, bala-shaǵasyn umytyp, ýaqytsha saýyq-saırandy qyzyqtap júrgenderi. Al bılik basynda otyrǵan jigitterdiń keıbir keleńsiz is-áreketin estigende nalyp, shirkinge ne jetpeıdi eken dep janyń kúızeletin kezder bolady. Mundaıda tektiniń tuqymy artyq asap, aram quspasa kerek edi degen oı oralady.
Búginde elimizde jemqorlyq pen paraqorlyq keń etek alýda. Pálenshe, túgenshe para alý ústinde ustalypty degendi gazetten oqyp jatamyz. Biz biletin, ózin qadirmendi qarttar sanatynanmyn dep esepteıtin bir zamandasymyzdyń kúıeý balasy, balasy jemqorlyqtyń kesirinen jaýapqa tartylyp, jazasyn óteýde. «Para alýdy baıýdyń týra joly dep biletin laýazymdy tulǵalar eshteńeden qaımyǵyp, qysylmaıdy. Shynyna kelsek, «Qansha alsań da aılyq, bola almaıdy baılyq» degeni bar Qadyr Myrza Áliniń. Árkim ózinen joǵaryǵa qaraıdy, turmys-dárejesi sonymen teńdes bolsa dep armandaıdy. Sóıtip júrip isti bolyp, temir tordyń ar jaǵynan bir-aq shyqqanyn bilmeı de qalady. Bos madaqqa masaırap, úı-jaıy, dúnıe-múlkine tańǵalyp, tańdaı qaqqandardyń maqtaýyna máz bolady olar. Osy oraıda uly Abaıdyń myna bir dana sózi esińe túsedi:
«Senbe jurtqa tursa da qansha maqtap,
Áýre etedi ishine qýlyq saqtap.
О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar,
Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap.
О́zińdi sengishtikpen áýre etpe,
Qumarpaz bop maqtandy qýyp ketpe.
Jurtpen birge ózińdi qosa aldasyp,
Salpyldap saǵym qýǵan boıyńa ep pe?
Búginde el basqarý isine jastar belsene aralasýda. Memlekettik qurylym júıesinde isker, bilimdi de bilikti jigitter jetip-artylady. Bıylǵy jyl Jastar jyly dep beker atalmasa kerek. Bular búgingi zııaly qaýymnyń izbasarlary, elimizdiń erteńgi jarqyn bolashaǵy úshin qyzmet jasap jatqan ónerli de óreli jastar. Bular jaıly dana halqymyz:
Jasy kishi inini
Aqyly artsa, aǵa tut,
Jasy úlken aǵany,
Jaqsy syılap, jaǵa tut, – degen ǵoı.
Qanapııa MYRZAǴOJIN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
