Qazaqy qalyp pen qazirgi zaman úılese me?

Sársenbi, 20 aqpan 2013 7:09

Birde bastyǵym: «Keshe se­ni kelip jamandady. Saq bol. О́zi árkimniń ústinen ósek te­rip júretin nashar adam eken. Ju­­­mystan shyǵaryp-aq jiberer edim, óziniń bizge jaqyndyǵy da bar. Buryndary biz de nashar tur­ǵanbyz. Sonda otbasymyzǵa bir aǵa­synyń kóp sharapaty tıgen edi. Onyń ústine, «qarǵa tamyrly qa­zaqpyz». Toı, ólim-jitim bar de­­gendeı. Keıin de talaı ret bas qosamyz ǵoı. Maǵan deıin de os­yn­da jumys istep keledi…», dep kúmiljidi.
Aıtyp otyrǵany ekinshi qa­­­batta otyratyn jaýapty qyz­met­kerleriniń biri. Ony kóp adamdar jaqtyrmaıdy. Alǵash, qyzmetke kirgende, kóńili jaqyn adamdar sodan saq bol dep ózime de eskertken.

Sársenbi, 20 aqpan 2013 7:09

Birde bastyǵym: «Keshe se­ni kelip jamandady. Saq bol. О́zi árkimniń ústinen ósek te­rip júretin nashar adam eken. Ju­­­mystan shyǵaryp-aq jiberer edim, óziniń bizge jaqyndyǵy da bar. Buryndary biz de nashar tur­ǵanbyz. Sonda otbasymyzǵa bir aǵa­synyń kóp sharapaty tıgen edi. Onyń ústine, «qarǵa tamyrly qa­zaqpyz». Toı, ólim-jitim bar de­­gendeı. Keıin de talaı ret bas qosamyz ǵoı. Maǵan deıin de os­yn­da jumys istep keledi…», dep kúmiljidi.
Aıtyp otyrǵany ekinshi qa­­­batta otyratyn jaýapty qyz­met­kerleriniń biri. Ony kóp adamdar jaqtyrmaıdy. Alǵash, qyzmetke kirgende, kóńili jaqyn adamdar sodan saq bol dep ózime de eskertken.

«Enshimiz bólinbegen» dep jatamyz. Qonaqjaılyǵymyzǵa maqtanamyz. Aýyzbirligimizdiń saq­talyp, yntymaǵymyzdyń jarasyp otyrǵanyna da osyndaı bólinbegen dastarqanymyzdyń az da bolsa septigi tııýde. Uly dalamyzben bite qaınasyp ketken ulttyq bolmysymyz bizdi basqa halyqtardan daralap turady. Jeti atamyzdy umytpaı, «jeti jurttyń qamyn jeıtinimizdi» nesine jasyramyz. Ári-beriden keıin boıymyzǵa qanymyzben sińgen ol qasıetimiz babalar salyp ketken sara joldan aınymaý desek te bolady. Qazaqy tárbıe alǵan ár adamda «qarys-qarys, súıem-súıem» degen bolady. Bul – kisilik kelbetimizdi tolyqtyryp turatyn, babalardan qalǵan ónegeniń biri. Jaratylysymyzdan boıymyzǵa ana sútimen birge sińirilgen parasat bıigi men aqyl-oı kemeldiligin, baýyrmaldyǵymyzdy pash etetin, ulttyq tabıǵatymyzǵa jan be­rip, árlendirip, júregimizge meıi­­­rimdilik shýaǵyn quıatyn, jaqyn­darymyzdy qashan da baýyrymyzǵa tartyp turatyn qasıetimiz úshin maqtansaq ta bolar edi. Biraq…
Ana jyldary aýdandyq qar­jy bólimin jaqyn aǵamyz bas­qardy. Aýzy dýaly, aıtqany bo­lyp turǵan bedeldi kisi edi. Bólim aýdan ortalyǵy Baqanas aýy­lynda ornalasqan. О́z aýyly aýdan ortalyǵynan 200 sha­qy­rymdaı jerde edi. Orynbasarynan bas­tap, bólimdegi qyzmetkerleriniń barlyǵy, júrgizýshisi, eden jýatyn jumysshysyna deıin tek óz aýylynan boldy. Basqa aýyldyń adamdaryn bólimine jumysqa qabyldamaıtyn.
Jerlestik týraly ol kezderi eshqandaı sóz bolmaıtyn-dy. Sybaılastyq, jemqorlyq týraly zań da joq edi. Áıteýir, artynan eshqandaı jaman sóz ergen joq. Ol kisini biletinder áli kúnge deıin iltıpatpen eske alyp otyrady.
Barlyǵy qazaqy tárbıe degennen shyǵady. Memleket, qoǵam aldynda jaýapkershilik bar da, týǵan-týys, quda-jegjat arasynda syılasymdylyq bar. Uzaq jyl bir laýazymdy qyzmet atqarǵan adam kemel aqyl, tereń bilim ıesi bolmasa «qarys-qarys, súıem-súıem» dep júrip, aınalasyna óz adamdaryn toptastyryp alǵanyn baıqamaı da qalýy múmkin. Qarǵa tamyrlyǵymyzdyń osyndaı kem tustary da bar. Osy jaǵyn oı­­­­laǵanda Tuńǵysh Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevtyń kadr saıasaty jóninde júrgizip otyrǵan kemel saıasatyna dán rıza bolasyń.
Memlekettik qurylym da bir tustas júıe. Onda alyp tastaıtyn, nemese qajeti joq býyn bol­­maıdy. Búkil qoǵamdy ilgeri jyljytatyn birtutas qozǵaltqysh desek te bolady. Avtomashınanyń qozǵaltqyshynyń bir tetigi isten shyqsa iske qosylmaıdy emes pe? Quddy sol ispettes.
Elimiz prezıdenttik basqarý júıesin tańdaǵandyqtan, jergi­likti jerlerde qandaı sala bolsa da kadr máselesi ákimdiktiń qa­tynasynsyz sheshilmeıdi. Meıli ol aýdan prokýrory, nemese soty, ishki ister bóliminiń, salyq bas­qarmasynyń bastyǵy bolsyn qyzmetke taǵaıyndalý úshin aldymen ákimniń aq batasyn alýy kerek. Bir jaǵynan ol jón de. О́ıtkeni, aýdan ákimi jergilikti jerdegi Elbasynyń senimdi ókili. О́zi bolmasa da kózi. Jergilikti halyqtyń jaǵdaıyn odan artyq eshkim oılamaıdy. Bul – onyń tól mindeti. Onyń ústine, atqarý bıliginiń kúsh­ti bolǵany eldiń áleýmettik jaǵ­­daıyn kóterýge de yńǵaıly. Biraq munyń kemshin tustary da bar. Uzaq bir orynda otyryp qal­sa, joǵaryda aıtqandaı, «qa­­­rys-qarys, súıem-súıem» dep jú­rip, aı­nalasyna óz jaqyndaryn top­­tas­tyryp alǵanyn da baıqamaı qalady. Bıik mansap pen asqan baı­lyqty ekiniń biri kótere almaıdy.
Bir aǵamyz oblysty basqar­ǵanda departament bastyqtarynyń 70 paıyzy óz aýylymyzdan bolyp ketken edi. Tipti quqyq qor­­­­­ǵaý salasynyń basshylary qu­da-jegjattar bolatyn. Or­ta mek­tepti ázer bitirgender jú­rip-jú­rip kelip, syrttaı bir oqý­­­­­­­dy bitirip alǵan soń beldi bir qyz­metterdiń tutqasyn ustap jatty. Ol kezde eldiń túsinigi de, kózqarasy da múlde basqasha bolatyn. Qazirgi jaǵdaıda ondaı áreketti sybaılastyq týǵyzatyn janyp turǵan oshaq dese de bolady. Abaılamasaq qazir de kadr irikteýde sondaı jaǵdaılar qalyptasýy múmkin. Oǵan negiz de joq emes. Biraq aǵamyzdyń bedeliniń arqasynda ol týraly kezinde eshqandaı sóz qozǵalǵan joq. Kóregen kóshbasshymyzdyń júrgizilip jatqan kadr jónindegi reformasy osyndaı kemshilikterge jol bermeıdi.
Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, qazir kez kelgen memleket ıntegrasııasyz, jeke-dara órkendeı almaıdy. О́mir kóshi únemi ilgeri jyljyp otyrady. Keshe ǵana ózimizben qatar táýelsizdik alǵan, ekonomıkasy turalap qalǵan bazbir respýblıkalar da irgelerin bekitip, damý jolyna tústi. Keıbir shet memleketter, matematıka tilimen aıtqanda, arıfmetıkalyq ólshemmen emes, geometrııalyq, tipti, trıgo­nome­trııa­lyq ólshemmen damýda.
Aınalamyzda bolyp jatqan osyndaı oqıǵalardy taldaı otyryp, táýelsizdik alǵan 21 jylda qol jetkizgen tabystarymyzǵa toqmeıilsýimizge áste bolmaıdy. Kúni-túni tynbaı izdenip, mem­leketimizdiń kórkeıýi úshin bar múmkindikti paıdalanyp, eń birinshi, barynsha bilikti kadrlardy irikteýge basa kóńil bólýimiz qajet. Kadrlardyń «A» tobyn qalyptastyrǵanda olardyń isker­likterimen qatar, bilimderi basty negiz bolýy tıis. «Bolashaq» baǵ­darlamasy boıynsha alys shet memleketterde oqyp, tájirıbe jı­naqtaǵan kadrlardy endi halyq sharýashylyǵynyń barlyq salasyna paıdalanyp, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn barynsha damytýǵa qolaıly ahýal qalyptastyratyn ýaqyt jetti. О́ıtkeni, bilimdi adamnyń oılaý qabileti anaǵurlym joǵary, kóretin kókjıegi de keńirek bolady. Bilimdi adam jańasha, múlde basqasha oılaıdy.
Máselen, marqum Nurmolda Aldabergenov atamyz kezinde art­ta qalǵan kolhozdy basqaryp, iskerligimen tanyldy. Eki márte Eńbek Eri atandy. Ol kisi osyndaı qabiletimen aýdandy nemese oblysty basqarsa, bálkim, asa isker bolyp kórine almas pa edi?! О́ıtkeni, atamyzdy tabıǵat qansha aqyldy, isker etip jaratqanymen, ol kiside aýdan, oblysty jaqsy basqaratyndaı bilim bolǵan joq.
Keńes ókimeti kezinde óndiriste jumys istese boldy «ysyldy» dep kez kelgen qyzmetke qoıa salatyn. «Stol istetkizedi», dep aıtatyn-dy. Kóptegen adamdar segiz-on synypty bitirgennen keıin, joǵary oqý ornyn syrttaı bitirip, partııanyń aq batasymen bildeı bir mekemeni basqaryp júre beretin. Qazir de solaı ete berýge bolady. Biraq, joǵaryda aıtqandaı, ıntegrasııasyz, ógiz aıańymyzǵa qanaǵattanyp, óz býymyzǵa ózimiz mastanyp jú­­­­­­­rip, kórshi memleketter damýy­­­nan, órkenıet kóshinen qalyp qo­ıýymyz múmkin. Tabıǵat qansha­ma aqyl­dy etip jaratsa da, basqa­ryp otyrǵan salasyna oraı tereń bi­limi joq adam salany órkendetedi deý, ási­­rese, qazirgi kezde qısynǵa kelmeıdi.
Keńes Odaǵy kezinde Qazaq­standa birinshi hatshylardyń 72 paıyzy zootehnıkalyq bilimi bar adamdar bolǵany belgili. Kom­partııany ol kezde Qazaqstan hal­qynyń jaǵdaıynan góri et máselesi qatty alańdatatyn. Qazir jaǵdaı basqasha. Mal da, et te kerek shyǵar, biraq tek tórt túlikti ósirip qana muratymyzǵa jete almasymyz anyq.
О́rkenıet qanatyn keńge jaı­ǵan ýaqytta «bir qoıym ekeý bolsa eken» dep, eńbek etýge bolmaıdy. Ol – ógiz aıań. Qazirgi zaman zymyran ekenin umytpaýymyz kerek. Aqyn Qasym Amanjolov jazǵanyndaı, balalarymyz búginde óner, ǵylym, bilimge umtylyp, «aspannan jul­dyz» qaǵýy kerek. Kadrlardy elge­zektigine, kishipeıildigimen kó­ńilińnen shyǵa biletindigine, dastarqan jaıyp, qonaqty jaq­sy kúte alatyndyǵyna qarap irik­teıtin zaman áldeqashan ótken.
Baýyrmaldyq pen týystyq, syılastyq, qaıyrymdylyq bol­mys-bitimimizben bite qaın­asqan. Onsyz ult retindegi qalyptasqan beınemizden aıyrylyp qalýymyz múmkin. Sybaılastyqqa jol ashady dep qazaqy qalpymyzdy boıymyzda múldem sylyp tastaý­ǵa da bolmaıtyny aqıqat. Biraq syı­las­tyq, qamqorlyq bir bólek te, sybaılastyq, jemqorlyq múlde basqa dúnıe. Aldyńǵysy taza kóńilden, izgi nıetten jasalady. Ondaı jandardyń júreginde meıirimdilik tunyp turady. Basqa­lardan daralandyryp, ajarlandyryp turatyn da osyndaı adamı, izgi qasıetter. Al sońǵysy paı­dakúnemdikten, qara nıetten bastaý alady. Oqyǵan, bilimdi, parasatty jandar olardyń arajigin ońaı-aq ajyrata alady.
Talaı aqyldy jandarmen kezdesip, aralasyp júrmin. Keı­biri úlken qyzmette, seni­mge ıe bolyp júrgen jandar. Olarmen jolyqqan saıyn elimizde sondaı aqyldy adamdardyń bar bolǵanyna, elimizdiń bolashaǵyna berik negiz qalap jatqanyna ishteı qýanyp qaıtamyn. Al keremet baı adamdarmen kezdeskende ishteı ózimdi beıshara sezinip, qastarynan tezirek ketip qalǵym keletini de ras. «Iаpyrma-aý, Jaratqan maǵan osylarǵa bergendeı baılyq berse, meni jer kótere almaı qalatyn shyǵar», dep oılaıtynym da bar. Árıne, ondaıdy qazaq bir sózben «pendeshilik» dep ataıdy.
Uly Abaı Qunanbaev atamyz: «О́zi úshin ómir súrgen adam, ot­taǵan haıýanmen teń», dep qa­laı dál taýyp aıtqan. О́ziniń qara basynyń qamyn oılaý bar da, búkil ulttyń, qoǵamnyń, mem­lekettiń qamyn oılaý bar. Kez kelgen adam kóshbasshy bola almaıdy. Biraq ultqa, halyqqa qyzmet etý árbir sanaly Qazaqstan azamaty úshin uly murat bolýy shart. Osyndaı maqsatpen eńbek etip, ómir súrgende ǵana táýelsiz elimizdi órkendete alamyz.

Marat QAShQYNBAEV.

Almaty oblysy,
Balqash aýdany.