Sheksiz erkindik degenimiz – haos

Sársenbi, 6 aqpan 2013 7:28

«Qazaqstan-2050» Joldaýyndaǵy dinge qatysty strategııalyq taǵylym

Quranda Haq Taǵala: «Bir el ishteı ózderin ózi ózgertip túzemeıinshe, Alla ondaı eldi ózgertpeıdi», deıdi. Iаǵnı, eldiń parasat-paıymy oıanýy qajet. Biraq sony oıatatyn, túrtki bolatyn eldiń qaımaǵy, zııalysy, el basshylary. Iá, bizdiń el egemendi el bolǵaly beri talaı belesterden asyp, san bıikterge Haqtyń qalaýymen qol jetkizdi. Áıtse de qazirgi tańda elimizdiń jarqyn bolashaǵynyń aldynda bóget pen qaýip tur. Degenmen, Qudaıdyń qalaýymen kóp keshikpeı muny da asyp ótetinimizge senimdimin. Sol senimimdi molaıtyp, túngi aspannan shoq juldyzdardaı jarqyrap janyma jylý bolǵan sebeptiń bastysy – Elbasynyń jańa Joldaýyndaǵy dinge qatysty bekem pikirleri men ótkir tujyrymdary jáne alǵa qoıǵan maqsattary.

Sársenbi, 6 aqpan 2013 7:28

«Qazaqstan-2050» Joldaýyndaǵy dinge qatysty strategııalyq taǵylym

Quranda Haq Taǵala: «Bir el ishteı ózderin ózi ózgertip túzemeıinshe, Alla ondaı eldi ózgertpeıdi», deıdi. Iаǵnı, eldiń parasat-paıymy oıanýy qajet. Biraq sony oıatatyn, túrtki bolatyn eldiń qaımaǵy, zııalysy, el basshylary. Iá, bizdiń el egemendi el bolǵaly beri talaı belesterden asyp, san bıikterge Haqtyń qalaýymen qol jetkizdi. Áıtse de qazirgi tańda elimizdiń jarqyn bolashaǵynyń aldynda bóget pen qaýip tur. Degenmen, Qudaıdyń qalaýymen kóp keshikpeı muny da asyp ótetinimizge senimdimin. Sol senimimdi molaıtyp, túngi aspannan shoq juldyzdardaı jarqyrap janyma jylý bolǵan sebeptiń bastysy – Elbasynyń jańa Joldaýyndaǵy dinge qatysty bekem pikirleri men ótkir tujyrymdary jáne alǵa qoıǵan maqsattary.

Elbasy sóziniń basyn: «Búginde bizdiń halqymyz úshin dás­túrli emes dinı jáne jalǵan dinı aǵymdar máselesi ótkir tur» dep bastaıdy. Prezıdenttiń «ótkir tur» degeni kóp jaıdan habar beredi. Osy oraıda esime Hakim Abaıdyń: «Bir kúshti kóp tentekti jyǵa almaı júr, Ishte jalyn dert bolyp, shyǵa almaı júr», degen óleń joly oraldy. Iá, biz – irgesi bekigen Qazaqstan degen musylman elmiz. Jıyrma jylda el ishinde «kóp tentek», ıaǵnı jalǵan dinı aǵymdar kóbeıdi. Biz kúshti bolsaq ta olardy jyǵa almaı kelemiz. Nege?  Mine, osy saýalǵa kelesi sóz jaýap beredi.  «Jastarymyzdyń bir bóligi ómirge osy jat jalǵan dinı kózqarasty kózsiz qabyldaıdy, óıtkeni, bizdiń qoǵamnyń bir bóliginde shetten kelgen jalǵan dinı áserlerge ımmýnıteti álsiz». Endeshe, eń basty sebep «ımmýnıtettiń álsizdigi». Al ol qandaı ımmýnıtet? Árıne, ata-baba dástúrin qadirleıtin hanafı baǵytyndaǵy musylmandyq ımmýnıtet. Al osynyń bolmaýyna memleketten qandaı da bir tosqaýyl boldy ma? Atap aıtqanda, jastardyń dinı bilim alýyna, meshitke, medresege barýyna bóget jasaldy ma? Álbette bolǵan da, jasalǵan da joq. Al jumyr basty pende eshqashan dinsiz ómir súre almaıdy. Ásirese, jastar. Hám jastar sezimge berilgish bolǵandyqtan, «kelinniń betin kim ashsa, sol ystyqtyń» kebin kıip, óz dinin, óz mázhabyn, ata saltyn bilmegendikten, «jat ta jalǵan dinı kózqarasty kózsiz qabyldaıdy». Mysaly, Túrkııada halyq jaz aılarynda balalaryn kóbinese meshitterdiń janyndaǵy Quran kýrstaryna jiberip, sanalaryn hanafı baǵytymen syǵymdaıdy. Al biz kóp bolsa jazǵy lagerge jiberemiz. Al onda eshqandaı da din sabaǵy berilmeıdi. Bizder, ata-analar, kóbinese urpaǵymyzdyń tán saýlyǵyna kóp mán beremiz de jan saýlyǵyna nemquraıly qarap jatamyz. Al sol jan saýlyǵynyń basynda din jáne sol din boıaýymen boıalǵan ata-dástúrimiz tur.
Joldaýdaǵy sóz ári qaraı: «Bizdiń Konstıtýsııa senim bostandyǵyna kepildik beredi, bul – fakt. Biraq, ózderińiz biletindeı, sheksiz erkindik degen bolmaıdy. Ol degenimiz – haos. Barlyǵy da Konstıtýsııa men zańdar aıasynda bolýǵa tıis», dep jalǵasyn tabady. Bul jerde Elbasy joǵarydaǵy jalǵan dinderdiń qanshalyqty aıadan tys ketkendigin ashyp kórsetedi. Elimizde kóptegen dinı jalǵan sektalar bar. Olar dinı senimdi «sheksiz erkindik» dep uǵynady. Mysaldap aıtsaq, eldegi satanıster, ıehovalar, tipti ıslam atyn jamylǵan radıkaldyq aǵymdar osyǵan jatady. Biri nápsiqumarlyqtyń sheginen shyqsa, endi biri eldiń baıraǵyn, zańyn tanymaı, el qorǵaýdan bas tartady. Al ıslam atyn jamylǵan radıkaldyq aǵymdar bárinen da asyp túsip, jarylys jasaýǵa deıin barady. Alaıda, din degenniń ózi – adamdardy túzep, shekteıtin zańdar jıyntyǵy. Jer shary bir sát sheginen shyqsa, aqyrzaman ornaıdy. Qoǵam berilgen adamdyq sheginen shyqsa, qurdymǵa jol tartady. Sheksizdik kólikti apatqa ushyratady. Al «Ol degenimiz – haos». Iá, sheksiz erkindik degenimiz – haos. Tipti dinge negizdelmegen fılosofııalyq sheksiz oılar da tuńǵıyq túbine tartyp, uıyqqa batyryp, jarǵa soqtyrady. Sol sebepti, demokratııa degenniń ózi – júgensizdik degen uǵym emes. Endeshe, siz eldegi jalǵan dinı sektalardyń qoǵamǵa qanshalyqty zııandy ekeniniń esebine jetip kórińiz. Elbasy osy sózderimen zııa­lysyn da, memlekettik qyzmetshilerdi de, jalpy alǵanda, el halqyn oılylyqqa, salıqalylyqqa, arlylyq pen jigerlilikke shaqyrady.
Elbasy eshkimniń sanasy men júregine jáne rýhanı álemine  Ata Zańnyń tusaý bolmaıtyndyǵyn taǵy da basa aıtyp:  «Árkimniń tańdaý quqyǵy bar», deıdi. Alaıda sol tańdaýda syrttan bir kúshtiń, aldanystyń yqpaly bolmaýy qajet. «Dinı tańdaýǵa óte úlken jaýapkershilikpen qaraý kerek, óıtkeni, adamnyń ómirlik salty, turmysy, kóp jaǵdaıda búkil ómiri soǵan baılanysty», deıdi osy oraıda Prezıdent. Iá, adamnyń ómiri sol ózi ustanǵan dinine baılanysty. Tipti bir dinniń ishindegi aǵymdaryna qatysty. Mysaly, bizdiń el bir kezderi «qazaq» degen el bolyp shańyraq kótergende Islam dininiń ishindegi hanafı mázhaby bolyp quryldy. Ári hanafı mázhaby tórt mázhabtyń ishindegi keń ári kóp taraǵan mázhab bolǵandyqtan, bizge keńinen jetip jatty. Qazaqtyń búkil salt-dástúri, bolmysy, qundylyqtary sol mázhabqa qaraı órbidi. Sol sebepti búgingi tańda biz osy mázhabty ustanbaı, kelesi bir mázhabty ustanatyn bolsaq, onda bizge ózgeshe bir ult bolýǵa týra keledi. Al bul – ata-babamyzdyń qundylyǵynan ajyraý degen sóz. Mysaly, kelin betin ashý, tusaý kesý, sálem salý, tipti jylqy etin jeýge deıin aıyrmashylyq bolar edi.  Sol sebepti, Elbasy aıtqandaı, «Búginde, ınternet pen joǵary tehnologııalar ǵasyrynda, aqparattar tasqyndaǵan zamanda, «súzgi» – adamnyń ishinde bolý kerek».  Ol «súzgi» adamnyń kókirek kózi. О́ziniń aldymen kim ekendigi, ata-babalarynyń qandaı el bolǵandyǵy, sanasynda jınalǵan tujyrymy arqyly esep berip, ózi tańdaǵan dindi ustansa, bolashaqta kim jáne qalaı bolyp qalyptasatyny haqynda oı qorytýy.  Sol sebepti adam dindi shet musylman elinen úırense de, óziniń ata-baba saltymen, solardyń ustanǵan mázhabymen júrgeni jón.
Halqymyzǵa tán mádenı qundy­lyq­tardyń joǵalýyna kóńili qamyqqan Memleket basshysy: «Ishki «súzgi» suraq­tar qoıyp otyrýǵa tıis: analarymyz, ápke-qaryndastarymyz, qyzdarymyz oramalǵa oranyp alyp, basqa halyqtardyń kıimin kıgeni bizge kerek pe? Bizben bir dastarqanda otyryp tamaq ishpeýge tıis pe? Kólik júrgizbeýi kerek pe? Munyń bári – basqa elderdiń ornyqqan dástúrleri, bizdiń dalamyzda ondaı dástúrler eshqashan bolǵan emes. Klassıkany oqyńyzdar, fılmderdi kórińizder», dedi.
Bizdiń halyq qashanda jaýynger halyq bolǵandyqtan, uldarymyz turmaq qyzdarymyz da at ústinde júrip jaýmen erlershe soǵysqan. Qazaq halqy eshqashan musylmandyqtan shyqqan joq, qaıta sony óziniń mádenıetine aınaldyrdy. Sol sebepti áıeldiń kórki bolǵan oramalyn kórkemdikpen, ásemdikpen kıe bilgen. Mundaı halyq musylman áleminde kemde-kem. Ári ıslam dininde áıel zatyna qara jamylyp úıde otyr degen qaǵıda joq. Qaıta ilim, eńbek musylman er men musylman áıelge paryz deıdi.  «Bizdiń áıelderde ulttyq tákapparlyq, qalyptasqan kıiný stıli bar, ony olar ıbalylyqpen ustana biledi jáne biz, erler, áıelderdiń osy qasıetin jıi teris paıdalanamyz».
Qazaq qaýymy sábı qyzdan bastap aqbasty ájege deıingi aralyqtaǵy áıel adamnyń ózine saı bas kıim úlgisin jasaǵan. Sóıtip, ıslam sharıǵatyna saıma-saı áıel adamnyń bas kıimine qatysty teńdessiz kıim úlgisin, musylmansha kıiný mádenıetin qalyptastyrǵan. Máselen, sábı qyzdarǵa ár túrli teńge, monshaqpen áshekeılegen, úki, úlpildek qaýyrsyn qadaǵan taqııa, kepesh kıgizgen. Boıjete, bálıǵatqa tola kele, jas boıjetkender qazaqtyń ár taıpalarynyń óz-óz úlgisine saı ár túrli zerli qyz taqııalar, qundyz bórik, kámshat bórik kıgen, monshaqpen áshekeılengen kesteli oramaldy shekelete taǵatyndar da bolǵan. Al, boıjetken qyzǵa qudalasyp, qalyńdyq atanǵan sátten bastap onyń basyna áıgili ásem sáýkele kıgiziletin-di. Sáýkele, ózimiz biletindeı, óte bıik úshkil tóbeli, ne túrli merýert, marjan, monshaqtarmen sándelgen taqııanyń erekshe túri. Sáýkeleniń tóbesinen tómen keń mol etip túsirilgen jaýlyq perdesi bolǵan.
Qalyńdyq uzatylyp barǵan jerinde jelek dep atalatyn qyzyl jaýlyq perdeli bas kıim kıgen. Al sábıli bolǵan sátte kelinshek kımeshek kıingen. Al kımeshek ústinen oraıtyn aqjaýlyq, shulaýysh dep atalatyn keń mol aq mata bolǵan. Kelinshek kımeshekten áje kımeshekke deıingi aralyqta jasqa saı óz úlgisi de qalyptastyrylǵan. Mine, bular – qazaqtyń óz stıli, baǵa jetpes qundylyǵy. Eger osynyń bárin tastap, shet eldiń ultyna tán etip kıinetin bolsaq, onda bizdiń ulttyq qundylyǵymyz qaıda qalmaq? Quranda Haq Taǵala adamdardy ulttarǵa bólip, bir-birin tanysyn dep jaratqandyǵyn aıtady. Endeshe, biz osyny saqtaýymyz qajet.
«Biz musylmanbyz, onyń ishinde Ábý Hanıfa mázhabyn ustanatyn sún­nıt­termiz. Babalarymyz ustanǵan bul jol ulttyq salt-dástúrdi, ata-anany syılaýǵa negizdelgen». Bul  – búgingi tańdaǵy eń negizgi nárse. Jáne qazaq bolyp qa­lýymyzdyń da basty qaǵıdasy. Kóńilime eń kóp qýanysh uıalatqan sózdiń biri – osy sóz. Iаǵnı, osy arqyly «Qazaqstan-2050» mejesi aıqyndaldy. Biz hanafı bolyp qalsaq qana urpaǵymyzdy «Babalarymyz ustanǵan ulttyq salt-dástúrdi, ata-anany syılaýǵa negizdeı» alamyz. Elbasy sózin myqtaı túsip: «Endeshe, búgingi urpaq ta álemdegi eń izgi din – ıslam dinin qadirleı otyryp, ata dástúrin ardaqtaǵany abzal», deıdi. Bizdiń dinı ar-ojdan bostandyǵy týraly zańymyz osyny meńzeıdi. Endeshe, Elbasy da bizge  osyny tez arada iske asyrýymyz qajettigin alǵa tartyp otyr.
Álemde Hanafı mázhabynyń negizgi ustazdarynyń basym kópshiligi qazaq topyraǵynan shyqqan. Mysal retinde Syǵynaqı, Kerderı, t.b. ataýǵa bolady. Demek, biz osy Joldaýǵa oraı sol ǵalymdardyń qoljazbalarynan yq­sham­dap mektep pen joǵary oqý oryndaryna Hanafı jolyn ulttyq salt-dástúrmen salystyra otyryp oqýlyqtar engizgenimiz abzal. Eldegi radıkaldyq aǵymdardyń aldyn alýdyń birden-bir  ádisi de osy baǵdarlama bolmaq. Ári Hanafı mázhabyn tereń biletin teologtardy memlekettik mekemeler men organdarǵa bólim ashyp tartsa, osy strategııanyń oryndalýyna septigin tıgizer edi dep oılaımyn. Iá, búgingi tańda bizdiń jarqyn el bolyp, ata-babamyzdyń jolyn jańǵyrtýymyzdy qalamaıtyndar bar. Osyny tereń túsingen Elbasy: «Qazir keıbir syrtqy kúshter jastarymyzdy ıslam dininiń haq jolynan adastyryp, teris baǵytqa tartýǵa tyrysýda.
Mundaı ulttyq tabıǵatymyzǵa jat keleńsizdikterden boıymyzdy aýlaq salýymyz kerek», dep bizdi qyraǵylandyrady. «Soqyr fanatızm bizdiń beıbitsúıgish hal­qymyzdyń psıhologııasy men diline múlde jat. Ol Qazaqstannyń musylmandary us­tanatyn Hanafı mazhabyna qarama-qaıshy».
Din atyn jamylǵan radıkaldyq aǵym­darǵa, ásirese, jastar ne úshin elik­teıdi? Onyń basty sebebi, mektep men joǵary oqý oryndarynda dinı úgit, profılaktıkanyń azdyǵynda dep oılaımyn. Búgingi tańda mektepte din tarıhy páni endi. Alaıda ol hanafılik baǵytty úıretýdiń úshten birin de qamtymaıdy. Sol sebepti naqty oqýlyqtar men teolog mamandar ázirleý qajet. Árıne, jastar arasynda búginde dinı ekstremızm profılaktıkasy bar. Biraq ol az jáne oǵan qatysatyn jastar da az ári eriksizdeı kórinedi. Kerisinshe, jastar arasynda dinı  ekstremızmdi úgitteıtin toptardyń kúshi basym sekildi. Osyny tereń túsingen Elbasy: «Biz qoǵamda, ásirese, jastar arasynda dinı ekstremızm profılaktıkasyn kúsheıtýimiz kerek», dep naqty sheshimdilik kórsetedi.
Elbasy egemendi el bolǵaly beri elimizdi álemge beıbitsúıgish el ekenin kór­setý josparlaryn jasap, solardy iske asyryp keledi. Solardyń biri – jap­paı qyryp-joıý qarýynan bas tartý bolsa, ekinshisi Álemdik jáne dás­túrli dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizý. Olaı bolsa, Prezıdent atap kór­set­kendeı, «Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi beretin artyqshylyqtardy da paıdalanýymyz kerek».
Qoryta aıtqanda, dinge qatysty Qa­zaq­stan-2050 mejesi naqtylandy. Endeshe, birlesip kótergen júk jeńil dep bárimiz birigip iske kóshkenimiz abzal.
Muhıtdın ISAULY,
«Nur» Qazaq-Egıpet ıslam ýnıversıteti rektorynyń  ǵylymı keńesshisi.
Almaty.