Qaırat Mámı: Konstıtýsııa – el jańǵyrýynyń negizi

– 30 tamyz – elimizdiń Kons­tı­tý­sııa­sy kúni. Bul kúndi arnaıy memlekettik mereke dep ta­nyp, erekshe atap ótýdiń mańy­zy nede?

– Konstıtýsııa – egemen­di­gi­mizdi áıgileıtin, azattyǵy­myz­dy aıqyndaıtyn ma­ńyzdy qujat ári tatýlyqty tý etken el­digi­miz­diń altyn qazyǵy. Ata Zań­­dy qur­­metteý, buljytpaı oryn­daý – al­ǵa qoıylǵan bıik maqsat­tarǵa qol jetki­zýdiń alǵysharty.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen respýblıkalyq referendýmda qa­byl­danǵan qoldanystaǵy Konstıtýsııa eli­mizdi demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde beki­týdiń quqyqtyq negizin qalady.

«Bolmysyn quqyqpen aıshyq­taǵan, ómirin tártippen órgizgen el azbaıdy», degen dana sóz bar. Sondyqtan bul mem­lekettik merekeni belgileý – elimiz­diń órkenıetti quqyqtyq jolmen damı­tynynyń belgisi. Bul joldy tańdaǵan da, Ata Zańnyń mátininde qarastyrylǵan merekeni bekitken de bıliktiń birden-bir bastaýy – Qazaqstan halqy. 

– Bıyl Qazaqstan memle­ket­tiliginiń damýynda jańa kezeń bastaldy. Bul úr­disterde Negizgi Zańnyń róli qan­daı?

– Bul jyl elimiz úshin tarıhı tańbaly oqıǵalarymen erek­shelendi. Salıqaly halqymyzdyń sabyrymen, bıliktiń saılaný saltymen Qazaqstanda joǵarǵy bıliktiń baısaldy aýysýy oryn aldy. El Prezıdentiniń kezekten tys saılaýy ótti. Bul sharalar Konstıtýsııa talaptaryna qatań sáıkestikte júzege asyryldy.

Uly halyq óziniń aldyna uly maq­sattar qoıady. Qazirgi tańda qoǵamdy odan ári demokratııalan­dyrý, memlekettik basqarý júıe­siniń tıimdiligin arttyrý, quqyq ústemdigin nyǵaıtý boıynsha aý­qymdy jumys atqarylyp jatyr.

Qoǵam men memlekettik or­gan­dar arasyndaǵy baılanys­ty kúsheıtý úshin Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesi quryldy. Bul pro­sester elimizde konstıtýsıo­na­lızmdi dáıekti túrde ornyq­tyrýdyń jalǵasy jáne Kons­tıtýsııanyń erejeleri men talaptaryn oryndaý bolyp sanalady.

– Quqyq ústemdigin or­nyq­tyrýda Konstıtýsııalyq Keńes mańyzdy ról atqarady. Onsyz qazirgi jaǵdaıda kons­tıtý­sııalyq zańdylyqty qam­ta­­ma­­syz etý múmkin emes. Bul min­det­­terdi oryndaý maqsatynda Ke­ńes qandaı sharalar qabyl­daýda?

– Konstıtýsııalyq Keńestiń qyz­meti elimizde quqyqtyq memleket prın­sıpterin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul maqsatta júıeli túrde jumys júr­gizilip keledi.

Konstıtýsııalyq Keńes kelip túsken ótinishterdi qaraı otyryp, quqyqtyq retteýdiń aqaýlaryn anyqtap qana qoımaı, olardy retteý tásilderin usynyp otyrady. Osy ýaqytqa deıin keńes óziniń kezekti joldaýynda zańnamany jáne ony qoldaný tájirıbesin je­tildirý jóninde birtalaı usy­nystar engizdi.

– Naqty qandaı usynymdar boldy jáne olar qandaı má­se­lelerge qatysty?

– Aıtalyq, Konstıtýsııaǵa sáıkes, adamnyń quqyqtary men bostandyqtary tek zańmen ǵana shektelýi múmkin.  Degenmen, qol­danystaǵy zańnamada azamattarǵa júktelgen mindettemelerdi nemese keıbir memlekettik májbúrleý sharalaryn qoldaný tetigin zańǵa táýeldi normatıvtik-quqyqtyq aktilermen retteý áli de kezdesedi. Bul Jol júrisi qaǵıdalaryna já­ne basqa da quqyqtyq aktilerge qa­tysty. Olardy atalǵan konstı­tý­sııalyq erejelerge sáıkestigi turǵysynan muqııat revızııalaý qajet.

Taǵy bir mysal. Jeke bas bos­tandyǵy – adamnyń mańyzdy konstıtýsııalyq quqyqtarynyń biri. Ony shekteý tek erekshe jáne Ata Zańda kózdelgen jaǵ­daılarda ǵana oryn alýy tıis. Sottyń sanksııasynsyz adamdy jetpis eki saǵattan aspaıtyn merzimge ǵana ustaýǵa bolady. Mundaı sanksııany berý tártibi tek zańda qarastyrylýy kerek. Sóıtse de, profılaktıka sharasy retinde júrip-turý erkindigin aldyn ala shekteýdi sanksııalaý tártibi, sanksııa berýden bas tartý negizderi zańnamada belgi­len­begen.

Adamdy el sheginen tysqary jerge shyǵaryp jiberý kezin­de jáne is júrgizýde ustaý mer­zimderin qosymsha zańnamalyq retteý qajettiligi áli de óz ózek­tiligin joıǵan joq. Bul jaıt eriksiz ustaý merziminiń buzy­lýyna sebep bolýy múmkin.

– Bizdiń bilýimizshe, buǵan uqsas máseleler jeke sot oryndaýshylaryna da qatysty qaralyp edi?

– Durys aıtasyz. О́tken jyly mundaı kemshilikter atqa­rýshylyq is júr­gizýde tabylǵan bola­tyn. Konstıtý­sııalyq Keńes­tiń sheshi­mine sáıkes «At­qarý­shy­lyq is júrgizý jáne sot oryn­daý­shy­larynyń mártebesi týraly» Zań jańa 35-1-bappen to­lyqtyryldy. Atqarýshylyq is júrgizýde kúshtep ákelýdi qol­daný tártibi rettelip, memle­kettik organdar ókilettikteriniń arajigi ajyratyldy.

– Konstıtýsııalyq Keńes menshik quqyǵyn qorǵaý máse­lelerine tu­raqty kóńil bólip otyrady. Bul joly da mańyzdy usynystar aıtylǵan. Olardyń máni nede?

– Menshik quqyǵymen oǵan qol suǵylmaýshylyq kepildikteri elimizdiń ekonomıkasyn jań­ǵyr­týda, ınvestısııalar tartýda jáne azamattardyń iskerlik bel­sendiligin kóterýde óte mańyzdy ról atqarady. Osyny eskere oty­ryp, kóptegen elderde mundaı quqyqtyq qatynastar konstı­tý­sııanyń erejelerimen rette­ledi. Konstı­tý­sııalyq Keńes­tiń birqatar sheshimderi osy jaıt­tardyń mazmunyn ashýǵa baǵyt­­talǵan. Olarda menshik qatynas­tary ádildik qaǵıdattarynyń negizinde, aza­mattyq aınalymǵa bar­­lyq qatysý­shy­lardyń quqyq­tary men zańdy múdde­leriniń tepe-teńdigin qamtamasyz etile oty­ryp, rettelýi tıis, dep atap ótildi.

Alaıda, qoldanystaǵy zań­darda bul quqyqtyq ustanym­darmen úılespeıtin normalar áli de kezdesedi. Mysaly, atqa­rýshylyq is júrgizýde óndirip alý­shy­nyń sot oryndaýshysynan atqarýshylyq qujatty qaıtaryp alý quqysy esh shektelmegen. Bul jaǵdaı kredıtorlardyń óz quqyqtaryn teris paıdalanýyna, atqarýshylyq is júrgizýdiń so­zylýyna jáne óndirip alýshy men boryshker múddeleriniń kons­tıtýsııalyq tepe-teńdigin buzýǵa ákep soqtyrýy múmkin.

– Jańa saılanǵan Prezıdent quqyq qorǵaý júıesi jáne onyń ma­ńyz­­dy quramdas bóligi bolyp sa­nala­­tyn qylmystyq is júrgizý má­sele­­lerine arnaıy mán berip otyr? Kons­tı­­t­ý­­sııalyq Keńestiń buǵan qosary bar ma?

– Bul máseleler únemi kún tártibinde bolýy tıis. Kez kelgen memlekette quqyq qorǵaý júıesi úzdiksiz jetildirilip otyrady. Bizde de osy jyldar boıy barlyq kúsh-jiger bir maqsatqa – adamnyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń tıisti iske asyrylýy men qorǵalýyna kepildik berýge baǵyttaldy.

Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi is-qımyl jos­parynda mańyzdy mindetter kóz­delgen. Qazirgi ýaqytta jańa usy­­­nys­tar ázirleý boıynsha úlken jumys júrgizilýde. Olar osyndaı kepildikterdiń deńgeıin odan da joǵary kóteredi dep oılaımyn.

Suraǵyńyzdyń ekinshi bóli­gine kelsek, Keńes óz tarapy­nan qylmystyq proseste jábir­lenýshilerdiń konstıtýsııalyq qu­qyqtarynyń kepildikterin arttyrý qajettigine nazar aýdarǵan oryndy dep esepteıdi.

Qylmystyq-prosestik zań­namada jekeshe aıyptaý qyl­mystyq isteri boıynsha jábir­lenýshi adam qaıtys bolǵan jaǵdaıda jaqyn adamdardyń ótinishteri boıynsha jekeshe aıyptaýdy qozǵaý múmkindigin kózdeıtin normalar joq. Sol sebepti de Qylmystyq-prosestik kodekske qajetti túzetýler engizý oryndy bolar edi.

– Áleýmettik memleket konstı­týsııalyq prınsıpin ornyqtyrý salasynda qandaı máseleler ózekti?

– Konstıtýsııalyq Keńes óziniń sheshiminde ana men bal­dyrǵannyń múd­de­lerin tolyq­qandy qorǵaý qajettigin aıtqan bolatyn. Ke­ńes­tiń bul ustany­myn júzege asy­rý úshin «Neke (er­li-zaıyp­tylyq) jáne otbasy týraly» Kodek­sine túzetýler engi­zildi.

Biraq onymen toqtap qalý­ǵa bolmaıdy. Bastaýy Konstı­tý­sııanyń 27-ba­bynyń 1-tarma­ǵynan týyndaıtyn, neke jáne otbasy, ana, áke jáne bala ıns­tı­týttaryna memlekettik qam­qorlyq jasaý­dyń ınstıtýtyn únemi jańǵyrtyp otyrý kerek.

Múgedekterdi áleýmettik qor­ǵaý sala­syn­daǵy memlekettik saıasattyń tıimdiligin arttyrý da oryndy bolar edi. 

Bul prosester úzdiksiz bolyp tabylady jáne el ekono­mıkasynyń ósýine qaraı halyqty, ásirese onyń áleýmettik jaǵynan osal toptaryn memlekettik qoldaý kólemi de artýy tıis.

– Sońǵy ýaqytta mıtıngiler men jınalystar jıi ótkizile bastady. Olar­dyń quqyqtyq astary qandaı?

– Mundaı jarııa is-sharalardy ótkizý múmkindigi Konstıtýsııada kózdelgen (32-bap). Onyń normalaryna sáıkes Qazaqstan Respýb­lıkasynyń azamattary beıbit ári qarýsyz jınalýǵa, jına­lystar, mıtıngiler men demonstra­sııa­lar, sherýler ótkizýge jáne tos­qaýyldarǵa turýǵa quqyly. So­nymen qatar onda bul quqyq­ty paıdalaný memlekettik qaýip­sizdik, qoǵamdyq tártip, basqa adamdardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryn qorǵaý múddesinde zańmen shektelýi múmkin dep bel­gi­lengen.

О́zderińizge málim, el Prezı­denti Qasym-Jomart Toqaev mıtıngiler týraly zańnama ja­ńartylýǵa tıis, dep málimdedi.

Bul turǵyda progressıvti shetel tájirıbelerine súıenýge bolady. Osy jyldyń maýsym ­aıynda 119-shy jalpy sessııasynda Venesııa komıssııasy beıbit jınalystar bostandyǵy jónindegi basshylyq qaǵıdattaryn bekitti. Bul qujatta beıbit jınalys­tar bostandyǵy quqyǵy ártúrli kózqarastary men ustanym­dary bar azamattar men toptar beıbit túrde ózara is-qımyl jasaı alatyn, demo­kratııalyq, tolerantty jáne plıýra­lıstik qoǵamnyń negizderiniń biri bolyp ta­by­latyny atap kórsetilgen. Ol pikir bil­dirý erkindigimen, birlesý er­kindi­gimen jáne memleket isterin bas­qa­rý­ǵa qatysý quqyǵymen jáne saılaý qu­qyq­tarymen baılanysty ekeni aıtylǵan.

Solaı bola tura, halyqaralyq standarttarda da jınalystar men mıtıngiler ótkizý quqyǵyn shekteý múmkindigine jol beriledi. Mundaı shekteýler zańdarda naqty kórsetilýi jáne zańdy maqsatty, atap aıtqanda, ulttyq qaýipsizdikti, qoǵamdyq tártipti, basqa azamattardyń qu­qyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaý­dy kózdeýi tıis.

Ýákiletti memlekettik organ­dar qu­qyqtyq tártip pen qaýip­­sizdik úshin negizgi jaýapker­shilikti ózderine qabyldap, jarııa is-sharanyń beıbit ári qaýipsiz bolýyn qamtamasyz etý úshin jaǵdaılar jasaýy tıis.

– «Konstıtýsııa zańdarda ómir súredi», degen sóz bar. Ata Zań ereje­leri­niń tolyqqandy iske asýy zań shy­ǵa­­rý­shynyń belsendiligi men shyǵar­ma­shy­lyq ustanymyna baılanys­ty. Bul baǵytta usynystar boldy ma? 

– Bul oryndy kózqaras. Konstıtý­sııalyq Keńes zańdar­dyń sapasy má­selesin únemi kóterip otyrady. О́zi­niń qory­tyndy sheshimderinde zańdar kons­­tıtýsııalyq talaptarǵa saı, ádil bolýy, qoǵamnyń suraý­laryn, halyq­aralyq standarttardy eskerýi, al olarda kózdelgen quqyqtyq shekteýler qajettilik, ólshemdilik jáne tepe-teńdik qaǵıdattaryna saı bolýy tıis ekenin birneshe ret atap ótken.

Osy mindetterdi sheshý konstı­tý­sııa­lyq quqyqty túsiný deńgeıimen tyǵyz baılanysty. Konstıtýsııany abstraktili zań qujaty retinde tar maǵynada qabyldaýǵa bolmaıdy. Pármendi Konstıtýsııa – bul zańdar jáne quqyq qoldaný praktıkasy. Búgingi tańda halyqaralyq tájirıbede konstıtýsııa bul damyp turatyn quqyqtyq materııa degen uǵym jalpyǵa ta­nyl­ǵan jáne ol «áreket etetin (tiri) konstıtýsııa» dep atalatyn tujyrymdamanyń negi­zin quraıdy. Ony odan ári jetil­dirý oǵan túzetýler engizý arqyly ǵana emes, sondaı-aq konstıtýsııalyq baqylaý organ­darynyń sheshimderi negizinde de júzege asyrylýy múmkin. Konstıtýsııalyq baqylaý organdary konstıtýsııalyq normada qamtylatyn tereń quqyqtyq maǵynany ashyp, onyń mátinin naqty áleýmettik-quqyqtyq jaǵ­daıǵa sáıkes beıimdeýge ýáki­letti. Kóptegen zańgerler quqyq áreketiniń áleýmettik mán-mátini tarıhı ózgeriske ushyraıtynyn moıyndaıdy. Birneshe jyl buryn pármensiz bolyp kóringen usynystar jańa jaǵdaılarda iske asyrylýy múmkin.

Osyǵan baılanysty Kons­tı­týsııalyq Keńes ózine berilgen ókilettikterdi paıdalana otyryp, usynylǵan bastamalardy iske asyrýǵa óz úlesin qosýǵa daıyn.

– Siz konstıtýsııalyq-qu­qyqtyq sana-sezimdi qalyp­tas­tyrý jóninde jıi aıtasyz. Bul nege baılanysty?

– Bizdiń barlyq kúsh-jigerimiz Ata Zańnyń joǵary zań kúshin jáne tikeleı qoldanylýyn qam­tamasyz etýge baǵyttalýy tıis. Aldymyzda turǵan basty mindet – Konstıtýsııa boıyn­sha tolyqqandy ómir súrý. Memlekettik organdar jáne aza­mattar Negizgi Zańǵa tıimdi jumys isteıtin quqyqtyq qujat retinde qaraýy qajet. Bul úshin konstıtýsııalyq dúnıetanymdy damytyp otyrý kerek.

Osy maqsatta Konstıtýsııalyq Keńes «Rýhanı jańǵyrý» jal­pyulttyq baǵdarlamasy sheń­berinde, óskeleń urpaq arasynda konstıtýsııalyq quqyqtyq sanany qalyptastyrý jáne jalpyǵa birdeı zańǵa moıynsunýdy tárbıeleý jónindegi jumysty bastap ketti. Jaqynda alǵash ret «Konstıtýsııa aptalyǵy» jobasyna bastama jasadyq, ol 26 tamyzdan bastaldy. Osy joba búkil el boıynsha konferensııa­lar, dóńgelek ústelder, tegin zań konsýltasııalar, onlaın-talqylaýlar, kásipkerler arasynda túsindirmeler, tikeleı efırler jáne konstıtýsııalyq-quqyqtyq máseleler boıynsha basqa da is-sharalar ótkizýdi kózdeıdi. Respýblıkanyń barlyq bilim berý mekemelerinde jańa oqý jylyn Konstıtýsııa sabaq­tarynan bastaý josparlanyp otyr. Seriktes retinde Bilim jáne ǵylym, Ádilet mınıstrlikteri, «Atameken» Ulttyq kásipkerler pala­tasy, res­pýb­lıkalyq nota­rıattyq pala­ta, advokattar alqasy, jeke sot oryndaý­shyla­rynyń respýblı­kalyq palatasy jáne basqa da uıymdar shaqyryldy.

Kelesi jyly Ata Zańnyń 25 jyldyq mereıtoıy atap óti­ledi. Memlekettik organdar men qoǵamdyq birlestikter osy tarıhı oqıǵaǵa daıyndalýy, Ata Zańnyń arqasynda qol jetki­zilgen jetistikterdi, sondaı-aq mem­lekettiń, qoǵamnyń jáne árbir qazaqstandyq-patrıottyń joǵary nazaryn talap etetin syn-qaterler men táýekelderdi taldaýy tıis.

Áńgimelesken

Joldybaı BAZAR