– Ermek Boranbaıuly, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy jarııalanǵannan beri oblysta qyrýar sharýanyń atqarylyp jatqandyǵyn kórip júrmiz. Osy aýqymy mol jumysty taratyp aıtsańyz.
– Eń aldymen baǵdarlamalyq maqalada ultymyzdyń ótkeni men búgini qamtylyp otyrǵandyǵyn aıta ketýge tıistimiz. Bul – óte qundy qujat. Ult bolyp uıysýdyń altyn qazyǵy, baıandy bolashaqtyń adastyrmas baǵyty. Barlyq qazaqstandyqtardy izgi maqsat, asqaraly murat tóńireginde toptastyryp, keler kúnderdiń kókjıegine jeteleıtin septigi bar ekendigin sezinip otyrǵandyǵymyz shyndyq. Osy baǵdarlamalyq maqala jarııalanǵannan beri Aqmola oblysynda ártúrli formattaǵy 7 myńnan astam is-shara ótkizildi. Úlkendi-kishili is-sharalardyń ishki mańyzy, mazmundyq qýaty zamandastarymyzdyń rýhanı jańǵyrýyna baǵyttaldy. Sondyqtan mundaı is-sharalardan nár, taǵylym alatyndar sany kóp bolýǵa tıisti.
Joǵaryda atap ótken is-sharalarǵa 2 mıllıonnan astam Aqmola oblysynyń turǵyndary qatysty. Ústimizdegi jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda uzyn-yrǵasy 500 myń adamdy qamtyǵan 4000-ǵa jýyq is-shara uıymdastyryldy. Osynshama qyrýar jumysty atqarý úshin qarjynyń da kerek ekeni belgili. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin eki jarym jyldyń ishinde 15,1 mıllıard teńge jumsaldy. Osy baǵdarlama aıasynda óshkenimiz janyp, joǵalǵanymyz tabylyp jatyr. Zamandastarymyz týǵan jeriniń qadir-qasıetin uǵynýda.
– Týǵan jer demekshi, baǵdarlama aıasyndaǵy «Týǵan jer» jobasy sheńberinde qandaı sharalar júzege asyrylýda?
– 2019 jyly 69 áleýmettik bastamany júzege asyrý mejelenýde. Jyl basynan beri 28 áleýmettik bastama iske asyryldy. Taratyp aıtatyn bolsaq, onyń ishinde kóptegen áleýmettik nysannyń qurylysy qolǵa alyndy. Aýyldardy abattandyrý, kógaldandyrý jumystary júrgizilýde. Bul baǵytta tartylǵan qarajat kólemi 398,4 mıllıard teńgeni quraıdy. Jyl sońyna deıin eki turǵyn úı qurylysyn jáne 15 sport alańyn, 8 mádenıet oshaǵyn salý kózdelýde. Oǵan qosa 23 áleýmettik nysanǵa jóndeý jumystaryn júrgizý josparlanyp otyr.
Ústimizdegi jyly oblys kásipkerleri áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan 31 otbasyna 93 mıllıon teńgege turǵyn úıler satyp áperdi. Bul – ónegesi óte kóp, ıgilikti sharýa. Janashyr jandar az emes, olar tóńirektegi qaısybir olqylyqtarǵa beıjaı qaraı almaıdy. Osynyń ózi kóńildi demdeıtin kórinis dep aıtýymyz kerek. Qazirgi kúni turaqty túrde qaıyrymdylyq jasap, qolǵabys kórsetetin 69 uıym men 845 mesenattyń basyn biriktirip otyrǵan qaıyrymdylyq bazasy bar. Olar «Týǵan jer» jobasyna atsalysyp, ózderiniń kindik qany tamǵan qasıetti topyraqty mekendep otyrǵan jerlesteriniń jaǵdaıyna shyn yntasymen kómektesýde. Qaıyrymdylyq isteri kópshiliktiń nazarynan qaǵys qalmaý úshin ıgilikti is-sharalardy udaıy nasıhattap otyramyz. Jas urpaqqa jaqsy mysal, ádemi ónege bolýy úshin.
Osy oraıda sabaqtasyp jatqan ıgilikti isterdiń az emestigin aıta ketýge tıistimiz. Máselen, «Aýyl – el besigi» arnaıy jobasy boıynsha qyrýar jumys qolǵa alynýda. Bul oraıda úsh aýdan ortalyǵy tańdap alyndy. Atalǵan eldi mekenderdegi halyqtyń sany 21 114 adamdy quraıdy. Mysal úshin aıta ketetin bolsaq, Astrahan aýylynda – 6738, Arshaly kentinde – 6710, Zerendi aýylynda 7666 adam turady. Astrahan men Arshaly Ekaterınbýrg – Almaty baǵytyndaǵy kúre joldyń boıynda qonys tepse, Zerendi aýyly týrıstik klasterdi damytýǵa serpin beretin kórkem óńirge qazyq qaqqan. Mine, osy eldi mekenderdi damytý baǵytynda jalpy quny 3,1 mıllıard teńgeni quraıtyn 19 joba qarastyrylyp otyr. Bólingen qarjynyń 2,8 mıllıardy respýblıkalyq bıýdjetten bolsa, jergilikti bıýdjetten 315 mıllıon teńge qarastyrylǵan.
Oǵan qosa kólik ınfraqurylymyn damytý baǵytynda – 10, áleýmettik qamtamasyz etý baǵytynda – 5, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy arnasynda 4 joba qarastyrylyp otyr. Osy jobalardyń nátıjesinde 104 adam jumyspen qamtylady. Quny 1,5 mıllıard teńgeni quraıtyn 8 joba boıynsha merdiger uıymdarmen kelisimshart jasalyp, jumys bastalyp ketti. Al 1,6 mıllıard teńge qarjy quıylatyn 11 joba boıynsha konkýrs jarııalandy. Maýsym aıynda 233,3 mıllıon teńge ıgerildi. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin bul kezeńdegi jospardyń 253,3 mıllıon teńge ekendigin, ıaǵnı kózdelgen meje 92,1 paıyz atqarylǵandyǵyn aıta ketýge bolady. Shilde aıynda Zerendi aýylynyń kóshelerin jóndeýge 106,7 mıllıon teńge qarajat jumsalsa, Arshaly aýylynda da osy baǵytta 77 mıllıon teńge ıgerildi. Arshalydaǵy №2 mektepke 53,2 mıllıon teńgeniń kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Bul aıtyp otyrǵanymyz – «Aýyl – el besigi» arnaıy jobasy boıynsha atqarylǵan jumystyń bir parasy.
– О́negeniń órisi tym áride jatqandyǵyn ańǵarǵan abzal. Máselen, Aqmola oblysynda kıeli jerler az emes. Osy oraıdaǵy arnaıy jobanyń sheńberinde atqarylyp jatqan jumys aýqymyn sabaqtasaq, áńgimeniń álibi qalaı óriler edi?
– Kıeli jerler týraly tolymdy derekter jınaqtaldy. Nátıjesinde Astrahan aýdanyndaǵy «Toǵyz áýlıe» nysanyna jalpyulttyq mańyz berildi. Birjan sal aýdanyndaǵy Ańǵal batyr jerlengen jer, Sandyqtaý aýdanyndaǵy Shamaı batyrdyń máńgilik tynys tapqan jeri, sondaı-aq Jarqaıyń aýdanyndaǵy Qabyl batyr mazary aımaqtyq mańyzy bar qasıetti jerler tiziminde. Kórikti Kókshetaý men Qorǵaljynǵa, ejelgi syry qalyń Ereımenge deıingi keń kósilgen dala soqpaqty syrǵa tunyp tur emes pe? Kóne tarıhtyń kómbesin aqtarǵan adam nebir ǵajaıyp derekterdiń ortasynda qalar edi. Olardyń máni de, mańyzy da erekshe. Zamandastary aıryqsha qurmet tutqan tulǵalar týraly taǵylymdy estelikter de az emes. Endigi arada óz dalamyzdyń mártebesin bıiktetetin sol qasıetti tulǵalar týraly derekti ýaqyttyń shymyldyǵynan arshyp alyp, keıingi urpaqqa jarqyrata usynýymyz kerek.
О́tkenge qyzyǵýshylyq, óz tarıhyn bilmekke degen yntyqtyq az emes eken. Qazirdiń ózinde bul óńirlerge 15 myń týrıstiń tabany tıdi. О́tkendi zerdeleýdiń, tarıhymyzdy tarazylaýdyń arqasynda Aqmola oblysyndaǵy 11 nysan ulttyq tizimge, 36 nysan aımaqtyq tizimge engizildi. Osynyń ózinen-aq bizdiń ólkede qanshalyqty rýhanı baılyqtyń bógip jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Barlyq kıeli jerge QR-kody ornatylyp, jol boıy jónge keltirildi. Barlyq aýdanda kıeli jerlerdi nusqaıtyn, tuńǵysh kelgen týrıstik topqa jón silteıtin aqparattyq taqtalar ornatylǵan.
Bizdiń zamandastarymyzdyń ishinde kıeli jerlerdiń shyn mánindegi qasıetin uǵyp, óz qamqorlyǵyna alyp otyrǵandar da bar. Bul nıet sózsiz qýantady. Máselen, Zerendi aýdanynda kásipker Borıs Kozlov Ýálı hannyń mazaryn jóndep, jutyndyryp qoıdy. Mazarǵa baratyn jol salynyp, shaqpa tastar tóseldi. Kún kózinen qýat alatyn batareıdiń arqasynda jaryq ornatyldy. Qazir kelýshiler emin-erkin kóterilip, jaıly oryndyqtarda demalyp, kıeli jerdiń qadir-qasıetimen tanysýǵa mol múmkindik alyp otyr. Kozlovtyń isi kisi qyzyǵarlyq.
– Taǵy da ótkenge oralsaq. El aýzyndaǵy saqtalyp qalǵan ańyz-áńgimelerdi jınaý bir basqa, sondaı-aq ár tóbesi men belesi tarıhı dáıek-derekke tunyp jatqan ólkeni zerdeleı zertteý qazba jumystary arqyly júzege asady emes pe? Bul oraıda qandaı is tyndyrylýda?
– Durys aıtasyz, bizdiń dala naqty derekke tunyp tur. Tek sony jınap, ǵylymı elekten ótkizip, tártipke keltirýimiz kerek. Ár jyl saıyn arheologııalyq qazba jumystary uıymdastyrylýda. Ústimizdegi jyly «Qazynaly qazba – ult qundylyǵy» jobasy sheńberinde Býrabaı baýraıyndaǵy Jańatalap eldi mekeniniń janyndaǵy tarıhı orynda arheologııalyq qazba jumystary júrgizilýde. Bul jumysqa oblystyq bıýdjetten 1,5 mıllıon teńge qarajat bólinip otyr. Sondaı-aq Zerendi aýdanyndaǵy Vasılkov aýylynyń mańynda da dál osyndaı jumystar qolǵa alynǵan. Qazba jumystary barysynda saq zamanyndaǵy eki jaýyngerdiń múrdesi men qarý-jaraqtary tabyldy.
Oblysta 2018 jyly alǵashqylardyń biri bolyp «Ádebı ólketaný» jobasyn júzege asyrý qolǵa alyndy. Bul jobaǵa oblystyq bıýdjetten 10,3 mıllıon teńge qarajat bólindi. Quramynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Almaty qalasyndaǵy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Nurdáýlet Aqysh, jazýshy-jýrnalıst Jumash Kenebaı, belgili jazýshy, ádebıet synshysy Aıgúl Kemelbaeva bar top oblysymyzda bolyp, materıaldar jınady. Jobanyń bastalýy, máni men muraty jaıly «Mádenıet», «Birinshi ulttyq saıt» portaldarynda «Qalamgerlerdi qanattandyrar jańa joba» taqyrybynda aqparat jarııalandy.
Ústimizdegi jyly sal-seriler jaıyndaǵy qyzǵylyqty derekterge toly jınaqtar shyǵarý jalǵasty. Birjan saldyń ómiri men ónerine arnalǵan jınaq myń danamen jaryq kórdi. Oǵan 4,7 mıllıon teńge qarajat bólindi.
– El rýhyn kóteretin «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda jas urpaqty tárbıeleý, ásirese mektep oqýshylaryn qamtý óte mańyzdy. Bul oraıda oblysta qolǵa alynǵan sharýalar bar ma?
– Árıne, máni men mazmuny aıryqsha baǵdarlama boıynsha bilim berý salasy da qamtylǵan. Igi iske 560 jalpy bilim beretin mektep, 33 kolledj, 57 qosymsha bilim berý uıymdary, 4 oqý-ádistemelik ortalyq, 3 joǵary oqý orny atsalysýda. Oblystyq deńgeıdegi is-sharalardy uıymdastyryp, jobalardy júzege asyrýǵa 2019 jyly 54,089 mıllıon teńge qarastyrylyp otyr. Onyń aýdandyq jáne qalalyq deńgeıdegi bóligine 39,6 mıllıon teńge baǵyttalady.
Ústimizdegi jyly 76 oblystyq, 1444 aýdandyq jáne qalalyq deńgeıdegi is-sharalar ótkizý josparlanǵan. Barlyq jumysty úılestirip júrgizý úshin «Rýhanı jańǵyrý» kabınetteri uıymdastyrylyp, jumys isteı bastady. Sóz arasynda mundaı kabınetterdiń joǵary oqý oryndarynda, 21 bilim oshaǵynda, 17 kolledjde jumys isteıtindigin aıta ketsek artyq bolmas. Osy kúnge deıin atalǵan kabınetterde 60-tan astam mazmuny ártúrli is-shara ótkizildi. Jas tolqynnyń boıyna ata-baba tarıhynyń taǵylymyn sińirip, olardyń tanym kókjıegin keńeıtý úshin aýqymdy jumys úzbeı júrgizilýde. Jas urpaq ótkenin tanyp ósse ǵana bıikke shyǵa alady.
Biz qazir ótkenniń ónegeli úrdisin búgingi talǵammen sabaqtastyryp, tanym deńgeıin baıytýǵa baǵyt alyp otyrmyz. «Básekege qabilettilik» baǵytynda 2018-2019 oqý jylynda oblystyń 560 bilim oshaǵynda tegin IT-synyptary ashyldy. Bul synyptarda oqytý úrdisiniń jańa zaman talabynda qanshalyqty qajet ekendigi ámbege aıan. 2018 jyldyń maýsym aıynda oblys ortalyǵynda «Kvantorıým» balalar tehnoparki uıymdastyrylyp, óz jumysyna 1 myńnan astam balany qamtyp otyr. 2018 jyldyń qyrkúıek aıynda oblys ortalyǵynda memlekettik tilde tálim-tárbıe beretin 900 oryndyq IT mektep-lıseıi ashyldy. 2019 jyly Shýchınsk qalasynda 800 oryndyq dál osyndaı mektep ashý josparlanyp otyr. Munyń bári bolashaqqa qyzmet etetin is dep uǵamyz. Kókshetaý qalasyndaǵy joǵary kolledj bazasynda IT-ortalyq uıymdastyryldy. Bul ortalyq shyǵarmashylyq jastardyń ınnovasııalyq ortalyǵy desek te bolady. Bilim alýshylar men kolledj túlekteri qazirdiń ózinde sıfrlyq tehnologııa baǵytynda birshama jetistikke jetip úlgerdi. Ortalyq jańa zamanǵy jabdyqtarmen tolyq qamtamasyz etilgen.
Osyndaı atap aıtýǵa turarlyq ıgi sharýalardyń qatarynda oblys ortalyǵyndaǵy «Robotrek» klýbynyń jumysy da bar. Bul klýbqa 5-ten 18 jasqa deıingi 180 bala barady. Oqý úrdisi kezinde eń ozyq tehnologııalardy ıgerýde. Biz bolashaq jastardyń qolynda deımiz. Olaı bolsa, jas urpaqty jańa zamannyń qajettilikterimen qamtamasyz etý paryz. Oblys oqýshylary ár jyl saıyn «World Robot Olimpiad-2018», «Kazakhstan Robotics», «Challenge Roboland Kazakhstan-2018» respýblıkalyq, halyqaralyq baıqaýlaryna qatysyp, júlde alyp júr. Biz jas urpaqtyń kemel bilim alýymen birge, kelisti tárbıesine de nazar aýdaramyz.
– Aıtpaqshy, tárbıe demekshi, týǵan jerdiń taǵylymyn súzgiden ótkizip, jas urpaqtyń boıyna sińirý máselesi týraly taratyp aıta ketseńiz jaqsy bolar edi.
– Ár jas óz tamyrynyń baılanǵan jeriniń baǵasyn bilýi kerek. Osy oraıda ólketaný jumystaryna barynsha mán berilýde. Oblystyń Jaqsy, Zerendi, Astrahan aýdandarynda balalardyń arheologııalyq úıirmeleri nátıjeli jumys isteýde. 300-ge jýyq úıirme men klýbqa 2 myńnan astam mektep oqýshysy tartylǵan. Olar tyńǵylyqty zertteý jumystarymen aınalysyp, týǵan ólkeleriniń tarıhyn zertteýde. 250-den astam ǵylymı joba jazyp, oblystyq, respýblıkalyq baıqaýlarǵa qatysty. Bul jumysty áli de jalǵastyra beretin bolamyz.
Osyndaı izdenistiń nátıjesinde Býrabaı aýdany týraly hrestomatııa da jaryq kórdi. Jınaqqa mektep oqýshylarynyń ǵylymı-zertteý jumystary toptastyrylǵan. Jazǵy demalys kezinde «Zvezdnyı» balalardy saýyqtyrý ortalyǵynyń bazasynda ártúrli baıqaýlar ótkiziledi. Dál osy jerde «Jas ólketanýshylar» akademııasynyń kóshpeli sessııasy ótkizilip, oǵan jas tarıhshylar, ólketanýshylar, ekologtar qatystyryldy. Osynyń barlyǵy – jas urpaqtyń ótkennen sabaq alyp, adal da arly bolyp ósýine septigin tıgizetin dúnıeler.
– Adaldyq degenimizde ótkenniń ǵana emes, búginniń de táýir mysaldary bar. Máselen, sońǵy kezde uıymdastyrylyp jatqan satýshysy joq dúkender týraly aıta ketseńiz.
– Mundaı adaldyq dúkenderi oblystyń 33 kolledjinde uıymdastyrylǵan. Stýdentter men jas pedagogtar adaldyq tárbıesine aıryqsha mán berip otyr. Jastardyń boıyndaǵy izgi de izetti sezimderdiń qalyptasýyna oblysta jumys isteıtin 80-nen astam otbasylyq klýbtyń yqpalyn da aıta ketýge bolar. Ásirese, Atbasar jáne Býrabaı aýdandaryndaǵy ákeler klýbynyń belsendi jumysy atap aıtýǵa turarlyq.
Jas urpaq tárbıeleýde óner men mádenıettiń de yqpaly zor ekendigi belgili. Bul oraıda bizdiń óńirdegi teatrlar men mádenıet mekemeleriniń búgingi kún talabyna saı jumys istep jatqandyǵyn aıta ketýimiz kerek. Oblystyq orys drama teatry Tatarstanda ótken halyqaralyq teatrlar festıvalinde júldeli orynǵa ıe boldy. Qabardın-Balqar Respýblıkasynyń astanasy Nalchık qalasynda ótken ekinshi halyqaralyq konkýrsta «Kókshetaý» halyq bı ansambli jaqsy qyrynan tanyldy. Nur-Sultan qalasynda ótken halyqaralyq balalar men jasóspirimderdiń «Bala Shabyt» jobasyna qatysqan «On alty qyz» bı ansambli joǵary baǵaǵa ıe boldy.
Mundaı mysaldar kóp-aq. Oblys ákimdigi mádenıet oshaqtaryn únemi qamqorlyǵyna alyp, janashyrlyq jasap keledi. О́ıtkeni óńirdiń óńin kirgizetin óner ekendigi daýsyz. Bolashaqqa baǵdar alyp otyrǵan osyndaı irgeli isterimiz bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baıqal BAIÁDIL
Kókshetaý
