Aýyl ahýaly áli de alańdatady

Senbi, 9 aqpan 2013 7:10

«Qarqyn» JShS dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran BUQANOVPEN áńgime

– Saıran Bálkenuly, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jyl aıaǵynda Qazaqstan halqyna joldaǵan Joldaýynyń basty mańyzy nede?
– Tarıh qoınaýyna ketken jyldyń aýyrlyǵymen qatar elimiz úshin úlken ózgeristeri men jańalyqtary da boldy. Mysaly, Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyn men jyldyń tarıhı jańalyǵyna qosar edim. О́ziń aıtyp otyrǵan Joldaýdyń mańyzy da osynda. Bul qujat jańa serpilis bergendeı boldy. «Qazaqstan-2030» strategııa­synda aıtylǵan maqsattardyń oryndalǵany turmysymyzdyń jaqsarǵanynan da kózge kórinip otyr.

Senbi, 9 aqpan 2013 7:10

«Qarqyn» JShS dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran BUQANOVPEN áńgime

– Saıran Bálkenuly, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jyl aıaǵynda Qazaqstan halqyna joldaǵan Joldaýynyń basty mańyzy nede?
– Tarıh qoınaýyna ketken jyldyń aýyrlyǵymen qatar elimiz úshin úlken ózgeristeri men jańalyqtary da boldy. Mysaly, Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyn men jyldyń tarıhı jańalyǵyna qosar edim. О́ziń aıtyp otyrǵan Joldaýdyń mańyzy da osynda. Bul qujat jańa serpilis bergendeı boldy. «Qazaqstan-2030» strategııa­synda aıtylǵan maqsattardyń oryndalǵany turmysymyzdyń jaqsarǵanynan da kózge kórinip otyr.

– Aýyl sharýashylyǵyndaǵy jaqsy ózgerister eń aldymen neden baı­qalady?
– О́tken ǵasyrdyń sońyna qa­raı, 90-shy jyldary aýyl sha­rýashylyǵynyń quldyraǵan kezindegi qıynshylyqty, daǵ­da­rysty bastan keshirgendikten, búgingi damyǵan deńgeıimiz maǵan qatty bilinedi. Jaqsy ózgerister eń aldymen jańarǵan tehnıka parkinen kórinedi. Tehnıkasyz damý joq. Qazir sharýashylyqta Keńes Odaǵynan qalǵan «jádiger» «K-700» traktory ǵana der edim. Búginde men basqaratyn «Qarqyn» JShS-nyń egis dalasynda Kanadadan aldyrylǵan joǵary ónimdi «Borgo» keshendi tehnıkalary, nemistiń «Klaass», Reseıdiń dán sebetin «Akros» kombaındary, amerıkalyq «Mak Don» oraǵyshtary, dán shashatyn argentınalyq «Favot», «Ombý» jıyntyqtary jáne kóptegen jańa tehnıka túrleri qoldanysqa engizildi. Bir sharýashylyqtaǵy ǵana tehnıka qýaty, mine, osyndaı.
Qazir adamdardyń jer­di kú­­týge degen jańa kózqa­rasy­nyń qalyptasýy aýyl sharýa­shy­ly­ǵyndaǵy jaqsy ózgeristerdiń diń­gegine aınaldy. Buryn Mıchýrın aıtqan «tabıǵattyń bermesin tartyp alamyz» degen jeleýmen jumys istedik. Kóterem sıyrdyń emshegin tartqylaǵandaı, jerdi kútpeı, ony damyldatpaı jyl saıyn mıllıondaǵan gektarǵa egin ektik. Tyń jerlerdi kóterýdiń tarıhynda astyqtyń jınalmaı qardyń astynda qalǵan talaı mysaly kezdesedi. Osynyń barlyǵy da qazir túbirimen ózgerdi. О́zin syılaıtyn dıqan jerge janashyrlyqpen qaraıdy, ony bet aldyna jyrtpaıdy. Ylǵal saqtaý tehnologııasy sııaqty ozyq tájirıbelerdi paıdalanǵandar qýańshylyq jyldary da keýsen alady. Mysaly, bizdiń sharýashylyqta ylǵal saqtaý tehnologııasyn paıdalaný barysynda byltyrǵy qýańshylyq jyldyń ózinde alynǵan ónim mólsheri men sapasy joǵary boldy. Bıdaıdyń ár gektarynan – 10, zyǵyrdan – 12, rapstan – 8, kúnbaǵystan 8 sentnerden ónim jınadyq. Bul – men basqaryp otyrǵan ujym birliginiń, eńbeginiń kórsetkishi. Sońǵy jyldary tek eginmen qalmaı, mal sharýashylyǵyn damytý kerektigine kóz jetkizdik. О́ıtkeni, mal sharýashylyǵy aýyl adamdaryna jyl boıy jumys bolady. Biz maldyń asyl tuqymyn «alystan arbalamaı-aq, jaqynnan dorbalap» kóbeıtýdi maqsat tutyp otyrmyz. Iri qaranyń jergilikti Áýlıekól asyl tuqymdy túrin baǵýdy qolǵa aldyq. Arqanyń sýyǵyna tózimdi, aq mármár etti aýdaratyn maldyń sanyn jyl saıyn kóbeıtip kelemiz, odan túsetin paıda da joǵary.
Bizdiń oblysta aýyl sha­rýa­shylyǵy úshin bıdaı ósirý basymdyqqa ıe. Al búgin bıdaıdy ósirip, jınaý azdyq etedi. Ony saqtaýdy, uqsatýdy damytqanda ǵana tabys kózi turaqty bolmaq. Osy maqsatpen bıdaıdy saqtaıtyn jáne qurǵatatyn nysan úshin quny 200 mıllıon teńge bolatyn ınvestısııalyq jobany qolǵa aldyq. Qazir aýyl sharýashylyǵyna memleket tarapynan jasalyp otyrǵan qoldaý jaqsy. Astyq, maıly daqyldar ósirýge sýbsıdııalar beriledi. Prezıdent N. Nazarbaev bizdiń oblysqa issaparmen kelgen saıyn aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilermen kezdesip, tek astyq qana emes, suranysqa ıe maıly daqyldar túrlerin óndirýdi tapsyrady. Osy baǵytta maıly daqyldardan alynatyn ónim mólsherin joǵarylatýdy alǵa qoıdyq, ony ósirý mádenıetin ıgerdik.
– О́zińiz aıtyp otyrǵandaı, aýyl sharýashylyǵynda jaqsy ister barshylyq. Biraq aýyldyń áleýmettik turmysy kóńildegideı me?
– Bul meniń janymdy aýyrtatyn saýal. Men ómirimdi aýylda ótkizip kele jatqan jáne óz tabystarymdy da aýyl sharýa­shy­lyǵymen baılanystyratyn adammyn. Sondyqtan aýyldyń áleýmettik máselesi men úshin óte mańyzdy. Elbasy jańa strategııasynda aýyl sharýashylyǵy damýynyń tek qazaqstandyq qana emes, álemdik mańyzy bar ekenine toqtaldy. Oǵan jańa maqsattar qoıdy. «Biz qazirdiń ózinde astyq daqyldaryn asa iri eksporttaýshylar qataryna endik. Bizde asa iri ekologııalyq taza aýmaqtar bar jáne ekologııalyq taza taǵam ónimderin shyǵara alamyz. Aýyl sharýashylyǵy ónerkásibinde sapaly sekiris jasaý tolyqtaı qolymyzdaǵy nárse. Bul úshin bizge jańa turpattaǵy memlekettik oı-sana qajet bolady», dedi. Mine, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aýyl sharýashylyǵyna júkteler mindet kóp. Al memlekettik qan­daı baǵdarlama bolsyn adam eń­be­gimen júzege asady. Aýyl sharýashylyǵynda da solaı emes pe? Eńbek adamyna aldymen jaqsy jaǵdaı týǵyzý qajet. Sol turǵydan qaraǵanda aýyldyń búgin­gi áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy jaqsartýdy, tipti basqa turpatta qaraýdy talap etedi.
– Ony neden bastaý kerek?
– Bul suraǵyńa sál sheginispen jaýap bereıin. Men Meńdiǵara aýdanyna ınstıtýtty bitirgen jyldary keldim. Kóp jyldar boıy «Harkov» keńsharyn basqardym. Osy attas aýyldyń sýyǵyna tońyp, ystyǵyna kúıip degendeı, birge jasap kelemin. Ýaqyt ózgeristeriniń barlyǵyn aýyldastarymmen birge qarsy alyp, qıyndyqtardy birge jeńdik. Qarap otyrsam, 90-shy jyldarǵy ózgeristerden beri aýylda kóp is tyndyryldy. Qazir eldi mekenderdiń kóbinde mektep, balabaqsha, mádenıet úıi, feldsherlik-akýsherlik pýnkt bar. Osydan eki jyl buryn respýblıka boıynsha eldi mekenderdiń arasynda eń birinshi ret bizdiń Harkov aýylynda joǵary jyldamdyqty ınternet júıesi iske qosyldy. Aýylda baılanys júıesi, sý qu­byry salynǵan, joldy da jóndep qoıdyq. Aýyl adamdary egin jáne mal sharýashylyǵynda jumys isteıdi, ár otbasynyń qorasy malsyz emes. Ol da kúnkóris kózine aınalǵan. Aýyldastardy jyl saıyn otyn-sýymen jáne malynyń jem-shóbimen qamtamasyz etemiz.
Adamǵa eń qajeti baspana ekeni anyq. Jasyratyn ne bar, búginde osydan eń kemi otyz-qyryq jyl buryn sabannan, qamystan salynǵan úılerdiń tozyǵy jetken. Mine, osydan bastaý kerek. Keıingi salynǵan birli-jarym úıler aýyldyń tutas beınesin bere almaıdy. Qazir sharýashylyqtyń óz qarjysyna jas mamandar úshin jylyna bir-eki úı salamyz. Bul da bar máseleni sheship tastamaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańartylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy «jańǵyrtý» degen uǵymda kóp ma­ǵyna jatyr. Aýyldy da áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan jańǵyrtý kerek. Aýyldy gazdandyrýdyń memlekettik baǵdarlamasyn jasa­ǵanda ǵana búgingi aýyldy adam tanymastaı ózgertemiz dep oılaımyn. Eldi mekenderdi gazdandyrmaı, aýyldyń áıeli pesh jaǵýdan azat bolmaı áleýmettik másele túpkilikti sheshimin tappaıdy.
– Bıznestiń áleýmettik jaýap­kershiligi aýylda qanshalyqty tıim­di bolyp otyr?
– Áleýmettik jaýapkershilik durys nárse. Bıznestegi azamattar aýylda mektepterdi jóndep, balabaqshalar ashyp jatyr. Áleýmettik salanyń basqa da kem-ketigine kómek beredi. Biraq aýyl sharýashylyǵyndaǵy kásiporyndar aýyldyń búkil problemalaryn sheshýge dármensiz. Álgi men aıtqan aýyldy gazdandyrý, turǵyn úıler salý memlekettik baǵdarlama arqyly ǵana sheshimin tabady.
– О́tken jyldyń aıaǵynda A.Baı­tursynov atyndaǵy Qos­­tanaı memlekettik ýnı­­ver­sı­tetinde ótken qam­qor­­shylar men túlek­ter forý­mynda siz jastardy qıyn­dyq­tan qashpaýǵa, aýylda tu­rý­ǵa shaqyrdyńyz. Al oqý­dy bitir­gen túlekter kóbinese qa­ladan shyqqysy kelmeıdi. Jas­tardyń aýyldy ógeısimeýi úshin ne ister edińiz?

– Bizdiń sharýashylyq oqý­dy bıyl bitirip keletin jas ma­mandarǵa arnap eki úı salyp jatyr. Bizdiń aýylda aýyldastardyń bos ýaqytyn ótkizýine arnalǵan dıskozal, klýb, kitaphana – barlyǵy bar. Biraq jastarǵa bar keregi osy­lar ǵana ma? Olar da eldiń bola­shaǵyn keńirek oılaýy qajet. О́ıt­keni eldiń bolashaǵy – jas­tar. Men olarǵa «qıyndyq bar, shy­dańdar, tótep berińder, aýyldy ózderiń kórkeıtińder», dedim. Biz de, bizdiń aldymyzdaǵy urpaq ta aýylda týyp, aýylda óstik. Eshteńeden qur qalǵan joqpyz. Al búgingi jastar odan nege qashýy kerek? Qıyndyqsyz ne bar? Eldik, otanshyldyq sezim de bolýy qajet emes pe?
Prezıdent «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aýyl sharýashy­ly­ǵyn damytý týraly kele­li maqsattar qoıǵan. «Biz ekolo­gııa­lylyqqa basa nazar aýdara otyryp, ulttyq básekege qabiletti brendter qurýǵa tıispiz. Nátıjesinde men agroónerkásiptik keshenniń aldyna – ekologııalyq taza óndiris salasyndaǵy jahandyq oıynshy bolý mindetin qoıamyn», dedi. Bul óte úlken aýqymdy isterdi qamtıdy. Al búginniń ózinde aýyl sharýashylyǵy túrli maman­dyqtarǵa, jumysshy kadrlaryna zárý. Mysaly, aýyl­da tokar, elektrshi, aǵash ustasy mamandaryn tabý ońaı emes. Mektep bitirgender birden joǵary oqý oryndaryna, kolledjderge umtylady. Olar úshin mundaı mamandyq alý qorlyqpen birdeı. Ekinshiden, tokar bolý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Oǵan zergerge bitken qabilet kerek. Jastardyń barlyǵy qalaǵa tyǵylsa, aýyl sharýashylyǵyndaǵy osyndaı keleli isterdi kim atqar­maq? Qazir oıly, saýatty jas­tar aýyl sharýashylyǵynda shyǵar­mashylyq deńgeıde qyzmet etýge bolady. О́ıtkeni izdengen, tal­pynǵan jastyń bastamasyna eshkim kóldeneń turmaıdy, memleket tarapynan qoldaý bar.
Aýyldyq jerdi jańǵyrtý gaz júrgizý arqyly ǵana iske asady degen pikirimdi taǵy qaıtalaǵym kelip otyr. Gazdandyrýsyz jańǵyrtý úderisi iske aspaıdy, eldiń áleý­mettik-turmystyq jaǵdaıy da tıisti deńgeıge kóterilmeıdi. Qa­zir aýyldyń demografııasy da tó­mendep ketti. Mektepte oqıtyn balalardyń sany da tym az. Bilim berý salasynyń mamandary shaǵyn jınaqtalǵan mektep týraly dabyl qaǵyp jatady. Aýylǵa sáýletti mektepterdi salyp qoıdyq, ishinde búkil jaǵdaı bar. Biraq kóptegen shaǵyn jınaqty mektepterdiń ár synybyndaǵy balanyń sany onǵa jetpeıdi, keıbir synyptarda 2-3 bala otyrady. Jastar shańyraq kótermese, dúnıege bala kelmese aýyldyń qazyǵy qaıdan myqty bolsyn? Nárestelerge tólenetin tólemaqy mólsheri tómen. Bul tólemaqy mólsherin joǵarylatyp, ony 18 jasqa deıin tólegen durys bolar edi. Nárestelerge tólenetin tólemaqy mólsheri 500 myń teńgege deıin joǵarylatylsa, dúnıege keletin sábı sany kóbeıetini anyq. Qazaqstannyń jeri ulan-ǵaıyr keń, biraq adam sany az. Ol búginniń ózinde bilinip otyr.
– Jyl saıyn oblys kartasynan birneshe aýyl syzylyp tastalady…
– Ol ras. Men Astanada úlken laýazymdaǵy bir qyzmetkermen áńgimelestim. Aýyldyń jaǵdaıyn aıttym. Biraq ekeýmizdiń pikirimiz eki aıyryldy. Ol: «Batystan úlgi alýymyz kerek», deıdi. Batystaǵy memleketter halqynyń 3 paıyzy qalǵan 97 paıyzyn asyraıdy. Al bizde halyqtyń teń jartysyna jýyǵy aýylda turady. Álgi zamandasymnyń aıtýynsha, bul kóp kórinedi. Onyń erkine salsa, halyq qalaǵa kóshe bersin, al aýyl turǵyndarynyń sanyn azaıtý kerek. Men muny ulttyq beıneýi joq naǵyz «tehnokrattyń» oıy der edim. Batystyń jaqsysynan úırenýge bolar, biraq kóshirýge bolmaıdy.
Bizdiń jerdi de, halyqtyń ult­tyq mentalıtetin de batystyń elderimen salystyryp keregi joq. Bir Germanııanyń jeri Qostanaı oblysynyń aýmaǵynan kishi bolmasa úlken emes. Olardaǵy fermerler qaladaǵy úıinen sharýashylyǵyna jetkenshe zor degende jarty saǵat jumsar. Al elimizdiń ózge shalǵaıyn aıtpaı-aq, ózim ár talyn, ár saıyn bes saýsaqtaı biletin Qostanaı oblysynda qalalyq bolyp otyryp, daladan egin egip, mal baǵý múmkin emes. Qostanaı qalasynan oblystyń shalǵaı aýdandaryna júrdek mashınamen keminde 5 saǵat júresiń. Táńirim bergen, atalarymyzdyń qany sińgen, súıegi jatqan osynsha keń jerdiń qadirin bilý kerek jáne ony bos tastaýǵa bolmaıdy. Halqymyz az, bos jer – kózdiń qurty. Osy keń dalada atalarymyz malmen kún kórdi. Qazir Qazaqstan óndiristi elge aınaldy. Ras, bıdaı, astyq – bizdiń brendimiz. Alaıda, atalarymyzdyń quryǵyn laqtyryp tastaǵan da bolmas. О́ıtkeni, et óndirý kerek, ol da damýdyń bir kepili ekeni anyq.
Qazaqtyń tilin shuraıly etken, dástúrin qalyptastyrǵan, danalyǵy tánti etken daladan qalaı baz keshemiz? Eldi damytýdyń bar kepili halyqtyń qalada turýy ǵana ma? Dalamyzǵa durys qaramaı eko­logııalyq taza azyq-túlik qaıdan bo­lady? Sol Batysty tyqsyryp ke­le jatqan daǵdarystyń ózi azyq-túlik máselesin sheshýdi talap etip otyrǵan joq pa?
Árıne, men ótken ǵasyrdyń ekin­shi jartysyndaǵy aýyldy sol kúıinshe qaıta qalpyna keltireıik degen oıdan aýlaqpyn. Ol kórinis te tarıh qoınaýyna ketti. Qazir memlekettik baǵdarlamalar arqyly agroqalashyqtar jasaý kerek. О́zimiz aýyldan shyqpaı, sharýashylyq uıymdastyryp júrgendikten oǵan kózimiz de jetip keledi. Ol úshin búgingi bolashaǵy bar degen iri aýyldardyń ortalyǵyn saqtap qalý kerek. Sonda burynǵy keńsharlar bólimshesi bolǵan shaǵyn aýyldardaǵy 40-50 bala oqıtyn mektepterdiń de sany azaıa­dy. Úlken aýyldardaǵy mektepter tolyqqandy bilim oshaǵyna aınalady. Al maly, egini úshin otyrǵan shaǵyn aýyldardyń balalaryn mektepke avtobýspen tasý kerek nemese ınternattardy qalpyna keltirý de teris bolmas edi. Tolyqqandy mektepten bala da sapaly bilim alady. Batys elderinde osyndaı tájirıbe bar. Bárinen buryn mektep oqýshylarynyń sapaly, tııanaqty bilim ala almaýy meniń janyma batady. Qazir qala mektepterine bala syımaıtyn, aýyl mektepterine bala jetpeıtin kóriniske tap boldyq. Munyń ekeýi de sapaly bilim berýge kedergi keltireri anyq.
Qazir aýylymyzda jastar túgili baıaǵy qarttarymyz da sıreksidi. О́ıtkeni kempir-shaldyń kópshiligi qysta jyly jer izdep, qaladaǵy balalarynyń bir-eki bólmeli úıine ketip qalady. Ot jaqpaıtyn, úıleri qolaıly, kórkem aýyldan kim keter edi? Agroqalashyqtardyń ınfraqurylymyn jaqsartsa, oǵan jas maman da, jastar da, úlkender de keledi. Aýyldyń burynǵy mánin osylaı saqtaımyz. Biz Batys emespiz, qazaqqa dastarqany jıylmaıtyn, ulttyń rýhanı baılyǵyn azdyrmaıtyn aýyl kerek!
Áńgimelesken Názıra Járimbetova,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı oblysy.