– Maǵjan Jumabaevtyń Aqan seri týrasynda: «Aqan ónerimen sulý emes, Aqan taǵdyrymen sulý» deıtini bar ǵoı. Osy sózdi aqyn Farızaǵa da qatysty aıtýǵa bolatyn sekildi... Kelisesiz be?
– Álbette. Taǵdyry sulý adamdar bolady. О́leńimen ǵana emes, bolmysymen, taǵdyrymen sulý. Men úshin Farıza sondaı jan.
– Aqyn Farıza dramalyq keıipkerge qalaı aınaldy? Jalpy, «Farızaǵa» qalaı keldińiz?
– Farıza Ońǵarsynova ishki syryn qupııasyn eshkimge ashpaǵan, JUMBAQ... Et pen súıekten jaralǵan ol da pende. Qýandy da, jubandy da. Biraq men óz uǵym-túısigimdegi dara aqyndy, uly Farızany kórdim. Farıza apaǵa osy deńgeıde úńildim. Osyndaı bolmystaǵy Farızany túsingim keldi, aıalaǵym keldi. Farıza maǵan jumbaǵymen qyzyqty boldy.
– Árkimniń júreginde ózi tanyp, ǵashyq bolǵan «menshikti Farızasy» bar. Sizdiń Farıza nesimen erekshe dep oılaısyz?
– Men ómir súrgen dáýir – alyptar dáýiri. Bardy ýaqytynda baǵalaı bermeımiz, qunyn da bilmeımiz. Abaıdyń: «О́liniń jamany joq, tiriniń jamandyqtan amany joq» deýi bizdiń halyqtyń minez pıǵylyn ańǵartsa kerek. Farızany kóziniń tiri kezinde-aq: «Qazaqta aqyn qyz kóp, Farıza jalǵyz» degenim bar. Qudaıǵa shúkir, ádebıetimiz alyptardan kende emes. Solardyń biri hám biregeıi – Farıza! Ol kisimen tonnyń ishki baýyndaı jaqyn boldym desem, ótirik bolady. Farıza apaı meni izdep otyratyn, shaqyryp alatyn, til shalatyn. Shyn jaqsy kórip, bar meıirimimen erkeletti. Tirshilikte kóp qoldaý bildirdi. Demek, shyǵarmashylyǵyma kóńili tolǵan shyǵar. Áıtpese, men de qazaqtyń qalam ustaǵan kóp qyzynyń birimin ǵoı. Apaǵa men de tartyldym. Rýh jaqyndyǵy, jan qalaýymyz bolar. Áıteýir ózim bul aqyndy erekshe pir tutqanym ras. Biraq pesamda ıdealdy obraz jasaýǵa áýestenbedim. Farızanyń janyna úńildim, ishki qupııasyn ashqym keldi. О́zi kórip otyrsa mindetti túrde: «Ne búldirgensiń?» der me edi, kim bilsin...
– Farıza Ońǵarsynovanyń aqyndyǵy ǵana emes, ómiri de kóziniń tirisinde-aq ańyzǵa aınalyp ketken adam ǵoı. Izinen ańyz ergen tulǵanyń siz jazǵan pesada nesine basymdyq berildi? О́mirine me, álde óleńine me?
– О́mirin de, óleńin de birge órdim. Farızanyń obrazyn jasaý úshin qaqtyǵystar da, shıelenister de qajet. Dramatýrgııanyń tabıǵaty talap etetin dúnıeler qosyldy. Farızanyń ár óleńiniń ishi aqtaryldy. Ol kisiniń emosııasynan drama, tragedııasynan fılosofııa izdedim. Janyna úńgý arqyly ishki ıntonasııasyna shtrıhtar qostym. Farıza – adam, aqyn. Ol ómirde ashýlana da aldy, jylaı da aldy, jalǵyzsyrady da. Adamǵa tán qasıettiń bári onyń da boıynda boldy. Múmkin kemshiligi de bolǵan shyǵar. Biraq men ony jaqsy kórip jazdym, onyń tabıǵatyna qııanat jasamadym. О́ıtkeni ol – halyqtyń súıikti aqyny. О́z qoltańbasymen maǵan syılaǵan on tomdyǵy bar edi. Farıza apany solardyń arasynan izdedim. Únin estidim, janyn uqtym, sóılestim, tirestim, ómirdegideı boldy. Eger ol kisi ómirde bolsa, bul pesa jazylmaǵan bolar edi. Men ony izdegen shyǵarmyn...
– Izdegenińizdi taba aldyńyz ba?
– Ony tap basyp aıtý qıyn... Kórermen – tóreshi. Biraq talpynyp kórdim. Ras, «Farızany» jazý ońaı bolǵan joq. Ol kisi ómirden keshe ǵana ótti. Búgingi kórermen Farızany jaqsy biledi. Sondyqtan aqyn obrazyn qııalǵa quryp, ótirik jasaı almaısyń. Osydan on jyl buryn aqyn Ońaıgúl Turjan apanyń 70 jyldyǵy qarsańynda «Shashy aǵarǵan qyz» degen kitabyn ákep berip turyp: «Osy sen túbi Farıza apaı týraly jazatyn sııaqtysyń» degen. Ońaıgúldiń sol aıtqany kelip, sáti endi týǵan shyǵar.
– Dramada tarıhı shyndyq pen kórkem shyndyqtyń ara salmaǵy qaı deńgeıde saqtaldy?
– Avtobıografııalyq shyǵarma bolǵandyqtan tarıhı derekke de súıendim. О́leń oqýmen shektelý kórermendi jalyqtyrady. Ondaı qoıylymdar kóp qoı. «Farıza» dramatýrgııa janry bolǵandyqtan oqys detaldar men epızodtarmen shıryqtyryp otyrýǵa basa kóńil bóldim.
– Máselen?
– Osy pesany jazyp otyrǵanda Farıza apaıdyń kitaptaryn kóp aqtardym. Qaıta-qaıta oqydym. Kóp oılandym. О́leńderinen apaıdyń ózin izdedim. Syrlasqym keldi. Sonda ol kisi óziniń úlken ókinishin aıtypty. Muqaǵalı aýyryp jatqanda apaıdy kóp izdepti. Aqyry kelmegen soń ataqty «Farıza» degen óleńin jazyp, berip jiberipti. Apaı óleńdi de oqyǵan. Biraq bara almaǵan. «Bakýge ushatyn kúnim jaqyn edi» dep jazypty kitabynda. Bul da bir jumbaǵy bar aqyn janynyń qupııasy shyǵar dep oılaımyn. Sirá da adamnyń aıaǵy tusalatyn, tabany tartpaı, buǵaýyn úze almaıtyn túsiniksiz sátteriniń jaýabyn eshkim bilmes, taba da almas. Biraq men ol kúıdi jaqsy túsindim. Sondyqtan osy bir detaldy pesaǵa engizdim. О́ıtkeni Farıza apam da ómiriniń sońǵy sátinde meni izdepti. Talaı adamnan sálem de aıtyp jiberipti. Alaıda... men de bara almadym. О́zim túsinbeıtin bir kúsh ol jaqqa jetkizbedi. Bálkim, apaıdyń sharshaǵan, qajyǵan, dert meńdegen sátin kórgim kelmegen shyǵar. Qajyrly, qaıratty, qaısar qalpyn esimde máńgilik saqtap qalýdy qalaǵan bolarmyn. Apaı dúnıeden ótken soń, shańyraǵyna barý tipti qıyn boldy. Degenmen... bardym. Eńsem kótertpeı, úıge áreń kirdim. Sińlisi Almagúl ókpesin aıtty. «Sońǵy sátke deıin «Roza, Roza» dep izdedi ǵoı. Qanshama adamnan sálem aıtty. Sonsha jaqsy kórgende bir ret kelmedińiz» dedi. О́kpesi oryndy edi. Únsiz kettim. О́zimdi kináladym. Biraq amal qansha... Keıin arada biraz ýaqyt ótken soń, apam túsime kirdi. «Rozajan, tońyp júrmin» deıdi. Suq saýsaǵymen bir sańlaýdy kórsetip: «Osy jaqtan bir sýyq jel úrleıdi de turady» deıdi jaryqtyq... Sol túni uıyqtaı almadym. Tań qylań bere kózi tirisinde janyna jaqyn tartatyn sińlileriniń biri, qazaqtyń talantty aqyn qyzy Ońaıgúl Turjanǵa habarlastym. Apamnyń basyna baryp quran oqyttyq. Qulpytasynyń qasynda uzaq otyrdyq. Rýhymen syrlastyq. Sol sátte «Apam jaıly jazýym kerek» degen oı keldi. Ishteı nyq bekidim. Alla tilegimdi qabyl etip, oraıyn keltirgen shyǵar, arada kóp ýaqyt ótpeı Aınur Kópbasarova degen prodıýser sińlim habarlasyp, Farıza týraly spektakl qoıý jospary baryn jetkizdi. «Telearnalardaǵy suhbattaryńyzdy tyńdap, sondaǵy aqyn jaıly aıtqan oılaryńyz, ol kisige degen qurmetińiz erekshe tolqytty. Uzaq jyl qasynda júripsiz. Farıza apaı týraly pesa jazyp berseńiz» dep qolqa saldy. Jazýdy bastamadym degenmen, apam jaıly tolǵanystarym ishimde pisip júrgen bolatyn, birden kelistim. Bas-aıaǵy bir aı ýaqyttyń ishinde pesany aıaqtadym.
– Ádette, tulǵa jaıynda jazylar dramatýrgııalyq shyǵarmalardyń kópshiliginde data men tarıhı hronologııaǵa basymdyq beriledi de, sıýjet jelisi kórkem oqıǵa, adam janynyń tereń tolǵanysy emes, qurǵaq esep berýge ulasyp ketkenine talaı márte kýá bolyp júrmiz. О́z «Farızańyzdy» búgingi dramatýrgııaǵa tán osy bir «dertten» saqtaı aldyńyz ba?
– Iá, avtobıografııalyq shyǵarmanyń hronologııaǵa aınalýy kórkemdik keńistigin óltirýmen birdeı. Onda dramatýrgııa emes, bıblıografııa bolyp shyǵady da. Avtobıografııadan kórkem shyǵarma týdyrýdyń da óz kúrdeliligi bar. Osy jaǵyn barynsha eskerýge tyrystym.
– Bul «Farızany» kezindegi ózińiz jazǵan «Muqaǵalı» shyǵarmasynyń, Ákim Tarazı aǵamyz dramaǵa aınaldyrǵan «Aqyn... Perishte... Mahabbat...» pesasynyń ıdeıalyq jalǵasy deýge bola ma?
– Ákim aǵańnyń atalǵan spektakli M.Áýezov teatrynda júrip jatyr. Meniń «Muqaǵalıymdy» rejısser Báıten aǵa Omarov sahnaǵa qoıamyn dep, repetısııasyna shaqyrǵan edi. Premerasyn jasaı almaı ómirden ótip ketti. Keıinnen shákirtteri sahnaǵa qoıdy dep estidim. Men Muqaǵalıdy kórgen adam emespin. Al Farızany ómirde kórdik, emen-jarqyn aralastyq. Farıza apa ómirde basqa, shyǵarmashylyǵynda basqa adam. Farıza qoǵamǵa, ortaǵa yńǵaılandy, beıimdeldi. Demek, ózgergen Farıza. Sýretkerdiń shyndyǵy – shyǵarmasynda ǵana. Sýretker bolyp ómir súrý kúrdeli, sondyqtan ómirden erte ozatyndar da bolady. L.N.Tolstoıdyń «Pýshkın talantty bolmasa júz jasaıtyn edi, biraq odan ne paıda?..» degenindeı nemese ózi týraly «Iа v bytý – melochnık» deıtini bar. Sýretker basqalarmen salystyrǵanda óz-ózimen kúresip júredi. Shyndyǵy – shyǵarmasynda degenim osy. Jazý – qıyn... Qudaıdyń aldynda esep berip otyrǵandaı bolasyń. Sebebi jazý – aqıqatty aıtady. Sondyqtan ómirde ózim kórgen Farızadan góri, óleńdegi aqyn Farızany izdedim.
– Pesalaryńyzǵa rejısserdi ózińiz tańdaısyz ba, álde sizdi rejısserlerdiń ózi izdeı me?
– Osy jolǵy rejısserdi men tańdadym. Prodıýser Aınur Kópbasarova qoldaý kórsetti. Prodıýser áýelgide rejısserdi shetelden aldyrtpaq boldy. Osy dástúrdi asa quptamaımyn. Sheteldik rejısser birinshiden, tilimizdi bilmeıdi, ult mentalıtetinen de habarsyz. Demek, avtordyń ıntonasııasy joǵalady. Rejısser ózinshe súrleý izdeıdi, ol «jańalyǵyn» qazaq kórermeni túsinbeı de jatady. Sol sebepten alysqa barmadyq, talantty jas rejısser Farhat Moldaǵalıevke tańdaý jasadyq. Farhat shetelge kóp barady, sheberlik synyptaryna jıi qatysyp turady. Únemi izdený ústinde.
– Spektaklge akterlik quram qalaı tańdaldy?
– Kommersııalyq týyndy bolǵandyqtan, bul jaǵy endi tikeleı prodıýserdiń talǵamyna táýeldi boldy. Men aralaspadym. Rejısser ekeýiniń úndestigi men ortaq kelisiminiń nátıjesinde sheshilgen bolar. Aınur Kópbasarova ónerdiń ishinde júrgendikten, ózindik talǵamy men tańdaýy bar adam. Kelise otyryp tańdaldy deýge bolady.
– Qupııa bolmasa, basty rólderde kimder oınaıdy?
– Bul spektaklde búgingi qazaq sahnasynyń «men» degen talantty akterleriniń basy qosyldy dep oılaımyn. Premera kúni kórermen qaýym Leılo-Hanınga Beknazar, Qýandyq Qystyqbaev, Nazgúl Qarabalına, Erlan Káribaev syndy dúldúl ártisterdiń oıynyna, izdenisine kýá bolady. Spektaklge mýzykany belgili kompozıtor Rınat Gaısın jazdy. Keıbir mamandar shetelden shaqyryldy. Kórermen kóńilinen shyǵatyn sapaly, sátti, kórkemdik deńgeıi joǵary qoıylym bolady dep kútemiz.
– Memlekettik tapsyrys emes, kommersııalyq týyndy bolǵandyqtan, «Farızanyń» aldaǵy «taǵdyry» qalaı bolmaq? Spektakldi izdegen kórermen qaı jerden kóre alady?
– Ol jaǵy Aınur Kópbasarova bastaǵan prodıýserlik ortalyqtyń quzyryndaǵy sharýa. Bir bilerim – 5-6 qyrkúıekte Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy teatrda ótetin premeradan keıin «Farıza» Máskeýge jol tartady. Qazaqtyń qaıratker uly, Reseıdegi elshimiz Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń qoldaýymen áıgili «Sovremennık» teatrynda qoıylady. Odan ári spektakldi Farıza apamyzdyń týǵan jerine aparyp, jerlesterine kórsetý jospary bar. Elordamyz ben respýblıkanyń basqa da qalalaryndaǵy premerany asyǵa tosqan kórermenderdi de bul qýanysh kóp kúttirmeıdi dep oılaımyn.
– О́zińizben áńgimelese qalǵanda da, jazǵan estelikterińiz, suhbattaryńyz ben áleýmettik jelidegi jazbalaryńyzdy oqyp otyryp ta Farıza Ońǵarsynovaǵa degen aıryqsha qurmetińizdi sezinip, qalam ustaǵan qyzdar arasyndaǵy apaly-sińlilik tamasha bir syılastyq pen qurmetke qyzyǵamyz, bas ıemiz... Aqyn Farıza emes, siz tanyǵan adam Farıza qandaı edi?
– Men ómirde de pende Farızadan alys, aqyn Farızamen jaqyn boldym. Birde Ábish Kekilbaev pen jubaıy Klara apaı, Ońaıgúl Turjan, Aıbar (uly), Almagúl (sińlisi) ǵana bolyp Mańǵystaýǵa bardyq. Apaı maǵan bir aı buryn qolqa saldy. «Eń jaqyndarymdy ǵana janyma ertip elge alyp bara jatyrmyn, ózińniń birge barǵanyńdy qalaımyn», – dedi. Men balalardyń áli kishkentaı ekenin, bir apta tym uzaq bolatynyn, Ákimniń qınalyp qalatynyn aıtyp baqtym. Sóıtsem, men joqta Farıza apaı Ákim aǵasyna til shalyp, meni surapty. Ákim aǵań: – Fako, til shaldy. Sen balalarǵa alań bolma! Mańǵystaýǵa baryp kel! – dedi. Sodan keshke qaraı Farıza apam habarlasty. Ándetip tur. «Men saǵan basybaıly bol demeımin, júrseıshi azyn-aýlaq janyma erip» dep Aqan seriniń ánin qońyr daýsymen yrǵaqqa salyp qoıady. Sóıtip Tarazıdan attaı qalap surap alyp, Mańǵystaýda bir juma saýyq qurdyq. Án de aıtyldy, dombyra da shertildi, syr da aqtaryldy. Ol kezdegi oblys ákimi Qyrymbek Eleýuly Kósherbaev edi. Men ol kisiniń sheshendigin sol kezde kórdim. Ǵajap qarsy aldy, apaıdyń tabanyn jerge tıgizbedi. Arnaıy tikushaqpen Beket atanyń basyna apardy, zor qurmet kórsetti. Bir jaǵymda – Ábish aǵam, bir jaǵymda – Farıza apam. Qart Mańǵystaýdyń tarıhyn Ábish aǵa ózi ertip júrip tanystyrdy. Qandaı ǵajap deseıshi sol kún... Sol joly apaı eline rıza bolyp attandy. О́zine syıǵa tartqan káde-syıdyń barlyǵyn, tipti ıyǵyna japqan shapanyn da sahnaǵa shaqyryp, meniń ıyǵyma japty. О́zi de, jany da jomart, márt edi ǵoı apamnyń!
– Farıza Ońǵarsynovamen tanystyq, shyǵarmashylyq-rýhanı týystyqtyń jazýshy Roza Muqanovanyń qalam qarymyna, sýretkerlik súrleýine qandaı áser-yqpaly boldy dep oılaısyz ba?
– Men uly adamdardyń janynda júrdim, qazaqtyń eń tańdaýly tulǵalarynyń dıdaryn jaqynnan kórdim. Olarmen aralastym, jaqsy kóretinimdi bildirip, olar týraly jazyp ta júrdim. Meni úlken orta tez eseıtti, kemeldendirdi. Olardyń ǵajaıyp ortasyn, mektebin kórdim. Jumyr basty pendeniń barlyǵyna jazyla bermeıtin ǵajaıyp sátterdi bastan keshtim deýime ábden bolady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI
