Qazaqta surap alýdyń túri kóp. Bala kezimizde áıelder kórshiden bir sherik sháı, bir kese maı, tipti otyratyn oryndyqqa deıin suratyp, balalaryn jibere qoıatyn. Muny «úıge qonaq kelip qaldymen» túsindirip jatatyn.
Qazaq qalaǵa kelgennen beri bul dástúr qalaǵa da jetti. Biraq burynǵyǵa qaraǵanda órkenıetti jolǵa túskendeı. Endi qaryzǵa aqsha suraıtyn boldy. Bir sharýany sheship berýge tanysyńnyń bar-joǵyn da suraıdy. Eger suraýshynyń qoǵamda bedeli bolsa odan da asyp, pálenshege baryp balasyna qyzmet suraıdy. Iаǵnı, surap alýdyń tizimi ósti, aýqymy da ulǵaıdy.
Al surap ala almaıtyndar nemese oǵan ary jibermeıtinder she?!.. Buǵan jaýap berip júrekti aýyrtpaı-aq qoıaıyq. Jalpy onyń jaýabyn ózderińiz de bilesizder ǵoı.
Endi surap alýdyń atam qazaq úıretken tásilderine kósheıik: «Tanyǵan jerde boı syıly, tanymaǵan jerde ton syıly» deıdi halyq. Demek surap alý úshin eń aldymen tanystyq kerek, eger tanystyq bolmasa, onda tonynyń durys ekendigin bildiretindeı jaǵdaıy bolýy kerek.
Jalpy, ultymyz álemdegi qoly ashyq, qonaqjaı halyqtardyń biri ǵoı. Tek kóńilin taba bil. Biraq sol kóńildi taba bilý degen de ońaı emes. Máselen, qazir bizdegi kóp balaly áıelder jaıyn alaıyq. Olar memleketten járdemaqy suraıdy, úı suraıdy. Osy jolda «jarly bolsań arly bolma» degendeı bettiń aryn belbeýge túıedi. Durys-aq. О́ıtkeni ol balany ózi úshin emes, qoǵam úshin tapty ǵoı. Erteń er jetken kezde sol balalardyń ıgiligin qoǵamnyń, sonyń ishinde az sandy elimizdiń kóretini anyq. Demek, kóp balaly áıelderdiń qoǵamnan járdemaqy talap etýiniń, úı suraýynyń halyqtyq dástúr boıynsha alǵanda da, qoǵamdyq mentalıtet, tipti memlekettiń zańdylyqtary boıynsha alǵanda da qısyny bar.
Degenmen «úıdegi oıdy bazardaǵy naryq buzdy» degendeı, olardyń talap-tilekterin tolyq qanaǵattandyrýǵa qazirgi naryq zańdarynyń kedergi keltirip otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni batystan kelgen naryqta tegin degen uǵym joq. Demek bul jerde naryq talaptary men halqymyzdyń surap alý qaǵıdattary úılespeı turǵany ǵana eptep júıkeni juqartady.
«Jaqsyǵa para berme, bara ber» deıdi taǵy da atam qazaq. Bul – surap alýdyń «boı syıly men ton syılyǵa» qaraǵanda kúrdelirek joly. О́ıtkeni «bir suraǵanda, oǵan «joq» degen jaýap estiseń betiń qaıtyp qalmasyn, suraǵanyńdy almaı tynba jáne sony qoımaı júrip tegin al» dep tur ǵoı maqalymyz. Biraq qazirgideı naryq zamanynda qaıtip tegin alarsyń jáne qaıta-qaıta bara beretindeı ol «jaqsy» adam osy mátel shyqqan kezdegideı bir saıdyń astynda kıiz úıde otyrǵan joq qoı. Esiginde kúzeti bar, aýzynda aıtar oıyn qabaǵynan túsinetin hatshysy bar úlken ǵımaratta, kez kelgenge ashylar-ashylmasy belgisiz aýyr esiktiń arǵy jaǵynda otyr. Demek, mundaı jaqsylarǵa kirý qazir ońaı emes, desek te qazaqtyń buǵan da beretin jaýaby daıyn: «Jyly-jyly sóıleseń, jylan ininen shyǵady» deıdi. Demek, bul máteldi oryndaý úshin til, ıaǵnı ıntellektýaldyq qasıet kerek eken. Eń aldymen surap barǵan adamyńnyń maqalda aıtylǵandaı «jaqsy» ekendigin bezektegen tilińmen ózine ábden túsindirip qana emes, sonymen qatar sendire moıyndatyp, júregin eljiretip alýyń kerek. Áıtpese, aýyr esik ekinshi barǵanyńda ashylmaýy múmkin. «Bizdiń pálenshekeń surap barǵanyn ala almaýy múmkin, biraq báribir bere almaǵany úshin anany tilimen pushaıman qylyp, jylatyp ketedi» deýshi edi bir aǵamyz osyndaı qasıeti bar adamdar jaıynda. Mine, osyndaı qasıet qolyna qalam ustaǵan aqyn-jazýshylardyń, óner adamdarynyń boıynda kezdesetindikten olardyń keıbiriniń bul maqaldyń paıdasyn kórip júrgeni sezilip qalady. Árıne bári birdeı emes.
Degenmen zaman ózgergen soń qazaq ta ózgergen, ol burynǵydaı keń qoltyq emes. Tipti mesenat, demeýshi bolǵannyń ózinde aldymen birdeńeni surap kelgen adamnyń keıpine, jaǵdaıyna, qyzmet dárejesine, bolmaǵan jaǵdaıda ataq-abyroıyna qaraıdy. Eger osylardyń biri de bolmasa, kómekteskendi qoıyp, kómektesýge arlanýy da múmkin. Biraq surap kelgeniń úshin báribir sókpeıdi. О́ıtkeni surap alý – urlap alý emes. Ekinshiden, dástúrde bar dúnıe. Qazaqtyń kóp maqalynyń ózi osy surap alýǵa arnalǵan.
