Astana – Býrabaı joly

Beısenbi, 31 qańtar 2013 7:57

Ol nelikten aqyly bolady?

Osyndaı suraqty negizge ala otyryp, Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi  Avtomobıl joldary komıtetiniń tóraǵasy Zamır SAǴYNOVTY áńgimege tartqan edik. 

– Zamır Sadyquly, Astana-Bý­rabaı avtokólik joly aqyly negizde jumys isteıtin bolady dep estidik. Bul jol nelikten aqyly negizge kóshirilmek jáne onyń quny qandaı bolady? Jınalǵan aqsha qaıda baryp túsedi? Mólshermen alǵanda bul joldan jylyna qansha aqsha jınaýǵa bolady?

Beısenbi, 31 qańtar 2013 7:57

Ol nelikten aqyly bolady?

Osyndaı suraqty negizge ala otyryp, Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi  Avtomobıl joldary komıtetiniń tóraǵasy Zamır SAǴYNOVTY áńgimege tartqan edik. 

– Zamır Sadyquly, Astana-Bý­rabaı avtokólik joly aqyly negizde jumys isteıtin bolady dep estidik. Bul jol nelikten aqyly negizge kóshirilmek jáne onyń quny qandaı bolady? Jınalǵan aqsha qaıda baryp túsedi? Mólshermen alǵanda bul joldan jylyna qansha aqsha jınaýǵa bolady?

– «Astana – Petropavl» avto­ma­gıstrali damyǵan Batys Eýropa men Shyǵys Azııa elderiniń joldary negizinde salynǵan. Joǵary jyldamdyqpen avtokólikterdiń júrip ótýi kezinde qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin joldardy kútip-ustaý qajet. Al joldardy joǵary deńgeıde kútip-ustaý bıýdjetten qomaqty qarajatty talap etýde. Sondyqtan da 2012 jyly avtojoldardy kútip ustaýǵa jumsalatyn shyǵyndar ózin ózi aqtaý men bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtý úshin «Astana – Shýche» avtojolyna tólemaqy júıesi engizildi. Tólemaqy júıesin engizý bıýdjetke salynǵan qarajatty qaıtarýǵa emes, avtomagıstraldi tıisti dárejede kútip-ustaýǵa baǵyttalatynyn aıta ketkim keledi.

Aqyly avtojoldarmen júrip ótkeni úshin engiziletin tarıfter mólsheri qazirgi ýaqytta Úkimettiń qaraýynda. Avtojoldy kútip ustaýǵa jumsalatyn shyǵyndar men trafık esebimen aqyly magıstral boıynsha júrip ótkeni úshin alynatyn tarıfter jobasy aldyn-ala anyqtaldy. 1 shaqyrym avtojolda júrip ótkeni úshin jeńil avtokólikterge ortasha eseppen 1 teńge/shaqyrym, avtobýstar úshin 5-10 teńge/shaqyrym, júk kólikteri úshin 5-20 teńge/shaqyrym aqy tólemin engizýdi josparlaýdamyz.

Aqyly jolmen júrip ótkeni úshin jol aqysyn termınal arqyly qolma-qol qaǵaz aqsha jáne monetamen tóleýge múmkindik jasalǵan. Sondaı-aq, jol boıynda toqtamaı aqy tóleý úshin jańa tehnologııalar ornatylǵan.

Jol aqysynan jınalǵan qarjy joldy kútip ustaýǵa jáne joǵary deń­geıdegi aq­parattyq tehnologııalardy engizýge jum­sa­lady. Osy jumystardy atqarý úshin arnaıy mekeme qurylyp, ol tolyqtaı memleket men­shiginde bolady.

Aǵymdaǵy jyldyń ortasha qozǵalys qar­qyndylyǵyn eskergende (7 myń avt/saǵat) jy­lyna 1,4 mlrd. teńge jınalatyn bolady dep jos­parlanýda.

– Jol boıyndaǵy servıstik qyz­metter damymaǵan. Shetelderde jol boıyndaǵy synǵan kólikterdi dereý alyp ketetin, jóndep iske qosatyn qyzmetter bar. Bizde osyndaı qyzmetter bar ma? Onyń ústine jol boıyndaǵy aýyldar adamdarynyń aqyly jol qyzmetin paıdalana alarlyqtaı qaltalary da qalyń emes. Demek, bul joldy aqyly ne­gizge kóshirýge áli erterek emes pe?

– Búgingi kúnge «Astana – Shýche» av­tojolynyń boıynda 33 avtoservıstik qyzmetter, onyń ishinde 17 janar-jaǵarmaı stansalary, 2 servıstik nysandar, 2 qonaq úıi, 12 tamaqtaný oryndary ornalasqan. Jol boıy tolyǵymen uıaly baılanys júıesimen qamtylǵan.

Arnaıy qurylatyn jol mekemesi jol boıyndaǵy servıstik qyzmetterdiń sany men sapasyn arttyrýǵa óz septigin tıgizedi. Jol oqıǵasy bolǵan jaǵdaıda, ıaǵnı kóliktiń buzylýy, apat bolýy, t.b. tosyn oqıǵalar bolǵanda árbir júrgizýshi uıaly telefony arqyly kómek suraı alady. Ol qyzmetti atalǵan joldy kútip ustaıtyn arnaıy mekemeniń aýdandyq bólimsheleri kórsetetin bolady. Mysaly, jol paıdalanýshynyń kóligi jolda buzylyp qalsa, atalǵan mekemeniń qyzmetkerleri der kezinde jaqyn mańdaǵy avtoservıs ortalyǵyna jetkizýge kómektesedi, al eger apat bolǵan jaǵdaıda arnaıy organdar ókilderin (jedel járdem, jol polısııasy, órt sóndirý bólimderi, t.t.) shaqyrtady.

Bizdiń júrgizgen zertteý qory­tyndymyz boıynsha jol paıda­la­nýshylardyń 20 paıyzy jergilikti jurtshylyq bolsa, qalǵan 80 paıyzy tranzıttik jáne sheteldik aýyr júk kóliginiń ıeleri. Astana – Shýche av­tojolynyń boıynda 5 aýdan orna­las­qan. Halyq sany 200 myńnan asady. Olardyń menshigindegi 38 myń avtokóliktiń 3,5 myńy jol boıyndaǵy eldi mekenderde tirkelgen. Sol sebepti avtojol jamylǵysyna negizgi zııan keltiretin tranzıttik kólikter, onyń ishinde sheteldik tranzıttik aýyr júk kólikteri. Sondyqtan osy joldy kútip-ustaý men aǵymdaǵy jóndeýge kóp qarajat ketedi. Joǵaryda atalǵandaı, jolǵa keltiretin zııan mólsherine baılanysty árbir avtokólik ıelerinen teń mólsherde aqy alý ádil dep esepteımiz.

Aqyly joldy engizý jobasynda jergilikti turǵyndarǵa arnaıy jeńildikter de qarastyrylǵan. Atap aıtatyn bolsaq, jergilikti turǵyndardy tasymaldaıtyn avtobýstar, jeńil avtokólikter bir aýdan aýmaǵynda tegin júre alady. Al kórshi aýdandarǵa barǵan jaǵdaıda arnaıy jeńildikter qarastyrylǵan.

«Astana – Shýche» avtojolynyń bıylǵy jyldan bastap aqyly bolýynyń negizgi sebebi – bul jol 2009 jyly paıdalanýǵa berilip, bıýdjet esebinen kútip-ustalynýda. Qarjylandyrý normatıvine sáıkes 224 shaqyrymdyq avtojoldy kútip-ustaýǵa jylyna 1,3 mlrd. teńge qajet. Al Aqmola oblysy boıynsha 2,2 myń shaqyrym avtojoldy kútip-ustaý shyǵyny 4,8 mlrd. teńgeni qajet etýde.

Jolaqy engizilgennen keıin, aldaǵy jyldary osy jolǵa jumsalatyn qarajattar basqa joldardy jóndeýge bólinip, jol sapasyn kóterýge yqpal etedi.

– Aldaǵy ýaqytta basqa da qan­daı joldar aqyly negizde jumys isteıtin bolady?

– Búginde ınvestısııalyq salymdardy neǵurlym kóbirek qajet etetin avtomobıl joldaryna, atap aıtqanda «Astana – Qaraǵandy», «Almaty – Qap­shaǵaı», «Astana – Pavlodar» avtojoldaryna, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıttik kólik dáliziniń keıbir ýchaskelerine tólem aqy júıesin engizý josparlanýda.

Jaqsy avtojoldardy salý men kú­tip-ustaý qomaqty qarjy qara­jat­taryn talap etýde. Bólinip jatqan qara­jattardyń shekteýliligin eskere otyryp, tólemaqy júıesin engizý qalyp­tasqan jaǵdaıdy sheshýge múmkindik beredi.

Osy problemany sheshýdiń eki joly bar. Birinshisi – alymdar men aksızderdi ulǵaıtý, ekinshisi – tólemaqyny engizý. Iаǵnı, joldardy jıi paıdalanatyn jáne jol tósemesine zııan keltiretin paıdalanýshylar aqy tóleıtin bolady. Bul rette jol paıdalanýshy óz tańdaýyn jasaı alady. Iаǵnı, aqy tólep jaqsy joldar arqyly júrip ótýge nemese tegin basqa marshrýttar arqyly júrýlerine bolady.

Keleshekte Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes avtojol paıdalanýshylarǵa kedergi keltiretin tosqaýyldar alynatyn bolady. Mysaly, avtokólik Eýropadan Keden odaǵyna múshe memleketter aýmaǵyna kirgen kezde tek Belorýssııanyń kedendik baqylaýynan ótse, ol Qazaqstan aýmaǵy arqyly Qytaı shekarasyna deıin esh kedergisiz ótetin bolady.

Qazaqstan aýmaǵy arqyly qozǵa­latyn kólikterdiń júrip ótýin baqylaý úshin zııatkerlik kólik júıesi ornaty­lady. Bul kólik júıesi joldarǵa to­ly­ǵymen beınebaqylaý júrgizip, qajet bolǵan jaǵdaılarda kómek kórsetýge múm­kindik beredi.

Qazirgi ýaqytta Eýrazııa kontı­nen­tinen Azııa elderine baratyn jolda kóliktiń júrip ótýiniń 3 baǵyty bar. Birinshisi – muhıttar arqyly. Bul baǵyttaǵy jol júrý ýaqyty 45 kúnge sozylady. Ekinshisi – Reseı memleketiniń soltústik óńirleri arqyly. Al úshinshisi – Qazaqstannyń ońtústik óńiri arqyly ótetin avtojol baǵyttary. Atalǵan avtojol baǵyttaryn salystyratyn bolsaq, Qazaqstan arqyly ótetin baǵyttyń artyqshylyǵy – ol ońtústik óńirdegi jyly klımattyq jaǵdaı. Mysaly, Reseıde 6 aı qys bolsa, Qazaqstannyń ońtústik óńirinde ortasha eseppen 2 aıdy quraıdy. Iаǵnı, bizdiń óńir arqyly júrip ótý tıimdi ári yńǵaıly.

Joǵaryda kórsetilgen artyq­shy­lyqtardy eskere otyryp, negizgi kólik aǵyny Qazaqstan arqyly ótetindigine kóz jetkizýge bolady. Mysaly, Qazaqstan arqyly 2010 jyly 870 myń tonna, 2011 jyly – 960 myń ton­na, 2012 jyly – 1 152 myń tonna tranzıttik tasymaldaý­lar júzege asyryldy. Taldaý qorytyndysyna sáıkes kólik tranzıtiniń álýeti jyl saıyn 20 paıyzǵa kóbeıýde. Sondyqtan da biz elimizdiń tranzıttik múmkindigin barynsha paıdalaný úshin jańa joldar salyp, tabys tabýymyz qajet Onyń bir tıimdi joly – tólemaqy júıesin engizý dep esepteımiz.

– Jalpy, elimizdegi avtokólik joldarynyń jaǵdaıy qalaı? Olar jaqsaryp kele me? Eski joldardy jóndep, jańa joldar salý isi qalaı óris alýda?

– 2006 jyldan beri avtojol salasynda birqatar jobalar iske asyryldy. Atap aıtsaq, Astana – Qostanaı – Chelıabi, Samara – Shymkent, Atyraý – Beıneý, Pavlodar – Maıqapshaǵaı, Taskesken – Baqty, Shońjy –Kóljat, Astana – Shýche, Shýche – Kókshetaý jáne Astana qalasynyń Ońtústik aınalma joldary qaıta jańartyldy.

2009 jyly alǵash ret 6 jolaqty Astana-Shýche avtobany paıdalanýǵa berildi. Sonymen qatar, elimizdegi avtojol salasynyń negizgi jobasy bolyp tabylatyn, eń mańyzdy ári aýqymdy «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik jobasy bastaldy. О́tken jyly osy jobanyń 700 shaqyrymy boıynsha jol qozǵalysy ashylyp, onyń 422 shaqyrymy I sanatqa aýystyryldy. Bul kórsetkish jalpy respýblıkalyq jelidegi birinshi sanattaǵy joldardyń 40 paıyzyn quraıdy.

2006 jyly respýblıkalyq jelidegi III jáne IV sanattaǵy joldar 20 myń shaqyrymdy qurasa, sońǵy 5 jyl ishinde júrgizilgen aýqymdy jumystardyń arqasynda olar 2 myń shaqyrymǵa azaıdy. Soǵan sáıkes ótken jyly I sanattaǵy joldar uzaqtyǵy 1491 shaqyrymǵa, al II sanattaǵy joldardyń uzaqtyǵy 4000 shaqyrymǵa jetti.

2006 jyldan bastap avtomobıl jol­da­ry­nyń qurylǵysyna jańa talaptar bekitilip, joldyń bilikke túse­tin júktemesi 13 tonnaǵa deıin ulǵaı­tyldy. Osynyń arqasynda joldyń tózimdiligi artyp, qazirgi tańdaǵy aýyr júk avtokólikteriniń júrip ótýine múmkindik jasaldy.

2012 jyly respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynda uzaqtyǵy 1165 shaqyrymdyq kúrdeli jáne ortasha jóndeý jumystary júrgizilip, 1051 shaqyrymnyń avtojoldary qaıta jańartyldy.

2006 jyly respýblıkalyq mańyzy bar avtojoldardyń jaı-kúıiniń jaqsy jáne qanaǵattanarlyq kórsetkishi 57 paıyzdy, al jergilikti mańyzy bar avtojoldarda 53 paıyzdy qurasa, 2012 jyly respýblıkalyq joldardyń jaı-kúıindegi osy kórsetkish 77 paıyzǵa, al jergilikti mańyzy bar avtojoldarda 63 paıyzǵa jetti.

Bolashaqta Elbasynyń tapsyrma­syna sáıkes 2020 jylǵa deıin bar­lyq alty halyqaralyq dálizderde ju­mystardy tolyǵymen aıaqtaý, sondaı-aq eldiń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa múmkindik beretin jańa avtojoldar baǵyttaryn damytý kózdelýde.

– Avtokólik joldaryna qatysty qandaı problemalar bar? Olardy qalaı sheshýge bolady?

– Avtomobıl joldarynyń paıdalanýshylary, onyń ishinde júk kóliginiń ıeleri jol paıdalaný erejelerin saqtamaǵandyqtan, ıaǵnı joldyń bilikke túsetin shekti júktemesi 13 tonna ekendigin eskermeıtindikten, paıdalanýǵa berilgen jańa joldar tez tozyp, buzylýda. Mysaly, qa­zir­gi salynǵan joldardyń biliktik júktemesi 13 tonnaǵa eseptelingen bolsa, Qytaıdan shyǵatyn tranzıttik kólikterdiń bir bilikke túsetin júkte­mesi 20 tonnaǵa deıin jetedi. Sol sebep­ti 15 jylǵa arnalǵan joldarda aýyr júk kólikterdiń kóp júretindigine baılanysty jol jabyny tez tozyp, olardyń qyzmet merzimi 6-7 jylǵa deıin qysqarady.

Joǵaryda atalǵan máseleni ońtaıly sheshý maqsatynda avtojoldar boıymen júrip ótetin júk kólikteriniń salmaǵyn anyqtaıtyn dınamıkalyq ólsheýish quraldary ornatylýda. Bul sharalar ólsheýish quraldary arqyly avtokólik ıeleriniń jolǵa keltirgen zııan mólsherin anyqtap, sol mólsherde aıyppul salýǵa múmkindik beredi.

Jol salasyn kadrmen qamtamasyz etý jáne joǵary tájirıbeli maman­dardyń biliktiligin attyrý máselesine kelsek, Kólik jáne kommýnıkasııa­lar mınıstrligi merdigerlermen beki­tilgen sharttarda jol-qurylys jumys­tarynyń bir nysany boıynsha keminde 2 jas mamandy jumysqa qabyldaý jáne 5 stýdentti óndiristik tájirıbege alý boıynsha arnaıy talaptar qoıǵan.

Sondaı-aq tájirıbeli mamandar men jas mamandardyń biliktiligin arttyrý maqsatynda Wirtgen Kazakhstan nemis kompanııasymen birlesip, aımaqtarǵa shyǵý arqyly zaman talabyna saı jol qurylysy tehnıkasymen jumys isteýdi is júzinde úıretip, tájirıbelik jáne teorııalyq dárister ótkizilýde.

Degenmen, bul sharalar jetkiliksiz dep esepteımin. Aıtalyq, keıbir oblystar jergilikti mańyzy bar avtomobıl joldaryn damytýǵa bólgen qarajatty basym jobalarǵa jumsamaı, jóndeýdi qajet etpeıtin jobalarǵa baǵyttaýda. Sonymen qatar, jol jamylǵysyn jobalaý kezinde qozǵalys qarqyndylyǵy men kólik aǵynynyń quramy, ıaǵnı bolashaqta ol jolmen qansha jeńil, aýyr salmaqty avtokólikterdiń júrip ótetindigi tolyqtaı esepke alynbaýda. Mysaly, keıbir óńirlerde shaǵyn ǵana eldi mekenge biliktik júktemesi júk kólikterine arnalǵan qalyń qabatty jol jamylǵysy salynýda. Alaıda, bul joldar arqyly tek jeńil avtokólik quraldarynyń paıdalanýshylary ǵana júrip ótedi.

Mine, osy jaǵdaılar eskerile otyryp, bizdiń mınıstrlikte jobalarǵa irikteý júrgizý arqyly tańdap alýdyń arnaıy ólshemderi ázirlenýde. Osy usynylǵan ólshemder Úkimet tarapynan qoldaý tapqan jaǵdaıda, oblystarǵa bólingen nysanaly transfertterdi tıimdi jumsaý qamtamasyz etiletin bolady.

– Jol salasyndaǵy elimizdegi asa irgeli joba Batys Qytaı – Batys Eýropa jolynyń salyný jaıy týraly aıta ketseńiz. Ol qashan iske qosylady? Túbinde ol da aqyly negizde jumys isteıtin bolar?

– Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2009 jyly bastalǵan «Batys Eýropa – Ba­tys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń jo­basyn iske asyrý jumysy qarqyndy júr­gizilýde.

Qazaqstan aýmaǵy boıynsha dáliz­diń uzyn­dyǵy 2787 shaqyrymdy qu­raıdy. Onyń 2452 shaqyrymy qaıta jańartylatyn bolady. Sóıtip QHR shekarasynan Qyzylorda qala­synyń shekarasyna deıingi 1391 shaqyrym jol­dy I sanatqa jáne Qyzylorda qalasynan RF shekarasyna deıingi 1061 shaqyrymdyq jol­dy II sanatqa aýystyrý kózdelýde.

Bul joba el ekonomıkasynyń damýyna eleý­li úles qosýda. О́ıtkeni, ár oblystaǵy jobaǵa jaqyn ornalasqan eldi mekenderdiń tur­ǵyndarynan 35 myń adam jumyspen qam­tylyp, biraz óndiristik zaýyttar iske qosyldy.

Qurylys jumystaryna shamamen 5 myń jol-qurylys tehnıkasy, 100-ge tarta asfalt-beton, sement-beton jáne untaqtaý zaýyttary jumyldyrylǵan.

2011 jyly halyqaralyq kólik dá­lizi boıynsha Aqtóbe oblysynda uzyndyǵy 215 shaqyrymdyq jol telimi paıdalanýǵa berildi.

2012 jyly Qyzylorda men Jam­byl oblystarynda uzyndyǵy 700 shaqyrymdyq telimderde jol qozǵa­ly­sy ashyldy.

2013 jyly Ońtústik Qazaqstan, Qy­zylorda, Jambyl, Aqtóbe oblystarynda jalpy uzyndyǵy 806 shaqyrym bolatyn jol telimderin paıdalanýǵa berý josparlanýda.

Jalpy «Batys Eýropa – Batys Qy­taı» halyqaralyq kólik dáliziniń qurylys jumystaryn tolyǵymen aıaqtaý 2015 jylǵa josparlanǵan.

– О́z kókeıińizde júrgen basqa da qandaı máseleler bar?

– Qazirgi zaman talabyna saı avtojol salasynda jańa tehnologııalardy engizý qajet. О́ıtkeni, kólik quramynyń jáne klımat jaǵdaıynyń ózgerýine baılanysty jol jabynyń tózimdiligin arttyrý múmkindigi qaralýy kerek. Osy maqsatta Qazaqstannyń jol ǵylymy salasyna birqatar jańa mindetter qoıý qajet dep esepteımin. Atap aıtsaq, joldardy jańa aýdandyq klımattarǵa bólý, tabıǵı ózgeshelikterge baılanysty jol jamylǵysynyń tıimdi quramyn anyqtaý máselesimen shu­ǵyl­danatyn ýaqyt jetti.

Sonymen birge, zertteý barysynda jergilikti materıaldar men óndiristik qaldyqtardy engizýdi eskerý qajet. Sondaı-aq, búgingi tańda jańa ǵylymı-zertteýlerdiń qorytyndylaryna sáıkes jańa tehnologııalar men materıaldar engizý mindeti tur.

Qazirgi ýaqytta mınıstrlik biryń­ǵaı zııatkerlik kólik júıesin qurýdy josparlaýda. Osy júıeni engizý avtojol salasynda qalyptasqan birqatar problemaly máselelerdiń sheshilýine óz yqpalyn tıgizedi. Atap aıtqanda, jol qozǵalysy qaýipsizdigi; jol tóseminiń jaı-kúıin baqylaý; kólik aǵyny jaıynda aqparattandyrý; apatty jaǵ­daılardyń aldyn alý; jedel qyzmet kórsetetin mekemelerdiń jumysyn shıratý; jolaýshylar tasymalynyń qyzmetin jaqsartý; kólik aǵyny qozǵalysyn júıelendirý sııaqty ózekti máselelerdi sheshýge septesedi.

Sonymen qosa, negizgi proble­ma­lardyń biri – jol salasynda joǵary nemese arnaıy orta kásibı bilimi bar mamandardyń jetispeýi. Naqtyraq atap aıtsaq, «Avtomobıl joldaryn salý men paıdalaný» mamandyǵy boıynsha memlekettik tapsyrys jet­kiliksiz. Iаǵnı, magıstr dárejesine jekelengen granttar ǵana bólinse, bakalavr dárejesine bólinetin bilim granttary da azdyq etedi. Sondaı-aq, jol mamandyqtary úshin qazirgi zamanǵa saı qazaqsha oqý-ádistemelik oqýlyqtar men jalpy memlekettik standarttar jetispeıdi. Munymen qosa, praktıkalyq dáristerdi ótkizý úshin jol polıgondary men materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń múmkindigi kóp tómen. Oǵan qosa, jańa tehnologııalar men materıaldar boıynsha bilimi bar tájirıbeli mamandar da az.

Mine, osyndaı máseleler sheshimin tapsa, jol salasynyń sapalyq tur­ǵy­dan damýy da jaqsara túsedi degen senimdemin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».