Rýhanııat • 23 Tamyz, 2019

«Men» ólmekke taǵdyr joq, áýel bastan...

531 ret kórsetildi

Qazaq eli oıshyl hákim Abaıdyń ádebı murasyn tanyp-bilýine 125 jyl tolyp otyr. Az ýaqyt emes, ǵasyrdan astam merzimdi qamtıdy eken. Osy aralyqta abaıtaný tarıhynyń úsh kezeńin bastan ótkizippiz. Áýeli abaıtaný tarıhynyń «Muhtar Áýezovke deıingi zerttelý tarıhynda (1889-1834)» Abaıdy tanytýdaǵy Alash arys­tary halyqtyq tanym turǵysynan maqala-zertteýleri arqyly nasıhattaý árketteri durys jolǵa túsip edi. Biraq keńestik bılik tusynda 1923 jyly Sábıt Muqanovtyń «Qara taqtaǵa jazylyp júrmeńder, sheshender!» degen aty-shýly maqalasynan bastalǵan turpaıy sosıologııalyq, komporatıvıstik, formalıstik tanymdaǵy ıdeıalyq saıası shabýyldar qaraborandatyp ýshyǵyp turdy. Bular tipti uly aqyn murasyn teristep, ádebı mura retinde mansuqtaýǵa deıin bardy. Mysaly, «Ádebıet maıdany» jýrnalynyń 1934 jylǵy tutas bir sany túgeldeı Abaı týraly zertteýlerge arnaldy. Maqa­lasy jarııalanǵan avtorlardyń basym kópshiligi Abaı murasyn turpaıy sosıo­logııalyq, komporatıvıstik, formalıstik turǵydan teris tanytyp, Abaıdyń ádebı murasy taptyq, saıası-áleýmettik tegine qaraı baǵalanyp jatty.

Bulardan baǵyt-baǵdary men mán-maǵynasy múlde aýlaq M.Áýezovtiń «Abaı aqyndyǵynyń aınalasy» men professor Q. Jubanovtyń «Abaı – qa­zaq ádebıetiniń klassıgi» degen zert­teý maqalasy abaıtanýdyń sol tus­ta­ǵy bolashaǵyna, ǵylymı jańa baǵyt-baǵ­daryna tyńnan jol salǵan kósem oıly tanymdar bolyp tarıh qoınaýyna endi. Osy tanymǵa Mustafa Shoqaıdyń shákir­ti Esen Tursynnyń (Tahır Sha­ǵataı) «Iаsh Túrkistan» jýrnalynda 1934 jyly jarııalanǵan «Túrkistannyń uly aqyny – Abaı Qunanbaıuly» degen maqalasymen ún qatyp jatýynda mán bar edi.

1933-1934 jyldan 1961 jyl araly­ǵynda qanaty keń jaıylǵan «Abaıtaný tarıhynyń Muhtar Áýezov kezeńi» dú­nıege keldi. M. Áýezovtiń Abaı mura­sy týraly izdený, zertteý, aqyn murasyn álem jurtshylyǵyna tanystyrý jolynda atqarǵan qyzmetiniń qol jetpes eki shyńy boldy. Birinshi shyńy kórkemsóz óneri arqyly, ásirese «Abaı joly» epopeıasyn álem halqy ja­rysa oqyp, HH ǵasyrdyń uly týyndysy dep baǵalandy. Ekinshi shyńy, abaıtaný jolyndaǵy ǵylymı zertteý eńbegi «Abaı Qunanbaev» dep atalatyn ǵylymı monografııasynda aqyn týyndysy tereń taldanyp, júıelendi. Osy kezde abaıtaný salasynda tuńǵysh ret kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵalyp, monografııalyq eńbekter jaryq kórdi. M.Áýezov abaıtanýdy bıik deńgeıge kó­terip ketti. Abaıdyń júzjyldyq me­reı­toıynda aqyn mu­rasy jan-jaqty zert­telip, baspasózde keń turǵydan nasıhattaldy.

1949 jyly KPSS OK kosmopolıtızm týraly qaýlysy qabyldanysymen, ádebıet polısaılary tarapynan 1934 jyly M. Áýezovtiń aqyn murasynyń rýhanı nár alǵan úsh salasy týraly tanymynyń ekinshi salasy bolyp tanylatyn Abaıdyń shyǵysqa qarym-qatynasy jaıly Abaıdyń «batysynan shyǵysy basym» degen tanymy qatty synalyp, aıaýsyz teristelip jatty. Bul kúrdeli másele, ásirese fılosof ǵalymdar tarapynan da Abaıdyń shy­ǵysqa qatysy teristelip, synǵa alyndy. Abaı murasynyń shyǵysqa qatysy jaıly pikir bildirgen ǵalymdar synalyp, bir jaǵynan qýǵyndalyp ári jazalandy.

1961 jyly ataqty jazýshy ómirden ótken soń «Abaıtanýdyń M.Áýezovten keıingi dáýiri» bastalyp ta ketti. Bir­shama úzilisten soń jańa býyn, jas talapkerlerdiń ǵylymı zertteý eńbek­teri jaryq kóre bastady. Osy jańa býyn, jas tolqyn ǵylymı turǵydan izdenip, jańa tanym, tyń kózqaras tur­ǵysynan kelip, Abaı murasynyń shyǵystyq rýhanı qazyna kózderine qarym-qatynasy jaıly kúrdeli máse­leler kóterildi. M.Áýezov tanymyn bastapqy tabıǵı qalpyna keltirýge qy­zý atsalysyp, ony ǵylymı oıda qalyp­tastyrdy da (M.Myrzahmetov. «Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary». Almaty, 1982). Mundaǵy bir eskerer jaǵdaı, kosmopolıtızm týraly qaýly qatań baqylaýda turǵan kezde sol saıası qysymnan seskenbeı-aq «Abaıdyń shyǵysy M.Áýezov zertteýinde» degen tórt taraýdan turatyn eńbektiń eń úlken taraýy 1982 jyly jarııalanyp ketken edi. Tuńǵysh ret bul sala ǵylymı turǵydan óz sheshimin taýyp, 1989 jyly doktorlyq dıssertasııa qorǵalǵannan keıin Abaı murasynyń shyǵysyna oraı kandıdattyq dıssertasııalar da qorǵala bastady. Mysaly, Jabal Shoıynbettiń «Abaı qarasóziniń janrlyq, stıldik erekshelikteri», Maqsat Áliphannyń Abaı men Júsip Balasaǵunıdiń «Qutadǵý biligine» baılanysty «Quttyń kilti –kisilik», Saıdaly Orazalıevtiń «Abaı men Daýanı», Noıabr Kenjeǵaraevtyń «Abaıdyń aıtýshy men tyńdaýshy týraly tanymy», Toty Kóshenovanyń «Abaı óleńderi qurylysyndaǵy erekshelik», Rahat Salamatovanyń «Abaıtanýdyń Muhtar Áýezovten keıingi kezeńi», Talǵat Erbaı «Abaı jáne Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý», Aıjan Kartaeva «Abaı men M.Áýezov álemindegi rýha­nı sabaqtastyq», Qalıpa Átenova «Qazaq otbasy tárbıesiniń damý tarıhy» (Almaty, «Qazaq ýnıversıteti» bas­pasy, 2007), Imanǵazy Nurahmetuly «Ulystyq áde­bıetten ulttyq ádebıetke deıin» (Almaty, 2005) degen ǵylymı mo­no­gra­fııalary jarııalanyp, Abaı­dyń shy­­ǵysyna baılanysty kúrdeli máse­le­lerdi kótere otyryp, árqaısysy óz úles­te­­rin qosty.

Al Maqsat Áliphan óziniń doktorlyq dıssertasııalyq eńbeginde adamgershilik ıdeıasynyń kóne grek órkenıeti zamanynan búginge deıingi damý joly týraly «Qazaq ádebıetindegi adamgershilik ilimi» degen kólemdi ǵylymı monografııasyn 2013 jyly jarııalady. Osy joldar avtorynyń 2014 jyly basylym kórgen «Abaıtanýdyń» asa kólemdi qos tomdyǵy (125 baspa tabaq) men «О́ner» baspasynan jaryq kórgen «Abaı ulaǵaty», 2013 jyly jarııalanǵan «Qazaq ádebıetindegi sopylyq tanym», 2015 jyly «Medet» baspasynda ja­ryq kórgen «Abaıtaný tarıhy» men «Abaıdy oqy, tańyrqa» oqýlyqtary basylym kórdi. Bulardyń bári de Abaı murasynyń shyǵysy týraly jazylǵan jańa tanym, sony baǵyttaǵy eleýli týyndylar edi.

Mine, 1949 jyly kosmopolıtızm týraly qatygez qaýly Abaıdyń shyǵysyna qatań tyıym salǵan taqyrypty «óler­men» zertteýshilerdiń aıtarlyqtaı ónik­ti eńbek etip jarııalanǵan ǵylymı mono­grafııalary abaıtanýdyń shyǵysqa qa­tysy jaıly sony betterin aıqara ashyp, birshama bıik deńgeıge kótere aldy.

Bul ǵylymı zertteýler Abaı mura­synyń rýhanı nár alǵan musylmandyq shyǵysqa shyǵarmashylyq qarym-qa­tynasy jaıly ǵylymı zertteý eńbek­teriniń tyrnaqaldy bastamasy ǵana dep bilemiz. Táýelsizdik zamanyndaǵy qazaq jastarynyń arab, parsy, shaǵataı, tú­rik tilderi men ıslamııat tarıhyn jete meńgerýi arqyly Abaı murasynyń mu­sylmandyq shyǵysqa qarym-qatynasy týraly keleli de irgeli ǵylymı zertteý eńbekteri meılinshe molyǵyp, sapaly ǵylymı-monografııalyq zertteýler jańa baǵyt alǵanda, ǵajap qubylysty sonda kóremiz. Bul kezde Abaıdyń jantaný ilimi men tolyq adam ilimi, pálsapalyq lırıkasy basqasha sóılegende, bul sala oı-sanadaǵy álemdik rýhanı qubylysqa aınalyp, túrki halyqtarynyń bolashaq moraldyq kodeksiniń irgetasyna rýhanı tirek bolyp qalanary talassyz shyndyqqa aınalmaq.

Sońǵy jyldarǵa deıin Abaıdyń áde­­bı murasyn tanyp-bilý, ony nashattaý jumysynyń bári de materıalıstik, ateıstik dúnıetanym negizinde zerttelip, nasıhattalyp kelgenin eshkim de teristeı almas. О́ıtkeni shyndyq osylaı bolyp tur. Abaı dúnıetanymyn markstik-materıalıstik, jaýynger-ateıstik tanym turǵysynan tanytýdyń basynda qazaq fılosoftarynyń aıǵaıshy bolyp turǵany da ras. Abaı týraly kórkemóner janrynda jazylǵan shyǵarmalardyń bári de sosıalıstik realızm talaby sheń­berinen shyǵandap kete almaǵany, óıtkeni oǵan taptyq dúnıetanymy osy­­laı qalqan etip qoıylǵany belgili ǵoı. Sebebi KPSS OK dúnıetanymdyq ustanymy markstik-materıalıstik, ateıstik ne­gizde saıası-ıdeo­logııalyq ta­nymdy tolassyz nasıhat­taýmen aınalysty.

Abaıdy tanyp-bilýdegi basty kedergi onyń dúnıetanymynyń barlyq salalaryn, ıaǵnı fılosofııalyq, etıkalyq, estetıkalyq, saıası-áleýmettik salala­ryn anyqtaýǵa kelip tireledi. Osy sa­lalardyń bárin de qazirgi fılosoftar materıalıstik model turǵysynan qa­rastyryp keledi. Osy áreket ásirese Abaı­dyń 150 jyldyq merekesinde Qa­zaqstan fılosoftarynyń ujymdyq eń­begi – «Abaı dúnıetanymy men fılosofııasy» dep atalatyn arnaıy ǵy­­lymı zertteýlerinde óz kórinisin tap­ty. Biraq fılosoftardyń bári de Abaıdyń Jetinshi qarasózindegi «Dú­nıe­niń kóringen hám kórinbegen syryn túgendep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady. Ázelde Qudaı taǵala haıýannyń janynan adamnyń janyn iri jaratqan, sol áserin kórsetip jaratqan» (Abaı. II tom, Almaty, 1995, 165-bet) degen danalyq sózine nazar salmaı keledi. Abaı dúnıetanymyn tanyp-bilýde Abaı aıtqan bul oı-pikirdiń mán-maǵynasy, bolmysy, tipti bólekshe órkeshtenip, daralanyp tur. Abaı bul pikirin HIH ǵasyrdyń sońynda aıtýymen de erekshelenip tur emes pe?

Abaı «dúnıeniń kóringen syry» dep bizdi qorshaǵan materıaldyq álemdi aıtsa, «dúnıeniń kórinbegen syry» dep bizdiń tylsym syrǵa toly rýhanı álemimizdi meńzep otyr.

Abaı aıtqan dúnıeniń kóringen sy­ryn ashýmen aınalysatyndar tán ǵa­lymy (tehnokrat ǵalymdar) bolsa, dú­nıeniń kórinbeıtin syryn ashýǵa um­tylǵandar jan ǵalymy bolyp shy­ǵady. Sonyń biri hákim Abaıdyń ózi bolǵandyqtan, Abaı jan ǵalymynyń eń kórnekti ókili bolyp shyǵady emes pe? О́ıtkeni Abaı 1898 jyly jazylǵan 38-qarasózinde jantaný ilimi týraly oı-tanymdary bizdiń zamanymyzdaǵy kvantty fızıkterden bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn «dúnıeniń kórinbegen syryna» aıryqsha mán berýi arqyly jantaný ilimimen aınalysyp, pálsapalyq lırıkalaryn jazýy oıshyl aqynnyń kemeńgerlik tulǵasyn kórsetedi.

Abaı dúnıeniń kóringen jáne kó­rinbegen syryn úılestire tanyp-bilýdi maqsat tutty. Abaıdan bastap túp ıeni tanyp-bilý jolynda pálsapalyq lırıka janrynda jantaný ilimin meńgerýge, ıaǵnı dúnıeniń kórinbegen syryn ashyp, tanyp-bilýge umtyldy. Abaı bastaǵan bul dástúrdi oıshyl aqynnyń shákirtteri Shákárim, Maǵjan údere damytyp, tereń­dete tústi. Osy arqyly qazaq poezııasynda pálsapalyq lırıkany álemdik deńgeıge kóterip, kósh bastady.

Biraq bul tanymdy keńestik bılik tunshyqtyryp tastady.

Endi HHI ǵasyr basynda kvantty fızıkter tanymynan keıin dúnıe bastaýynda SANA tur degen múlde jańa tanymǵa keldik. Burynǵy materıalıstik, ateıstik dúnıetanymymyz túbirinen qoparyla ózgerdi.

Endi jańa dúnıetanym turǵysynan oılap qaraǵanda, Abaıdyń ádebı murasy men aqyn dúnıetanymyn tanyp-bilý jolynda júrgiziletin búgingi ǵylymı zertteý jumystarymyz qandaı baǵyt-baǵdarda bolatyndyǵyn aıqyndaýǵa asa basym túrde mán beretin ýaqyt keldi. Abaıtaný salasynda 125 jyldyq merzimde jazylǵan ótkendegi ǵylymı-shyǵarmashylyq zertteýlerge de osy jańa dúnıetanym turǵysynan jetis­tikterimiz ben kemshilikterimizge de syn kózimen qarap, baǵalaıtyn bolamyz. Bul degenimiz, orasan zor qıyn jumys bolsa da, qolǵa alatyn tikeleı paryzymyzǵa aınalyp tur.

Al Abaı ádebı murasy men dúnıe­ta­nymyn osy jańa dúnıetanym tur­ǵysynan salystyryp, ǵylymı zertteý jumysyna Nur-Sultan qalasynan búkil álemdik ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń deńgeıinde tura alatyn Abaıtaný, Jam­byltaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty ózi­niń bolashaq zertteý baǵyt-baǵdaryn en­di dúnıe bastaýynda SANA tur degen jańa dúnıetanym turǵysynan júrgizýdi ózi­niń ǵylymı josparyna negiz etip alýy – ýaqyt talaby.

Abaıtaný salasynda ǵylymı zert­teý isimen aınalysatyn Muhtar Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtyndaǵy Abaıtaný bólimi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ashylǵan Abaıtaný ǵy­lymı zertteý ortalyǵy, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde­gi Abaıtaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan oblystyq ýnıversıtetindegi jańadan ashylǵan Nemat Kelimbetov atyn­daǵy Gýmanıtarlyq ǵylymı zertteý ınstıtýtyndaǵy abaıtaný toby, t.b. zertteý ortalyqtary barshylyq. Biraq bular bir-birimen baılanysy joq, ne istep jatqany beımálim bytyrańqy kúıde kele jatyr. Bytyraǵan saıyn kúsh bólinedi. Baǵyt-baǵdar berýge bireýi de umtylmaıdy...

Endi Nur-Sultannan ashylatyn Abaı­taný ǵylymı zertteý ınstıtýty osy kemshilikti bir yńǵaıǵa keltirer. О́zi­niń ǵylymı zertteý jumystaryn júr­gizýge arnalǵan ortaq baǵyt-baǵdary ar­­qyly júzege asyrar degen úkili úmit­­temiz. Bul úkili úmit júzege asýy úshin respýblıkadaǵy abaıtanýshy ǵa­lym­dardyń basyn qosyp, ǵylymı-teo­rııa­lyq semınar uıymdastyryp, pikirler aǵysyn aıqyndap, jańa ǵylymı tanymǵa negizdelgen ortaq baǵyt-baǵdarymyzdy naqtyly túrde aıqyndap, bekitip alýymyz asa qajet bolyp tur. Osy turǵydan kelip abaıtanýdyń bolashaqta alǵa qo­ıylar mindetteri týraly óz pikirimizdi ortaǵa salýdyń jáne basqalar tarapynan qosymsha toltyrýlar bolar degen úmittemiz.

Abaıtanýdy keńestik bılik kezin­de kommýnıstik totalıtarlyq ıdeo­lo­gııanyń sheńberinde qysyp ustaǵany jurtqa málim, ásirese aqynnyń ádebı murasyn tanyp-bilýde ádebıettiń taptyq, partııalyq talaby sheshýshi orynda turdy. Abaı murasy negizinen osy talap turǵysynan oıshyl aqyn murasyn orys ádebıetimen baılanysy ǵylymı zertteý jumystarynyń basym túsip, zertteý eńbekteri osy taqyryptyń aınalasynan shyǵa almaı júrgeni, kóp máseleniń syryn ańǵartady. Iаǵnı, Abaı murasynyń rýhanı nár alǵan qazyna kózderiniń birinshi salasy Abaıdyń qazaq ádebıetine qarym-qatysyna birli-jarymdy zertteý eńbekteri jazylǵany bolmasa, iri, salaly, júıeli zertteý jumystary júr­gizilmeı keledi. Al Abaıdyń shyǵysy múl­de zerttelmeı, ataýsyz qaldy. Bul qu­bylystyń bári de Abaı murasyn keńes­tik dúnıetanym turǵysynan nasıhattap jatty.

Abaı dúnıetanymy endigi týyndaıtyn ǵylymı zertteý jumystarynda obektıvti shyndyq turǵysynan ashylýy basty shartqa aınalmaq. Oıshyl aqyn dúnıeniń kórinbegen syryn tanyp-bilýge umtylý arqyly jol salǵan jantaný ilimi men tolyq adam iliminiń qupııasyn ashyp, ne sebepti adamzattyń rýhanı álemindegi tylsym syrdy tanyp-bilýge umtylý sebebin bile almaımyz. Abaıdyń pálsapalyq lırıkasynda oryn alǵan bas-ty másele – túp ıeni tanyp-bilý. Abaı oı-tanymyndaǵy sóz bolatyn pálsa­pa­lyq oı-pikirlerdiń bári de osy másele tóńiregine jınaqtalǵan. Sonyń bir tar­maǵy jan men tán týraly:

Aqyl men jan – men ózim, tán – meniki,

«Meni» men «menikiniń»

maǵynasy – eki.

«Men» ólmekke taǵdyr joq

áýel bastan,

«Meniki» ólse ólsin, oǵan beki, –

dep óleń sózdiń órnegimen syrtqa shy­ǵarǵan oı qazynasyn bir shýmaqqa syı­­dyrǵan aqynnyń pálsapalyq oı-tol­ǵanystarynyń syry men mán-maǵy­nasy búginge deıin tolyq jan-jaqty sheshimin tappaı keledi. Bul bir shýmaq óleńniń mán-maǵynasyn qarapaıym tyńdaýshy men oqyrmannyń ózi de birden túsinip ke­týi óte qıyn.

Keńestik tanymdaǵy fılosoftar Abaıdyń osy oı-pikirin negizinen ıdea­lıstik tanymǵa jatqyzyp, teris ma­ǵy­nada nasıhattap keldi. Abaı osy óle­ńinde «men», ıaǵnı jan ólmeıdi deı otyryp, jannyń ólmeý syrynyń ekinshi bir kóleńkeli jumbaq syryn ashyp ketetini bar. Ol «jan» degen adam balasy jan qýaty arqyly óziniń ómirden izdenip tanyp-bilgenin oı sarabynan ótkize otyryp:

О́ldi deýge syıa ma, oılańdarshy,

О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan, –

dep jannyń ekinshi bir búrkeýli tylsym syryn ashatyny bar. Adam ómirden kórgen-bilgenin, sol arqyly tanyp-uǵynǵan oı-pikiriniń túıinin óleń sóz óne­rimen syrtqa shyǵarǵan oı qazynasy da máńgi ólmeıdi degen baılamǵa keledi.

M.Áýezovtiń «Abaıdyń batysynan shyǵysy basym» degen oı-tanymy áde­bıet polısaılary men fılosoftar tara­pynan qatty synǵa alynyp, qýdalaýǵa ushyrady. Bul másele, shyndyǵyn aıt­saq, M.Áýezovtiń Abaı murasynyń rý­hanı nár alǵan qazyna kózderi Abaı­dyń «Sáýleń bolsa keýdeńde» degen óleńinen órilip baryp aıtylǵan pi­kir ekendigine kózimiz jete túsedi. Abaı­taný tarıhynyń M.Áýezovten keıingi úshinshi kezeńdegi abaıtanýshylar tarapynan qaıta kóterilip, qıyndyqpen qolǵa alynsa da, olarǵa erkin jol be­rilmeı, qysymda ustap keldi. Bári bir «ólermendikpen» zertteý jumystary júrgizile berdi. Endi ǵana fılosoftar tarapynan akademık Ǵ. Esimov Abaı murasynyń shyǵysqa qatynasyna oń kózben qaraǵan oı-pikirleri alǵash ret belgi bere bastady. «Abaı – shyǵys aqyny, shyǵys mádenıetiniń qaıratkeri, naqtyraq aıtsaq, musylman shyǵysynyń asa kórnekti oıshyldarynyń biri...onyń kózqarasyn dinı fılosofııa ja­ǵynan izdeý kerek.» (Abaı. Uly da­la tulǵalary. Almaty, 2013, 361-362-bet) degen salıqaly ǵylymı oı-ta­nymdar alǵash ret kórinis bere bas­taýy – Abaı shyǵysyna tars jabylǵan esiktiń aıqara ashylýyna senimmen kelip otyr. Abaıdyń dúnıetanymy ǵy­lymı turǵydan tereńdep dendeı enbeı, maqsatqa jetý qıyn. Ol úshin Abaıdyń shyǵysqa qatysy jaıly aqyndyq ki­tapha­nasynyń kólemi men jaǵdaıyn anyqtap almaı iske kirisý – dalaǵa la­ǵýmen birdeı bolyp shyǵady. Abaı oı-tanymynyń bul bolmysyn tanyp-bilmek úshin eki túrli tásildi ustaný qajet: birinshiden, Abaı óz shyǵarmalarynda az da bolsa naqty túrde atap otyratyn derek-maǵlumattar siltemesi. Mysaly, Ǵulamahı Daýanı, Babyrnama, Qutaıba, t.b., al ekinshiden, Abaı oı-tanymynyń keıbir ıini keletin shyǵystyń aqyndary men ǵulamalarynyń shyǵarmalaryndaǵy sabaqtasyp, iliktesip keletin týyndy­lardy qanshalyqty qıyn bolsa da saryla izdený arqyly tapsa bolady. Mysaly, men Abaıǵa tikeleı qatysy bar Júsip Balasaǵunıdiń «Qutadǵý bilik», Narshahıdiń «Buhara tarıhy» men ál-Farabı, Qarabaǵı, ıbn Sına, Jýrjanı, t.b. osyndaı derekkózderine súıene otyryp tapqanym bar.

Qazaq eli oıshyl, hákim ulyn ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde qalaı tanyp-bilý jolyn, ǵylymı turǵydan taldap, kóp máseleniń bar bolmysyn óz deńgeıinde sheshý mindeti tur. Osy mindetti júzege asyra alsaq, Abaıdy tanýdyń uzaq jolynda, ǵylymı zertteýlerde jiberilgen san túrli kemshilikterimiz ben qol jetken jetistikterimiz kóz aldymyzǵa ke­ledi. Jalpy, abaıtaný tarıhy fılologııa, tarıh fakýltetterinde arnaıy kýrs, arnaıy semınar sabaqtary retinde oqytylýy jón. О́ıtkeni bul sala stýdentterge abaıtanýdan tereń maǵlumat berýmen birge, Abaı murasynyń rýhanı, tarıhı bolmysynan keń, jańasha sony tanymdar berýimen erekshelenedi. Ol úshin «Abaıtaný tarıhy» oqýlyǵy men hrestomatııasy, baǵdarlamasy men arnaıy bıblıografııalyq kórsetkishin qosa jazyp berý – qajettilik.

Al barlyq ýnıversıtetter men ped­ınstıtýttardy jáne orta mektep pen arnaýly oqý oryndarynyń barlyǵyn da «Abaı: tolyq adam ilimi» degen arnaý­ly ortaq oqýlyq, hrestomatııa jáne baǵdarlamasymen, bıblıografııasymen qamtamasyz etý – rýhanı qajettilikke aınalyp otyr. О́ıtkeni bul ilim jas urpaqqa jetilgen, kemeldengen minez-qulyqty qalyptastyryp, syrttan enip jatqan jat qylyqtardan saqtaıtyn «qytaı qorǵany» bolatynyn nazarda ustaý ádiletti jol bolmaq.

 

Mekemtas MYRZAHMETULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

«Real» – Sýperkýbok ıegeri

Fýtbol • Búgin, 08:40

Anderkardta kúsh synasady

Sport • Búgin, 08:37

Shilde aıyndaǵy úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Búgin, 08:35

Shahmatshylardyń tarıhı jetistigi

Sport • Búgin, 08:34

«Altyn taı» Aıagózdiń enshisinde

Aımaqtar • Búgin, 08:32

Oraq naýqanyna daıyndyq oıdaǵydaı

Aımaqtar • Búgin, 08:30

Kýrchatovta medısına mamandary tapshy

Aımaqtar • Búgin, 08:28

Uqsas jańalyqtar