Sý

Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:36

1. Tushy sýdyń taýqymeti

Sý!.. Qos áripten quralǵan osy bir sózde qansha qudiret bar deseńizshi! «Sý – ómir nári», «Sý – baǵa jetpes baılyq» degen sııaqty sanaǵa sińisti uǵymdardy bylaı qoıǵanda, tirshiliktiń ózi sýda paıda bolǵandyǵyn, sýsyz tirshilik tul ekendigin de adamzat ejelden-aq túısigine túıip qalǵan. Sondyqtan da, alǵash adamzat jaralǵan sonaý yqylym zamannan beri ómir ózegi sanalatyn sýdyń balamasyz qasıetin baǵalap, «sýdyń da suraýy bar» degen qaǵıda sheńberinde qasterlep keledi.

Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:36

1. Tushy sýdyń taýqymeti

Sý!.. Qos áripten quralǵan osy bir sózde qansha qudiret bar deseńizshi! «Sý – ómir nári», «Sý – baǵa jetpes baılyq» degen sııaqty sanaǵa sińisti uǵymdardy bylaı qoıǵanda, tirshiliktiń ózi sýda paıda bolǵandyǵyn, sýsyz tirshilik tul ekendigin de adamzat ejelden-aq túısigine túıip qalǵan. Sondyqtan da, alǵash adamzat jaralǵan sonaý yqylym zamannan beri ómir ózegi sanalatyn sýdyń balamasyz qasıetin baǵalap, «sýdyń da suraýy bar» degen qaǵıda sheńberinde qasterlep keledi.

«Sýǵa da suraý salyp, qundaıtyndaı ne kórinipti? Jumyr jerdiń ¾ bóligin sý alyp jatyr. Qalaı paıdalanamyn deseń de keńirdegińnen keledi», dep kekirik ata­tyn­dardyń kesirinen taıaý bolashaqta adamzat sý tapshylyǵy taýqymetin molynan tartatyn túri bar. Árıne, jer betinde sýdyń mol ekendigi de talassyz. Biraq sýdyń da sýy bar. Bul jerde másele tushy sý, ıaǵnı tirshilik ataýlynyń nári – aýyz sý tóńi­re­gin­de bolyp otyr. Máselen, planetamyzda shamamen 1,4 mlrd. tekshe shaqyrym sý bolsa, onyń 2,5 paıyzy nemese 35 mln. tek­she shaqyrymy ǵana tushy sýdyń úlesine tıedi. Osy tushy sýdyń basym bóligi An­tark­tıda jáne Grenlandııanyń qarlary men máńgi muz qabattarynda, sondaı-aq jer qyrtysynyń tereń qoınaýyndaǵy jyl­ǵalarda shoǵyrlanǵan. Al adamzat tuty­natyn búgingi tushy sýdyń basty kózi – ne­gizi­nen kólder men ózender jáne jerdiń ústińgi qabatyna jaqyn ornalasqan jer asty sý qorlary bolyp tabylady. Endeshe, adamzat paıdalanatyn aýyz sý qory bar bolǵany 200 myń sharshy shaqyrymdy nemese barlyq tushy sý qorynyń 1 paıyzdan da az mólsherin nemese Jer sharyndaǵy barlyq sýdyń 0,01 paıyzyn ǵana quraıdy.
Qudiretti tabıǵattyń ózi adamzattyń soryna shómishten qysyp bergen osy tushy sý qoryna tehnogendik ǵasyr perzentteri sanasyz zulymdyqpen ońalmas qastandyq jasady. «Asaý tabıǵatty aýyzdyqtaımyz!» atty urda jyq urannyń jeleýine jelikken adamzattyń kesirinen tabıǵat tepe-teńdigi buzyldy, asaý ózen arnalaryn burý nemese qoldan bógeý sııaqty qorshaǵan ortaǵa jasalǵan qııanattyń saldarynan 1900 jyldan beri adam tutynatyn aýyz sýdyń negizgi qory bolyp sanalatyn álemdegi ózen-kól basseınderiniń jartysyna jýyǵy joǵalyp ketti. Mine, keremet! Jer sharyndaǵy tushy sý qorynyń jartysyn qurtqan sol bir ǵasyrda, ıaǵnı HH ǵasyrda planetamyzdaǵy adamzat sany birneshe ese ósip shyǵa kelipti. Máselen, 1804 jyly jer betinde 1 mıllıard adam bolatyn bolsa, 1927 jyly 2 mıllıard adam, 1960 jyly olardyń sany 3 mıllıardtan assa, 1999 jyly 6 mıllıardqa jetken. Dál qazir jumyr jerde jeti mıllıard halyq turyp jatyr.
BUU-nyń damý jáne qorshaǵan orta jónindegi konferensııasynyń deregi boı­ynsha, búginde jer betindegi 263 trans­she­karalyq ózen-kól basseınderi álemniń 145 memleketiniń aýmaǵyn ǵana basyp ótip, planetamyzdyń jarty bóligin ǵana qamtıdy. Osyǵan baılanysty qazir árbir memleket onsyz da tapshy tushy sýǵa degen óz suranysyn barynsha molynan qamtyp qalýǵa tyrysady. Sonyń kesirinen transshekaralyq sý kózderin paıdalanýda ekinshi bir eldiń múddesine nuqsan kelip, halyqaralyq qatynas barysynda kıkiljiń týyndap, bara-bara memleketaralyq qarýly qaqtyǵystardyń oryn alýy ábden múmkin. Tipti BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń ózi bir sózinde «álem tushy sý úshin soǵys jaǵdaıyna jaqyndady» dep atap kórsetti. Máselen, Kolýmbııa ózeniniń sýy úshin AQSh pen Kanada arasynda, Dýnaı ózeni úshin Balqan memleketteri arasynda qazirdiń ózinde qyrǵıqabaq kelispeýshilik oryn alýda.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaq­tan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty bıyl­ǵy Joldaýynda «Sý – barynsha shekteýli resýrs jáne onyń kózderin ıelený úshin kúres jer betindegi shıelenis pen janjaldar sebepteriniń biri retinde qazirdiń ózinde geosaıasattyń asa mańyzdy faktoryna aınalyp otyr», dep atap kórsetti. Qazirgi tańda sý qorynyń problemasy eń ótkir bolyp otyrǵan aımaq – Ortalyq Azııa óńiri. Ortalyq Azııa memleketteriniń negizgi sý qoryn quraıtyn transshekaralyq ózender Tájikstan men Qyrǵyzstan memleketteriniń aýmaǵynan bastaý alady. Sońǵy jyldary osy memleketterdiń transshekaralyq sý qorlaryn paıdalanýdaǵy astamshylyq saıasatynyń saldarynan О́zbekstan men Qazaqstan sý tapshylyǵyna ushyrap, trans­shekaralyq ózenderdiń tómengi saǵasynda qonystanǵan mıllıondaǵan halyqtyń múddesine nuqsan keltirilýde.
Ortalyq Azııada sý problemasynyń qanshalyqty ýshyǵyp turǵandyǵyn ótken jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy О́zbekstan prezıdenti Islam Karımovtiń Qazaqstanǵa kelgen resmı sapary kezinde sóılegen só­zin­de aıtqan pikirlerinen anyq ańǵarýǵa bo­la­dy.
О́zbekstan basshysynyń ashyna aıtqan taǵy bir máselesi, «Qambarata-1» úshin bıiktigi 275 metr bóget, Rogýn GES-i úshin bıiktigi 350 metr bolatyn bóget qurylysyn salý týraly sheshim qabyldanypty. Jer silkinisiniń qaýpi ýshyǵyp turǵan óńirlerde mundaı bıiktikte bógetter turǵyzý, jazyqta ornalasqan halyqty apatqa aıdaý­men birdeı. Ekonomıkalary tyǵyryqqa ti­relgen Dýshanbe men Bishkek úshin Rogýn jáne Qambarata sý elektr stansa­la­ry arzan elektr qýatyn óndirip, tabys tabýdyń birden-bir kózi ekendigi de jasyryn emes. Alaıda, tájik jáne qyr­ǵyz baýyrlardyń Amýdarııa men Syr­da­rııanyń transshekaralyq ózender bolyp tabylatyndyǵyn, osyǵan baılanysty transshekaralyq ózenderdi paıdalanýdyń halyqaralyq normalaryna sáıkes BUU-nyń arnaıy qabyldaǵan 4 konvensııasy bar ekendigin de esten shyǵarmaǵandary durys. Qalyptasqan osy halyqaralyq normalarǵa sáıkes transshekaralyq ózender boıynda otyrǵan tórt baýyrlas memleket shuǵyl túr­de týysqandyq ádilettilikpen ortaq má­milege kelýi kerek. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, sý problemasynyń Ortalyq Azııada barǵan saıyn shıelenise beretindigi anyq.
Tushy sý problemasymen turaqty túr­de aınalysyp kele jatqan bedeldi halyq­aralyq sarapshylardyń málimdeýinshe, HHI ǵasyrdyń ortasyna taman tushy sý tapshylyǵy planetamyzdaǵy eń ótkir problemaǵa aınalady. BUU-nyń derekteri boıynsha, qazirdiń ózinde tushy sýdyń tap­shy­lyǵy jylyna 230 mlrd. tekshe metrge jetken. Búginde Jer sharynyń 2,5 mlrd. halqy sapaly aýyz sýǵa qol jetkize almaı otyr. Aldyn ala jasalǵan boljamdarǵa sáıkes, 2025 jyly tushy sý tapshylyǵy 1,3-2,0 trıllıon tekshe metrge jetpek. Búkilálemdik sý forýmynda jasaǵan baıandamasynda IýNESKO-nyń bas dırektory Koıtıro Masýýro «2030 jyldary planetamyz turǵyndarynyń 47 paıyzy tushy sý jetimsizdiginen zardap shegetin bolady», dep atap kórsetti. Osyǵan baılanysty ol úndeýler men deklarasııalar qabyldaýdyń ýaqyty ótip ketkendigin eskertip, naqty saıası sheshimder men is-sharalardy júzege asyrý qajettigin aıtty.
BUU mamandary men sarapshylary pikirinshe, aldaǵy ýaqytta álemdik sahnada tushy sýǵa qatysty úsh óte kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq másele týyndaıdy. Birinshi­den, 2020 jyldan keıin álemniń 22 iri mega­polısi qubyrlar arqyly keletin tazartyl­ǵan sýdyń jetimsizdigine tap bolady. Ásirese, bul jaǵdaı Qytaıda shıelenisken sıpat almaq. Afrıkadaǵy qurǵaqshylyqtardyń saldarynan mıllıon­da­ǵan halyq Eýropaǵa qaraı aýady. Qy­taı­da da uly kóshi-qon úrdisi bastalady. Ekinshiden, 2025 jylǵa taman transulttyq korporasııalar damýshy elderden orasan zor kólemde tushy sý kózderin satyp alýdy júzege asyrady. Álemdik rynokta sý eksporty halyqaralyq úlken bızneske jol ashady. Birqatar elderdiń úkimet basshylary sý resýrsyn saıasat saýdasyna salyp, tushy sý álemdik áleýmettik-ekonomıkalyq ólshem mártebesine ıe bolady. Úshinshiden, sýdy qaıtalap paıdalanýdyń tehnologııasy jasalady. Sý únemdeýdiń erekshe tártibi engiziledi.
Tabıǵat qudiretine shek bar ma?! Bir­qa­tar qurlyqtardy topan sý basyp, tirshilik ataýly qatty zardap shegip jatsa, jeriniń aýmaǵynan bir urttam tushy sý taba almaı, aýyz sýdy syrttan satyp alyp jatqan memleketter de bar. Qara qurlyqtyń jarty mıl­lıardtan astam halqy tabıǵı taza sý ishe almaıdy. Olar qazirdiń ózinde tasymal jáne jańbyr sýlaryn talshyq etip otyr. Tabıǵı taza sýdyń munaıdan da qymbat ulttyq baılyq kózine baǵalanatyny HHI ǵasyrda ańyzdan aqıqatqa aınala­tyn túri bar. Tek sońǵy 50 jyldyń kó­le­minde álemdegi munaı baǵasy 10 ese artsa, aýyz sýdyń baǵasy 1000 ese art­qan. Aldaǵy ýaqytta taza aýyz sý baǵa­sy taǵy da júzdegen ese kóterilmek. Keı­­bir ǵalymdardyń aıtýynsha, endi bir­neshe ondaǵan jyldardan keıin sý álemdik saıasattyń basty quralyna aınalady. Tek tabıǵı tushy sýdy satý arqyly bıýdjetterin qampıtyp, tabysqa keneletin elder qatary da qara kórsetetin bolady.
Ulan-ǵaıyr Eýrazııa keńistiginde erkin kósilgen Qazaqstan TMD memleketteri ishinde sý úlesi turǵysynan eń sońǵy oryndy ıelenedi. Jeti qat qyrtysyna deıin qut darytyp, qoınaýyn qazba baılyǵyna toltyrǵan kıeli qazaq dalasyn keremeti kúshti qudiret tabıǵı sý kózderine tapshy qylyp qoıypty. Ushqan qustyń qanaty talar mań daladaǵy taza sý qory qazirdiń ózinde 3 paıyzdy quraıdy. 1950 jyldary Qazaqstanda 120 mlrd. tekshe metr shamasynda sý qory bolsa, qazir onyń kólemi 100 mlrd. tekshe metrge deıin kemigen. Elimiz­degi 100 tekshe shaqyrymdy quraıtyn jer ústi sý qorynyń 58 paıyzy ǵana respýb­lıka aýmaǵynda jınaqtalady, qalǵan sý qory shekaralas ornalasqan kórshi elderdiń aýmaǵynan keletin transshekaralyq ózenderdiń sýymen tolyǵady. Aqıqatynda uly dalany sýdan taryltyp otyrǵan jomart tabıǵat emes, adam qolymen jasalǵan qııanat. Qazaqstanǵa sý Reseı men Qytaıdan, sondaı-aq Qyrǵyzstan men О́zbekstannan bastaý alatyn ózenderden keledi.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, planetamyzda 35 myń tekshe shaqyrym tushy sý qory bolatyn bolsa, ol qazirgi Jumyr jer­di mekendep otyrǵan adamzattyń jan basyna shaqqanda 5418,3 tekshe metrden keledi. Álemdegi memleketter turǵysynan alǵanda tushy sýdyń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri birdeı emes. Máselen, Kanadada ár adamǵa 84495 tekshe metr tushy sý ketetin bolsa, Jańa Zelandııada bul kórsetkish 75768, Norvegııada 79110 tekshe metrdi qurasa, Túrkııada ár adamǵa shaqqanda – 3160, Ázerbaıjanda – 907, Pákistanda – 323, Izraılde 100 tekshe metrden ǵana aınalady eken. Qazaqstannyń árbir turǵynyna shaqqanda qazirgi elimizdegi tushy sý qory 4686 tekshe metrden aınalady. Al Reseıde jan basyna shaqqanda 30 393 tekshe metr tushy sý qory bar.
Qazaqstan ekonomıkalyq jaǵynan esh­kimge táýeldi emes. Jahandyq ekono­mı­kanyń damýyna qajetti Mendeleev kestesine kiretin qazba baılyǵynyń bar­ly­ǵy da bar. О́kinishke oraı, strategııalyq sý kózderine kelgende, kórshilerdiń bárine kóz súzemiz. Alaıda, «tóskeıde maly, tó­sek­te basy qosylǵan» dep qyrǵyzdarǵa qan­sha qushaǵymyzdy ashsaq ta, «ózbek óz aǵamyz» dep neshe jerden emeshemiz ezilse de, jerimizdiń ústindegi de, astyndaǵy da ıgilikterimizdi aldaryna jaıyp salyp, «uly kórshilerimiz ǵoı» dep orys pen qytaıǵa qanshalyqty jalpaqshesheılik tanytsaq ta olardyń eshqaısysynyń «qazaǵym» dep baýyry ezile qoımaıtyndyǵyn osy «shómishten qysqan» sý tájirıbesi kórsetip otyr.
Maqta alqaptaryn sýarý úshin kene­zesi kepken shól dalalarǵa esepsiz sý ji­ber­gen ózbek aǵaıyndar Syrdarııa men Ámýdarııany saǵasynan qysyp bógep tas­tasa, arnasynan asatyn asaý Talas pen tegeýrindi taý ózenderin qyrǵyz baýyrlar qylǵyndyryp tastady. Sý tasqyny oryn alǵan kezeńde de qyrǵyzdar tabıǵı apat saldaryn tıimdi paıdalanyp, Qazaqstannan energetıkalyq shıkizatty arzanǵa berýdi talap etti. Qazaqtyń ózbek pen qyrǵyzǵa qarasty ońtústik óńirindegi sý máselesi barǵan saıyn kúrdelenip barady. Kórshi eki memleket sýarmaly egistikteri men maqtalyqtaryn keńeıtken saıyn, bizdiń ońtústik óńirdegi sýarmaly egistik kólemi eki esege deıin qysqaryp ketti.

Batysymyzdaǵy sý problemasy da ońyp turǵan joq. Máselen, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy tabıǵı sý qorynyń 80 paıyzy Reseıge táýeldi. Sebebi, Qazaqstannyń batysyndaǵy eń úlken sý kózi – Jaıyq ózeni bastaýyn Bashqurtstannan alady. Taǵy da qos úlken ózen – Shaǵan men Derkóldiń bastaýy Orynborda jatyr. Kezindegi sýly da nýly Saryózen men Qaraózen Saratov oblysynan bastaý alady. Odaq ydyraǵannan keıin jas táýelsiz memleketimiz úlken kórshisimen sý máselesin rettep alý jóninde alǵashqy qadamdaryn jasady. 1992 jyldyń sáýir aıynda Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy arasynda transshekaralyq ózenderdi birlesip paıdalaný jáne qorǵaý týraly kelisimge qol qoıyldy. Ýaqyttyń ózi kórsetkenindeı, bul kelisim kúni búginge deıin Reseıge ǵana qyzmet jasap keledi. Qazaqstannyń kelisiminsiz-aq kórshilerimiz transshekaralyq ózenderdiń boıynda jańa sý qoımalaryn saldy, burynǵy sý qoımalaryn keńeıtip, jóndeýden ótkizdi.
Kóp rette úmitimizdi artatyn «úlken» kórshi­miz «kisideginiń kilti aspandanyń» kerin keltirip, kelisimge birjaqty qarady. Sonyń saldarynan Oral óńirindegi sý kózderi kúrt kemı bastady. Qaraózenniń saǵasyndaǵy Qamysty, Samar kólderi tartylyp, Saryózenniń tómengi aǵysyndaǵy kólder túgeldeı keýip qaldy. Reseıdiń Volgograd oblys arqyly Qazaqstanǵa keletin Edil ózeniniń sýyn kórshiler taýarǵa aınaldyryp aldy. Jánibek sýlandyrý júıesine quıylatyn bul sýǵa salynatyn salyqty kórshilerimiz eseleı arttyryp otyr.
Al elimizdiń shyǵysyndaǵy eń iri eki ózen – Ertis pen Ile bastaýyn Qytaıdan ala­tyndyǵy belgili. Planetamyzdaǵy eń iri kól ekojúıesiniń birinen sanalatyn Ile-Balqash basseıniniń óte kúrdeli ahýalyn burynyraqta jazǵan «Kókshe teńiz kózden bulbul usha ma?» atty maqalamyzda (qa­ra­ńyz, «Egemen Qazaqstan», 23 aqpan, 2011 jyl.) jan-jaqty tolǵaǵan bolatynbyz. Ile óze­niniń sýyna sýsaǵan Balqashtyń basynan baq taıǵanyn ashy da bolsa ashyna aıtyp edik. Endi, mine, elimizdiń búkil Shyǵys óńiri men shólirkegen Saryarqaǵa nár berip turǵan Er­tistiń qasireti eriksiz tolǵandyryp otyr.

Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».