Kólder nege sýalyp jatyr?

Juma, 11 qańtar 2013 7:28

Yrǵyz óńiriniń balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan, ań-qusy jyrtylyp aıyrylatyn ózen-kólderge baı ekenin bilmeıtinder kemde-kem bolar. Talaılardy tumsa tabıǵatymen tańǵaldyrǵan ózen-kóldermen órnektelgen óńirdiń sońǵy jyldary basynan baǵy taıa bastaǵany da shyndyq. Osy óńirde resmı tirkelgen tereńdigi 1,5-2,5 metr bolatyn 95 úlkendi-kishili kóldiń 29-y Yrǵyz, 54-i Torǵaı jáne 12-i О́lkeıik ózenderiniń kóktemgi tasqyn sýymen tolyǵady. Osy kólderdiń 28-i Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty jáne 38-i Torǵaı memlekettik tabıǵı zoologııalyq qaýmaly sııaqty erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda ornalasqan.

Juma, 11 qańtar 2013 7:28

Yrǵyz óńiriniń balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan, ań-qusy jyrtylyp aıyrylatyn ózen-kólderge baı ekenin bilmeıtinder kemde-kem bolar. Talaılardy tumsa tabıǵatymen tańǵaldyrǵan ózen-kóldermen órnektelgen óńirdiń sońǵy jyldary basynan baǵy taıa bastaǵany da shyndyq. Osy óńirde resmı tirkelgen tereńdigi 1,5-2,5 metr bolatyn 95 úlkendi-kishili kóldiń 29-y Yrǵyz, 54-i Torǵaı jáne 12-i О́lkeıik ózenderiniń kóktemgi tasqyn sýymen tolyǵady. Osy kólderdiń 28-i Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty jáne 38-i Torǵaı memlekettik tabıǵı zoologııalyq qaýmaly sııaqty erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda ornalasqan.

2007 jyldan keıin Torǵaı jáne О́lkeıik ózenderiniń tasymaýy saldarynan dúnıejúzilik mańyzǵa ıe sýly-batpaqty ólke kólderiniń ekologııalyq jaǵdaıy kúrt nasharlap ketti. О́zekter arnalary tartylyp, kól tabandary keýip, sorǵa aınalýda. Qazir bul óńirdegi osynshama kóldiń sýy bary saýsaqpen sanarlyq bolyp qaldy. Qyrynda kıik oınaǵan óńirdegi sý tapshylyǵy olardy basqa jaqtarǵa jaıylym aýystyrýǵa májbúr etýde. 2012 jyly erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtaǵy kólderdiń 21-ne ǵana Yrǵyz ózeninen sý túsken, kúzge qaraı olardyń segiziniń ǵana tabanynda jyltyrap sý qalǵan. Kúzgi sanaqta kólder júıesinde qustardyń 37 túriniń 6650 daraǵy ǵana esepke alynǵan. Al bul kólder buryn naǵyz qus bazary bolatyn. Kúzgi jáne kóktemgi qus qaıtý jáne kelý kezinde osy kólder ústimen 250 myńnan astam qus ushyp ótedi eken. Sonyń 33-i Qyzyl kitapqa engizilgen qaýyrsyn qanattylar. О́zekter men kólderge sý shyqpaǵandyqtan azǵantaı qar sýy tez ashyp, tuzdanyp, mal ólimine de soqtyryp otyrǵan kórinedi. Byltyr kól mańyndaǵy eldi mekenderde onshaqty iri qarasyn óltirip alǵan otbasylar da bolypty.
Kúni keshe aıdyny shalqyp, aıbyny asyp jatatyn kólderdiń mundaı jaǵdaıy jergilikti turǵyndardyń da kóńil-kúıine áser eteri sózsiz. Bar tirshiligi aldyndaǵy tórt túlik malyna táýeldi shalǵaıdaǵy eldi mekender turǵyndaryn mazasyzdandyratyn másele – osy ózen-kólderdiń arnasy tartylyp, tabanynan sý qashýy. Áıtpese, buryndary jol azabyn tartyp kelgen Yrǵyzdyń ústimen «Batys Qytaı-Batys Eýropa» halyqaralyq dálizi ótkeli qatynas jaqsaryp, el­diń eńsesi bir kóterilip qalyp edi. Yr­ǵyzdyqtardyń endigi ýaıymy ózen-kólderdi sýlandyrý jaıy. Tý­ǵan jerge tamyry baılanǵan tól per­zentteri kólderdiń tabanyna sý kelip, Yrǵyzdyń balyǵy men qusy, ańdary ósip-ónip, óńirdiń sheteldik týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyndaı baq juldyzy janar sátti kútýi de zańdy.
Buǵan deıin bul máseleler túrli deńgeıde áńgime bolyp júrgenimen sheshimdi shara alynbaı, kún tár­ti­bi­nen túsken emes. Elimizde qabyl­dan­ǵan memlekettik agrarlyq óner­ká­sipti damytý baǵdarlamasynda sý sharýashylyǵy júıesin tıimdi paı­dalanýǵa kóp kóńil bólingen. Baǵdarlamanyń júzege asyrylýyn anyqtaý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrs­tary komıtetiniń tóraǵasy Islam Ábishev 2012 jyly kóktemde óńirge kelgen jumys saparynda birqatar sý sharýashylyǵy júıelerin salýǵa qoldaý kórsetýge ýáde berip, sózinde turdy. Aýmaǵy 18817 gektar bolatyn Oıyl aýdanyndaǵy Tamdykól kóldete sýarý júıesin «Qazsýshar» RMK Aqtóbe fılıaly tez arada kúrdeli jóndep berdi. Endi fılıal Yrǵyz aýdanyndaǵy eki bógettiń qurylysyn aıaqtap otyr. Bul ózegi talǵan ózen-kólderdiń tabanyna sý jetkizýdiń qaıtarymdy qadamy bolǵaly tur. «Qazsýshar» RMK Aqtóbe fılıalynyń mamandary osy bógetterdiń qury­ly­syn baryp kórýdi qolqalap júrgen-di. «О́zenniń basyndaǵy sý ishedi, aıa­ǵyndaǵy ý ishediniń» kerin kıip qalǵandarǵa eń bolmaǵanda ózimizdiń oblys aýmaǵyndaǵy Yrǵyz ózeniniń kóktemgi tasqyn sýynyń beı-bereket aǵyp ketýine jol bermeı, kól tabandary men ózekterge toltyryp alsaq úlken olja emes pe degen sóziniń jany bar ekenin jergilikti bılik te, turǵyndar da, osy máseleni qaýzap júrgen azamattar da teris kórmepti. Onyń ústine bul jobalar Sý resýrstary komıtetiniń únemdelgen qarjysy esebinen qarjylandyrylyp otyrǵan kórinedi. Sondaı-aq, bul jobalardy jasaýdy júzege asyrýǵa aldyn ala eseptelgen 500 mıllıon teńgeniń ornyna ońtaılandyrylǵan ádispen nebári 200 mıllıon teńge jumsalǵan. Sebebi, jobalaý-esepteý jumystaryn qaıta qarap, kóptegen ózgerister en­gi­zip, biraz qarjy únemdeýge qol jet­kizilipti.
Budan eki jyl buryn Nura jerindegi Torǵaı ózeniniń Baıtaq kóline quıar tusyndaǵy Qoja jáne Jaısańbaı eldi meken tusyndaǵy Qarakólge quıatyn «Qyl» telimin bógep, sý rettegish qoıý máselesi Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­tr­liginde qaralyp, «Qoja» jáne «Qyl» bógetterin salý Úkimetten qoldaý tapty. «Qoja» bógetiniń bıiktigi 2 metr 20 santımetr. Bóget qatty qojyr tas­tar­men bekitildi, 12 myń sharshy metr topyraq úıindisi tóseldi. Uzyndyǵy 45 metr, dıametri 600 mm. sý jibergish ornatyldy. Sondaı-aq, artyq sýdy bógettiń ústimen ótkizý de qaralǵan. Sonda myna irgedegi Baıtaq kóli tolǵansha kóptegen kólderge sý barady, ózekterdi toltyrady. Biz osy arqyly 228 mıllıon tekshe metr sý ustaýdy kózdep otyrmyz. Bul degeniń mol baılyq, malǵa da, janǵa da paıdaly. Al «Qyl» bógetiniń uzyndyǵy – 620 metr. Munda 28 mıllıon tekshe metr sý jınaqtalady dep kútilýde. Eń bastysy, kóktemgi tasqyn sý men qar sýy qumǵa sińip joq bolyp ketpeıdi, osy mańdaǵy kólderdiń tabanyna jınalady. Ań men qustyń, balyqtyń oralýyna alǵyshart jasaıdy, sharýaǵa qolaıly bolady, maldyń sý ishýine, kól jaǵalaýlarynda balaýsa pishen daıyndaýǵa múmkindik beredi, deıdi «Qazsýshar»RMK Aqtóbe fılıalynyń mamandary.
Biz osy saparymyzda Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervatynyń qyz­metkerlerimen, turǵyndarmen de kezdesip, kól tabandarynan sýdyń qashýynyń sebepterin bilmek bolyp áńgimege tartqanbyz. Árıne, birin­shi kezekte, ekologııanyń buzylýy, qýań­shylyqtyń jıilep ketýi, qysta qar men tońnyń túsip jarymaýy sııaqty dálelder alǵa tartyldy. Osy máseleniń basy-qasynda júrgenderdiń toqtamdy ýáji bul oblysaralyq sý bólýdegi ádiletsizdikke saıady. Shyndyǵynda Yrǵyz óńirindegi kólderge sýy jetetin Torǵaı ózeniniń sýyn saǵadaǵy elmen bólip paıdalaný 20 jyl burynǵy eseppen júrgizilýde eken. Sonyń ózinde oǵan baqylaý-qadaǵalaý kemshin. «Árkim kórpeni ózderine» tartatyny taǵy bar.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastap dúnıejúzilik IýNESKO, Ramsar Konvensııasy qaýymdastyqtary, otan­dyq tabıǵat qorǵaý uıymdary sý ekologııasynda qalyptasqan jaǵdaıǵa alań­daýshylyq bildirip, dabyl qaǵa bastady. Qaǵaz júzinde qalǵany bolmasa 1992 jyly «Sý sharýashylyǵy gıdrojobalaý ınstıtýty»(«Kazgıdrovodhoz») jasaqtaǵan usynysqa sáıkes Torǵaı jáne Aqtóbe oblysy arasynda Torǵaı ózeniniń 786,4 mln. tekshe metr aǵyn sýynyń 82,2 mln. tekshe metrin, ıaǵnı 10,5 paıyzyn, О́lkeıik ózeniniń 61,8 mln. tekshe metr sýynyń 19,2 mln. tekshe metrin Aqtóbe oblysyna jiberý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi, Aqtóbe oblysynda sý rettegish qurylystar salýdyń jobalyq qujattary jasaqtaldy. Alaıda, ýaqyt kórsetkendeı, aımaqtaǵy ekologııalyq jaǵdaı odan ári ýshyǵyp, qazirgi tańda sharyqtaý shegine jetti. 2008 jyldan beri Aqtóbe oblysyna kóktemgi sý tasqyny kelmeı, 2012 jyly eki birdeı erekshe qorǵalatyn aýmaqtaǵy (rezervat jáne zakaznık) atalǵan ózendermen tolyǵatyn kólder túgeldeı derlik keýip qaldy. Sońǵy jyldary qalyptasqan klımattyq jaǵdaı, qurǵaqshylyq ózen-kólderdiń tartylýyna soqtyrdy. Soǵan qaramastan Torǵaı jáne О́lkeıik ózenderiniń arnasyna Qostanaı oblysy aýmaǵynda jobamen, jobasyz salynǵan bógetter kóktemgi aǵyn sýdy Aqtóbe oblysy aýmaǵyna az kólemde bolsa da jibermeı otyr. О́tken jyldyń qazan aıynda Qostanaı oblysynyń Jankeldın jáne Amangeldi aýdandaryndaǵy Torǵaı jáne onyń salasy Qabyrǵa ózenderiniń boıyn zerdeleý barysynda anyqtalǵan «Esentaı» jáne «Albarbóget» bógetteri buǵan aıqyn dálel, deıdi Yrǵyz-Torǵaı memlekettik rezervatynyń kúzet bóliminiń bastyǵy Omar Saqtaǵanuly bizben áńgimesinde. Joǵaryda keltirilgen dáıektemelerdi eskere otyryp, Qostanaı jáne Aqtóbe oblysy arasynda Torǵaı jáne О́lkeıik ózenderiniń sýyn bólisý jáne osy ózender men onyń salalary boıynda salynǵan bógetterdi alyp tastaý týraly tıisti oryndar aldyna másele de qoıyldy.
Qazir Yrǵyz óńirinde 60 myńnan astam kıik bar eken. Budan basqa qasqyr, jabaıy shoshqa, túlki, qoıan jáne basqa da ańdar kezdesedi. Alaıda, kól tabanynda sý bolmaǵan soń ondatr joqtyń qasy. Qustardyń da túrleri azaıǵan. Kıiktiń ózi sý izdep kórshiles oblystar aýmaǵyna aýa qonystanýda. Ázirge ańshylar kıikti kózdiń qarashyǵyndaı saqtap keledi. Qysty kúnderi kúzetshiler úshin jıyrma úı salyp qoıylǵan. Kún sýyqta olar osynda jylynyp, tústenip alýlaryna qolaıly.
Biz rezervat qyzmetkerlerimen qosh­tasyp, kezinde ónerkásiptik maq­satta balyq aýlanǵan Baıtaq kólin jaǵalaı kelip «Qoja» bógetine ti­rel­­dik. Aýmaǵy 5311 gektar bola­tyn bul kól de tartylyp qalǵan. Kú­­ni keshe myńdaǵan tonna balyq aý­lanǵan kól degenge sený qıyn. Mi­ne, sý tapshylyǵynyń saldaryn osy­dan-aq ańǵarýǵa bolady. Kóldiń qarsy betindegi Belsher aýyly jyp-jınaqy eldi meken eken. Uzaq jyl osy aýylda ferma meńgerýshisi bolyp eńbek etken Múshrap Kósherbaevtyń úıiniń janynda qaıyq qalqııady. Ke­zinde irgege soǵyp jatatyn kól tar­tylǵan soń onyń da qajeti bolmaı qalǵan syńaıly. Tabany tartylǵan kólge qarap, Múshrap aǵa da kóńilsiz kúrsinedi. «Sýly jer – nýly jer» dep ata-babasy qonys qylǵan Baıtaq kóline sý toltyrý úshin salynyp, paıdalanýǵa berilgen «Qoja» bógetine úmit artady, árıne. Degenmen, Torǵaı ózeniniń sýyn joǵary jaqtaǵylar óndiristik maqsatqa paıdalanyp jatqan joq pa degen kúpti oıyn da jasyrmaıdy.
– Biz eki bógettiń de uqypty us­talýyn óz mindetimizge alamyz. Bó­get­terdiń bizdiń quzyrymyzǵa ótýi­ne Yrǵyz aýdanynyń ákimdigi kó­mek­tesip, yjdaǵattyq tanytty. Bar­lyq qujattary resimdeldi. Biz bul bó­­get­terge bas-kóz bolatyn bir-bir adamdy osy jergilikti jerden ju­mysqa alamyz. Olarǵa saıly vagon úı qaldyrylady, eńbekaqy tóleımiz. Kóktemgi sý tasqyny kezinde bógettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge mu­ryn­dyq bolady, – deıdi «Qazsýshar» RMK Aqtóbe fılıalynyń dırektory Bekzat Nametov.
«Qoja» bógetin «MTS» óndiristik kooperatıvi, al «Qyl» bógetin «Arǵyn ı K» JShS tez jáne sapaly salypty. Bó­getter ózen-kólderdi sýmen tolty­ryp qana qoımaı, óńirdiń tabıǵı qal­pyna kelýine yqpal etedi, mal azy­ǵyn mol daıyndaýǵa, ekologııanyń jaq­sarýyna alǵyshart jasaıdy dep kú­tilýde.
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqtóbe oblysy,
Yrǵyz aýdany.