Avıasport

Beısenbi, 17 qańtar 2013 7:27

Ázirge ol jeke adamdar kúshimen ǵana óristep keledi

Men Nurmahanbet aǵamen kez­deısoq tanysyp qaldym. Ámbe­bap qasıetterin tanyǵan saıyn onyń azamattyq tulǵasy da kóz aldymda bıikteı berdi…

… Aýyl irgesine egis alqa­by­na hımııalyq tyńaıtqysh sebetin AN-2 ushaǵy kelip qon­ǵanda 5-6 jasar oıyn balasynyń júregi atsha týlap, eleske bergisiz kúı keshken. Sol sátte oǵan áldebir ishki túısik búkil ómiriniń dál osy bir aspanda ǵana júretin qanatty py­raqqa baılaýly ekenin sezindir­gen-aý, sirá. О́ıtkeni, ol 4-synyptan bastap mektep janynan ashyl­ǵan shaǵyn avıa modelder jasaıtyn úıirmege jazyldy.Sóı­tip, ol óz qııalyndaǵy ushaq­tardy ózi qurap, jasaýdy úırendi. Ba­la­lyq áýestikti birte-birte sanaly qyzyǵýshylyq almastyrdy.

Beısenbi, 17 qańtar 2013 7:27

Ázirge ol jeke adamdar kúshimen ǵana óristep keledi

Men Nurmahanbet aǵamen kez­deısoq tanysyp qaldym. Ámbe­bap qasıetterin tanyǵan saıyn onyń azamattyq tulǵasy da kóz aldymda bıikteı berdi…

… Aýyl irgesine egis alqa­by­na hımııalyq tyńaıtqysh sebetin AN-2 ushaǵy kelip qon­ǵanda 5-6 jasar oıyn balasynyń júregi atsha týlap, eleske bergisiz kúı keshken. Sol sátte oǵan áldebir ishki túısik búkil ómiriniń dál osy bir aspanda ǵana júretin qanatty py­raqqa baılaýly ekenin sezindir­gen-aý, sirá. О́ıtkeni, ol 4-synyptan bastap mektep janynan ashyl­ǵan shaǵyn avıa modelder jasaıtyn úıirmege jazyldy.Sóı­tip, ol óz qııalyndaǵy ushaq­tardy ózi qurap, jasaýdy úırendi. Ba­la­lyq áýestikti birte-birte sanaly qyzyǵýshylyq almastyrdy.

Osylaı birte-birte onyń tile­gi sporttyq avıaǵa aýa bastady. Alaıda, keshegi keńestik dáýirde orystan basqaǵa esigi jabyq avıa álemine ený ońaıǵa soqpady. Mek­tepti úzdik bitirgen Nurma­hanbet Reseıdegi KVVAÝL avıasııa mek­tebine qatarynan tórt jyl emtıhan tapsyrady. Alǵash­qy emtıhan kezinde bolashaǵym tek ózimniń ǵana bilimim men biligime baılaýly dep sanaıtyn temirdeı senimge selkeý túsiretin jaıttardyń da kóp ekenin túsin­di. Jyl saıyn túrli «kemshilik» taýyp otyratyn komıssııa qura­myndaǵy sarapshylardy talap­ker­diń alǵan betinen qaıtpaıtyn qaısarlyǵy tańdan­dyrdy. Olar­dyń arasynda ushaq ınjeneri, jóndeýshi-mehanık m­a­mandyǵyna barýǵa úgittegender de, al ush­qysh-synaqshylyqqa tek óz qa­n­dastary ǵana alynatynyn emeý­rinmen bildirgen, keıde tipti ashyq aıtqandar da boldy. Tór­tinshi jyl degende olar «ótkir kez­diktiń qap túbinde jatpaıtynyn» eriksiz moıyndady. Jigerli jasty jyl saıyn jetelep kelip júrgen balalyq qııal emes, jalyndy ti­lek, shynaıy sheshim ekenin sezindi. Sóıtip, 1979 jyly ol Mıasnıkov atyndaǵy KVVAÝL-ǵa (Kachınsk joǵary áskerı avıasııa ushqysh­tary ýchılıshesine) qabyldandy.

Aýdıtorııadaǵy oqýynan bó­lek kúndiz-túni tynymsyz ótetin jat­tyǵýlardyń birde-birinde ol shar­shaǵandyq baıqatpaıtyn. Top­­­­tas­tarynyń arasynda oq boıy ozyq júretin bolashaq ush­qysh-synaq­shynyń aldynan ke­der­gi az kez­desken­ joq. Biraq, sonyń eshbiri de onyń bıikke ǵana umtylǵan qııal qanatyn keri serpe almady. Kerisinshe, janyǵan saıyn ótkir­lene túsetin almas qanjar sekildi qaıralyp, qaı­rattana berdi.

Elge oralyp, ózi súıgen ma­man­dyǵymen qulshyna aınalysa bastaǵan sonaý bir jalyndy jyl­dary Keńester Odaǵynyń qa­ma­lyn qıratqan zamanǵa tap keldi. Odaq tusynda temirdeı tártipke baǵynǵan salalar seti­nep, ydyrap, ustaǵannyń qolyn­da, tiste­gen­niń aýzynda ketti. Qaltasy qa­lyńdardyń asyǵy alshysynan túsip, qalaǵanyn qar­map qalyp jatqanda, naǵyz mamandar tasada qalyp qoıdy. So­nyń saldarynan eldegi áýe sporty salasy da «qur­dymǵa ketti». Biraq, boıyna da­ry­ǵan asqaq rýh pen jalyn­daǵan jiger jolda qaldyrmady. Bala kúnnen sanasyna sińgen ádildikke degen senim men barlyq oıla­ry­nyń áıteýir bir kúni oryndalaryna degen úkili úmiti talaı syn sátterde medeý boldy. Oǵan qosa Elba­­­­­synyń da bir kezderi ushqysh bolýdy armandaǵanyn estigende, onyń tek el ıesi retinde ǵana emes, qolynda bıligi bar Adam retinde ózi ómir boıy ańsaǵan sol asqaq muratqa qarakóz qazaq ba­la­larynyń qoldary jetýi úshin bar múmkindikti jasaıtynyna sendi.

1989 jyly Qazaqstanda áýe sportynyń sońǵy chempıonaty ótken edi. Odan keıingi on bes jylda jabýly qazan jabýly kúıinde qaldy. Nurmahanbet ómir aǵymymen ártúrli salalarda óz múmkindigin synap kórdi. Bala kúnnen boıǵa sińgen bıik jaýap­ker­shilik, bastaǵan isin aıaǵyna de­ıin jetkizetin, dana qazaq aıt­qan­daı, «jolynda júk qaldyrmaı­tyn nar» bolmys ony qaı salada da abyroıly etti, etken eńbeginiń nátıjesin de kórdi, jemisin de jedi. Máselen, sáýletshi-arhıtek­tor mamandyǵyn alǵan ol res­pýb­lıkalyq «OTAÝ» qurylys-jo­ba­laý uıymynyń dırektory bolyp eńbek etip júr. Onyń jobalary boıynsha Almatyda «Altyn Orda» saýda bazary­nyń janyndaǵy «Aport» saýda keshe­ni, «ZIEB­FART» mashına-tehnıka Saýda úıi, «Efes» syra zaýyty, Jastardyń shyǵarmashylyq ortalyǵy salyndy. Ońtústik as­tananyń sánin keltirip, saltanatyn arttyrǵan Naýaı kóshesin­degi, Alataý bók­te­rindegi jáne «Baıserke» eldi me­kenindegi kottedj qala­shyqtaryn­daǵy talaı tańǵa­ja­ıyp turǵyn úıler de Nur­ma­hanbettiń tańdaı qaqtyrar talǵa­mynyń je­misi. Qazaqsta­n­nyń ózge de qalala­rynda sáýlet­ker Nur­ma­hanbet Áb­dirah­ma­nov­tyń qııaly­nan týyp, jurt­shy­lyqtyń ıgili­gine aınalǵan ásem ǵımarattar az emes. Máselen, Jarkenttegi sulý ǵımarat – «Han shatyry» qonaq úıi, «Rodnık» qo­naqjaı kesheni, Lýgovoıdaǵy «Alraı», «Sýkonyı kombınat» toıhanalary este qa­lar­lyqtaı saýyq oryndaryna aınaldy.

Bir qaraǵanda, kez kelgen sáý­letshi armandaıtyndaı jetistik­terdi mise tutýǵa bolatyndaı kó­ri­nedi. Biraq qolyna qalam alsa-aq boldy, bala arman menmun­da­lap boı kóteredi. Qalamy qaıta aınalyp, sol armannyń jetegine eredi. Qaǵaz betine áýejaıdyń, aeroklýbtyń syzbalary qonaq­taı bastaıdy. Talǵampaz sáýlet­shiniń daryny men óz maqsatyna jetkiz­beı tynbaıtyn tabandy­ly­ǵy baıa­ǵy bala armannyń bıigine toǵys­ty. Jaı toǵyspady, álemniń eń ozyq elderindegi múlde jańa tur­­patty qurylys keshenderinen kem túspeıtin, ári zamanaýı, ári ult­­­­tyq negizdegi áýe klýbynyń kóz qyzyqtyrar keshe­nin dúnıege ákel­­­­­­di, avıa sport ushaqtary qona­tyn áýejaıdyń ózgege uqsamaı­tyn dara jobasyn týdyrdy. Aqyry ol ózi súıgen salaǵa qaıta oraldy.

Eshkimniń kómegine emeksigen joq. Sóıtip, 2004 jyly áýe sporty boıynsha «Ulan» komandasyn qurdy. Joǵary pılotaj boıynsha Qazaq KSR-iniń buryn­ǵy qurama komandasynyń múshe­­­­le­ri, entýzıast-pılotajdar N.Áb­­­­di­­­rahmanov, M.T.Musaev, A.V.Ma­montovtar tize biriktirip, ulttyq komanda­nyń irgetasyn qalady.

Osynaý qaýymdastyqtyń bir­­­­­ligi nátıjesinde IаK-52 klastyq álem chempıonaty jarııalandy. Al­ǵashqy chempıonat 2008 jyly tamyz aıynda Reseıdiń Novo­­si­bir qalasynda ótti. Bul jarysta Reseı ushqyshtary top jardy.

2009 jyly IаK-52 klastyq álem chempıonatyna qatysý­shy­lar Lıtva eliniń Panevejıs qa­lasy­nan 16 shaqyrym jerde ornalas­qan «Roıý­naı» jeke men­shik aerodromynda toǵysty. Bul shara Álemdik jo­ǵary pılotaj federasııasy men Lıtvanyń ult­tyq aeroklýbynyń «Adam-Qus» atty qoǵamdyq qoz­­ǵa­lysynyń qolda­ýy­men uıymdas­ty­­ryldy. «Adam-Qus» qozǵaly­sy­­nyń negi­zin qalaý­shy – lıtva­lyq ushqysh Vıtaýtas Lapenas. Onyń basty maqsaty álemniń eń úzdik joǵary pılo­taj­darynyń basyn birikti­rip, táji­rıbe almasý, elıtalyq avıa spor­tynyń adamzat qoǵa­myndaǵy már­tebesin kóterý boldy. Bul chem­pıonatqa álemniń eń tańdaýly 23 ushqyshy qatysty. Olardyń ishin­de Belgııa, Lıtva, Reseı, Ýkraına, Fınlıandııa, Es­to­nııa elderi­men birge Qazaqstan ushqyshtary da bar edi.

IаK-52 – oqý-jattyǵýlary úshin arnaıy jasalǵan sporttyq monoplandy ushaq. Ol ushqysh­tardy úıretýge jáne shynyqty­rýǵa ar­nalǵandyqtan eki kabınaly bolyp keledi. Aldyńǵy kabınada úıre­nýshi, al artqy kabınada sheber­likke úıretetin keńesshi-ushqysh otyrady. Ushaqtyń kúshi – 360 attyń qýatyna teń, al jyldam­dyǵy saǵatyna 360-400 shaqyrym. Qanattary tómen or­na­­lasqan, áýege kóterilgende úsh dońǵalaǵy birdeı jınalatyn bul ushaqta óner kórsetý úlken syn.

Lıtvada ótken osy jarysta burynǵy Keńes Odaǵy quramyn­daǵy elderden kelgen ushqyshtar kósh bastady. Máselen, 1 jáne 3 or­­yndy Reseıdiń, 2-oryndy Lıt­vanyń ıemdenýi zańdy da edi. Qyzyǵa da, qyzǵana da qaraıtyn qubylys bul. Baryn baǵalaı alatyn el barda, súıeıtin qýatty kúsh bar jerde súıinýge turarlyq jeńiske qol jetkizý múmkindigi arta túseri haq.

Sonaý bir zamandarda uly Shoqan Ýálıhanov qazaq balasy­nyń qııalǵa júırik bolýynyń bir sebebi, onyń dalada týyp, kók aspanǵa kóz tigip erjetýinen dep kórsetedi. Endeshe, óziniń ulttyq bolmysyna tán osy qasıetter búgingi jas túlekter úshin de jat emes degen oı oǵan kúndiz-túni maza bermedi. Bar oıy keshegi ózi sekildi aspandy ańsaıtyn bala kóńilderge demeý jasap, olardyń óz elinde avıasııalyq bilim alyp, kókke qanat qaǵýyna qaıtsem kómektesem degenge aýdy. Bizdiń elimizdegi keńestik kezeńniń ózin­de álemdi dúrildetken dúldúl­derdiń basyn qosyp, ómir táji­rıbeleri men bilikterin jastarǵa amanat etip qaldyrýyna jaǵdaı jasaý­dyń jolyn qarastyrdy. Biraq, qazaqtyń keń jazıra dalasynan ulttyń keleshegi úshin ult­­araqtaı jer ala almaı pu­shaıman kúıge túsip júrgen jaıy bar.

Qazaqstannyń ardager ush­qysh-nusqaýshylary Úkimet tarapynan N.Ábdirahmanovtyń óz qolymen daıyndaǵan áýejaıy men aeroklýb keshenin salýǵa, onda arnaıy bilim berýge qajetti qarjy bólin­se, olar da óz kúshi men tájirı­be­lerin jas býynǵa berýden aıanbaı­tyn­dyqtaryn aıtady. Joǵary pılotajdan Ha­lyq­aralyq jarys­tar­ǵa qatysa­tyn jas býyndy oqy­typ, tár­bıeleıtin arnaıy qury­lys ke­sheniniń (oqý-jattyǵý korpýstary, basseınderi, ushý-qoný alań­dary, ashyq murajaıy, ushaq turaqtary, qonaqúıleri men demalys jaılary kiretin kampýs­tyń) syzba-nusqasy daıyn tur. Laýazymdy oryndarǵa joldaǵan óti­nish­teri qurǵaq sóz emes, alymdy oı, berik sheshimderge, naqty usy­nystarǵa negizdelgen. Nurma­han­bet syndy bilikti maman bolashaq ushqysh­tardy tárbıe­leıtin aero­mekteptiń oqý júıe­sin ǵana emes, onyń búkil baza­lyq aýmaǵyn, qurylys keshenin, onda ornalasýy tıis ǵımarattar men alań­­dardy naqty josparlady, eń bastysy, olardyń báriniń jobalaryn ózi jasady. Nátı­jesinde «Ulan» dep atalatyn áýejaıy bar bilim keshe­niniń jobasy dúnıege keldi. Fınlıandııa men Germa­nııanyń ushaqta­ryn ózi baryp Qazaqstanǵa alyp keldi. Ushaq qurylysyn túbegeıli je­til­dirdi. Onyń bul áreketi álem­degi óz áriptesterin tań qaldyr­dy. Endi Aeroklýb kesheniniń salynýyna qajetti jer telimi Almaty oblysynyń Jambyl aýdany aýmaǵynan bólinse dep armandaıdy. Joǵary pılotaj boıynsha Qazaqstanda halyqaralyq deńgeı­degi chempıonat ótkiziletin kún týsa, Qazaq avıa sportynyń jas tol­qynyn tárbıeleý úshin avıa-shoýlar, avıasııalyq merekeler júıeli túrde ótkizilip otyrsa, degen tilekteri tyńdaıtyn qulaqqa jetedi dep senedi.

Ardager ushqyshtar 20 jyl bu­­ryn ǵana týyn tikken táýelsiz el­­­­diń, Qazaqstannyń, bolashaq Áýe klýbyn qurýǵa qatysty bir­qatar máselelerdi memlekettiń qolda­­ýy­­men oń sheship alsaq dep armandaıdy. Oǵan óz boılaryn­daǵy rýh pen jigerdiń jetetinine senimdi.

Aıtqandaı, rýh demekshi, qıyn­dyqqa moıytpaı alǵa jetelep kele jatqan óz isine degen sheksiz mahabbat dál búgingi kúngi jasqa da, jasamysqa da oı sa­larlyqtaı erlikke barabar iske sebep bolyp edi. Jekemenshik aeroklýbtyń múshesi bola turyp, Nurmahanbet bastaǵan top álem chempıonatyna qatysty. Kemeń­ger jurtymyzdyń «suńqar jemin shashyp jeıdi, quzǵyn astyna basyp jeıdi» deıtin kóregen túıini bar emes pe?! Chempıonatqa barý­ǵa jum­salǵan barlyq shyǵynyn ózi kóterip Nurmahanbettiń bul qada­my osy bir ataly sózdiń aıqyn dáleli edi. Jarysta ult­tyq ko­man­d­anyń abyroıy aspandady. Lıtvada ótken 2008 jylǵy álem chempıonatynda olar tek qazaqtyń ǵana emes, tutas Azııa qurlyǵynan qatysqan jalǵyz komanda retinde búkil azııalyq­tar­dyń týyn kóter­di. Álem úzdikteri qatarynda olar tórtinshi oryndy ıemdendi, al qurama komandadaǵy jalǵyz qazaq ta, sol komandanyń basshysy da Nurmahanbettiń ózi boldy.

«Ulan» komandasy ózi quryl­ǵan­nan bergi jyldar aralyǵynda ár­túrli deńgeıdegi halyqaralyq ja­­­­rystarǵa qatysty. Ishinde 1 alty­ny da bar 9 túrli medalǵa ıe boldy. Olardyń kásibı deńge­ıin ǴAI – Avıa­sııalyq sport túrleri­niń ha­­lyq­­aralyq federasııasy moıyndady.

«Ulanǵa» arasynda Azamat­tyq avıasııa komıteti, Qazaqstan Res­pýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi, «Otan» qo­ǵamdyq uıymy tarapynan bir­shama qoldaý kórsetildi. Pılo­tajdardyń sport­tyq jáne oqý-sporttyq porshendi ushaqtarǵa arnalǵan jeke menshik parki de bar. Biraq, bul álemdik órkenıet­ti mejege bet alǵan Qa­zaqstan úshin jetkiliksiz. О́ıtkeni, táji­rı­beli ushqysh-nusqaýshylar óz tilekte­rin ǵana kóksep, ushý ba­qytyn sezinsek boldy degennen aýlaq. Olardyń basty maqsaty – jıǵan tájirıbelerin jas urpaqqa amanattap, ózderiniń sońynda el namysyn qorǵaıtyn jas qyran­dar­dy baýlıtyn, ushýdyń qyr-sy­ry­na úıretetin jol qalsa deıdi. О́zderi sekildi bala kúnnen kókke ushýdy kókseıtin jańa zaman balalarynyń armany aıaqsyz qal­masa dep alańdaıdy.

Nurmahanbet Ydyrysuly Ábdi­r­ahmanov – búginde avıasııa sportynan álemniń eń úzdik mamandary moıyndaǵan, baǵalaǵan tanymal tulǵa. Ol – «Adam-Qus» tósbelgisiniń, «Álemdik chempıo­nat­tyń qatysýshysy» jáne t.b. medaldardyń ıegeri. ǴAI – Avıa­­sııalyq sport túrleriniń ha­lyq­aralyq federasııasynyń pre­zı­­denti Nıke Hoıer Nurekeńdi «Qa­natty adam» dep baǵalapty. Lıtvalyq Kazıs Antanavıkýs pen Eltonas Meleksıs «kók qy­rany» dese, ýkraındyq sheber Ivan Bı­lastyń pikirinshe, «Nur­ma­hanbet­tiń ushaǵynyń vıntteri de ózin­­­deı sheber». Al, aero­klý­bynyń prezı­d­enti Malttı Mek­lınnniń Nure­keń talantyna ǵana emes, halqyna qyzmet etsem degen qa­­­sıetine bas ıip, «óz elińniń baǵy­syń» degeni de oı salarlyq sóz.

Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń «Qazaqstan – 2050» Strate­gııalyq baǵdarlamasynda aıqyn­dal­ǵan elimizdiń damý jolynda otandyq avıasııa salalarynyń da alar orny bólek. Endeshe, álem bıigine Toqtar, Talǵat syndy alyptardy, Nurmahanbet sekildi daryndardy ushyrǵan qazaq jurtynyń bolashaǵyn ary qaraı jalǵaıtyn, jasampaz keleshegine senimmen qaraıtyn, oǵan bar múmkindikti jasaıtyn dárejege jetkenin búginde álemge moıyn­­­­datqan Qazaqstannyń endigi jerde elıtalyq avıasııa sporty syndy úlken salasynyń da jandanar kúni alys emes degen oıdamyz…

Qaırat Raev,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.