Ulttyq naqysh sáýlet óneriniń sánine aınalsa ıgi

Juma, 22 aqpan 2013 7:23

Sońǵy jyldary elimizde qury­lys jumystary óristeı tús­keni belgili. Tipti, «Astana qa­lasy álemdi tańdandyratyndaı bolyp salynyp jatyr» degendeı pikir­lerdi de jıi estıtin boldyq. О́zge qalalar men aýyldarda da qurylystar boı kótere bastady. Árıne, bul – qýanarlyq jáıt, qup­tarlyq bastama. Alaıda, osy­naý qaptap salynyp jatqan qu­ry­lystardyń sáýleti men sáni qandaı? Osyndaı saýalǵa jaýap izdesek, ásirese, ulttyq sıpat, ulttyq sáý­let pen sán, ulttyq naqysh jetis­peı jatqany eriksiz oıǵa oralady. Sonymen qatar, qurylys salýǵa sáýletshilerdi qatystyrmaý, jobalaýda qazaq sáýletshileriniń pikirin, talabyn eskermeý saldarynan kemshilikter de bar ekenin aıtpaýǵa bolmas. О́ıtkeni, aldaǵy ýaqytta qurylys jumystary ulǵaıa túspek. Sondaı-aq, Astanada EKSPO-2017 búkilálemdik kórmeni ótkizý úshin 5 mln. adam keletindeı qurylys jumystary qaýyrt qolǵa alynbaq.

Juma, 22 aqpan 2013 7:23

Sońǵy jyldary elimizde qury­lys jumystary óristeı tús­keni belgili. Tipti, «Astana qa­lasy álemdi tańdandyratyndaı bolyp salynyp jatyr» degendeı pikir­lerdi de jıi estıtin boldyq. О́zge qalalar men aýyldarda da qurylystar boı kótere bastady. Árıne, bul – qýanarlyq jáıt, qup­tarlyq bastama. Alaıda, osy­naý qaptap salynyp jatqan qu­ry­lystardyń sáýleti men sáni qandaı? Osyndaı saýalǵa jaýap izdesek, ásirese, ulttyq sıpat, ulttyq sáý­let pen sán, ulttyq naqysh jetis­peı jatqany eriksiz oıǵa oralady. Sonymen qatar, qurylys salýǵa sáýletshilerdi qatystyrmaý, jobalaýda qazaq sáýletshileriniń pikirin, talabyn eskermeý saldarynan kemshilikter de bar ekenin aıtpaýǵa bolmas. О́ıtkeni, aldaǵy ýaqytta qurylys jumystary ulǵaıa túspek. Sondaı-aq, Astanada EKSPO-2017 búkilálemdik kórmeni ótkizý úshin 5 mln. adam keletindeı qurylys jumystary qaýyrt qolǵa alynbaq.

Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qa­zaq­­­stan-2050» Strategııasy – qa­lyp­­tasqan memlekettiń jańa saıa­sı baǵyty» Joldaýynda «El­diń da­mýdyń «jasyl» jolyna kó­shýi­­ne Astanadaǵy alda turǵan EKSPO-2017 qýatty serpilis berýi tıis» dep málimdedi. Son­dyq­tan, qu­­rylysqa tyń serpin berý úshin sáý­let salasyndaǵy ol­qy­lyqtardy aı­­týdyń paıdasy mol bolmaq dep oılaımyn.
Jalpy, mádenıettiń ishinde, eń negizgisi sáýlet óneri dep bilemin. Bul ónerdiń ereksheligin tanytatyn – beıneleý óneri. Ǵımarattar men alańdardyń sáýleti men sáni monýmentaldyq jeke turǵyzylǵan músin nemese monýmentaldyq (ǵımarat qabyrǵalaryndaǵy) ár taqyryptaǵy naqyshtar men sýretter bolyp tabylady.
Ár qala, aýyldyń sáýleti men dáýleti, sáni men máni birdeı bolmaıdy. Eldi mekenniń ornalasqan jerine, turǵyndar sanyna, negiz­gi óndiriske, aýa raıyna, t.b. jaǵ­daılarǵa qaraı sáýlettendirý erek­shiligi bolmaq. Biraq, qandaı úlken nemese kishi eldi mekende bolsyn sáýletshilerdiń basty maqsaty – turǵyndardyń talǵamyna, ómir-tirshiligine oraı jobalar jasaý. Mysal retinde, Qazaqstannyń eń iri qalasy Almatynyń sáýletine toq­talaıyq. Qala Ile Alataýynyń bókteriniń eń kórikti jerine orna­lasqan. Buryn Almaty qalasy oń­tús­tiginde Tımırıazev kóshesi, shyǵysynda Kishi Almaty ózeni, sol­tústiginde – qazirgi Raıymbek kóshe­si, batysynda – J.Saın kó­she­lerimen shektelgen. Sol kezde qala turǵyndarynyń ómir-tir­shiligi qolaıly bolatyn: aýasy taza, turǵyndar jumys oryndaryna 30-40 mınýtta jetetin. Taý bók­terine deıin, jelekti jerde mal baǵylatyn, baý-baqsha, jemis-jı­dek, kókónis, ásirese, dúnıe júzine ataǵy shyqqan «aport» almasynyń baqtary mol bolatyn. Almatynyń sáýletine qosa, kóshe boılap taýdan samal jel esetin, aýa taza bolatyn.
Sol kezde, sáýletshilerdiń al­dyn­da bir-aq maqsat turdy. Ol – barlyq qala turǵyndaryna bir­deı qolaıly ómir súrýge joba ja­sap júzege asyrý. Sondyqtan, taý bókteri, taý shatqaldary, onyń tamasha sulý tabıǵaty, mól­dir, sarqyraǵan sýlary barlyq tur­ǵyn­darǵa demalýǵa da qolaıly bolǵan.
Al, sońǵy jyldary qalaı boldy? Alataý bókteriniń qunarly jerine qurylys salyndy. Qalanyń ishi jańa ǵımarattarǵa tolyp ketti. Júzdegen jylǵa shydaıtyn turǵyn úıler, ǵımarattar qıratylyp, or­nyna záýlim qurylystar júr­gizildi. Bul úshin qanshama qarjy jumsaldy deseńizshi! Sondaı-aq, qazir kóshelerdi qansha keńitse de, jol aıryqtardy qansha salsa da avtokóliktiń kóptiginen al­ma­tylyqtardyń ómir tirshiligi ońa­lar emes. Osyndaı shyǵynǵa bat­paı-aq, qala shekarasyn keńeıtip, jazyq, bos jatqan jerlerge qu­rylys júrgizýge bolar edi.
Al, qurylys qalaı salynyp jatyr? Mundaǵy joba, sáýlet qa­laı? Buryn Sáýletshiler odaǵy­nyń músheleri jınalyp, qalada qandaı ǵımaratty qolaıly jerge turǵyzatynyn talqylaıtyn. Sóıtip, qaı jerge ǵımaratty qalaı ornalastyrý belgilenetin. Birde men «Samal» turǵyn aýdanynda 10 myń adamǵa arnalǵan sport keshenin salýǵa qarsy pikir bildirip, ony naqty dáleldegen edim. Aqyrynda, bul qurylystyń temir qańqasy kóterilse de, keıin ol buzylyp, «Samalda» sport kesheni salynbaıtyn boldy.
1984 jyly Almaty qalasynyń sáýleti jóninde másele kóterip, «Sosıalıstik Qazaqstan» gaze­ti­ne «Qala qurylysy jáne tabı­ǵat» atty maqala shyǵardym. Ma­qa­lamdy talqylaý nátıjesinde Abaı dańǵylynda samal jeldi ótkizbeıtin bıik ǵımarattar tur­ǵyzylmaıtyn boldy. Kóshelerde saýda-sattyq, mádenı, ashana, ka­­feler, t.b. tutynýshylardyń qu­­rylys oryndaryn turǵyn úı­lerdiń birinshi qabattaryna ornalastyrmaı, avtobýs, tramvaı­ joldary keńeıtildi. Bul sáýlet ádisi turǵyndardy shýdan, shańnan, kólik gazynan qorǵaıtyn qalqan boldy. Ol kezde baspasózde ja­rııa­lanǵan ózekti maqalalardy atqarý organdary talqylap sheshim shyǵaratyn.
Sońǵy jyldary «salynǵan záýlim ǵımarattar men turǵyn úılerdiń ulttyq sáýleti men sáni qandaı?» degendeı saýaldy jıi estip júrmiz. Mundaı saýalǵa kásibı maman retinde pikir bildirýdiń máni zor bolýy múmkin. Jańadan salynǵan ǵımarattar men turǵyn úılerdiń basym kópshiliginde shetel sáýlet úlgileri basym. Sonymen qatar, ótken ǵasyrlardaǵy Eýro­pa­nyń sáýlet úlgileri (gotıka, klassısızm, modern, eklektıka) jıi ushyrasady. О́zimizdiń ult­tyq izdenis tapshy. Ǵımarattar top­tasqan jerde kórkemdik úılesimdi (ansambldi) quramaıdy. Ár ǵımarat ózimen ózi jeke-dara tur. Ǵımarattar munaralarǵa uqsaıdy, bir-birine óte jaqyn ornalasqan ne bolmasa kóshege taqap salynǵan. Ǵımarattardyń ishindegi jaǵymsyz ıis qolqany atady. Mysaly, Alma­tydaǵy «Orbıta» shaǵyn aýdanynda «Alma» atalatyn ǵımarattyń terezelerin túgel jaýyp tastaǵan. Osy kórinister neni aıǵaqtaıdy? Bul sáýletshilerdiń bilimsizdigin kórsetedi. Adam tirshilik etetin bólmelerge kún túspese rahıt, týberkýlez, kóz aýrýlary paıda bolatynyn sáýletshilerdiń oıǵa almaǵany tańdandyrady. Tipti, «Aqsaı» shaǵyn aýdanynda Saın dańǵyly boıyndaǵy kóp­ qabatty záýlim turǵyn úı­ler­diń qabyrǵalaryna krest belgisi salynǵany shekten tys soraqylyq bolsa da ony óshirip tastaý eshkimniń oıyna kirip shyǵar emes.
Astananyń sáýletine kelsek, burynǵy Selınograd atalatyn kezde saýatsyz, shovınıstik kózqarastaǵy qala sáýletshilerin ótkir synǵa alǵan edik. Olar mádenı eskertkishter men úılerdi buza bastaǵanda «Lıso goroda» («Kazahstanskaıa pravda» gazetinde 1978 j.) «Arhıtektýra jáne tarıh» («Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde 1978 j.) maqala jazyp, olarǵa toqtaý qajettigin ashyna aıtqan edim. Sol qıratylýdan aman qalǵan eskertkishter osy kúnge deıin saqtalyp keledi. Qazirgi kezde Sáken Seıfýllınniń músini Astananyń tórinde tur.
Sondaı-aq, aýyldar men sha­ǵyn qalalar sáýleti de syn kóter­meıtin bolyp barady desem, jańsaq aıtqandyq bolmas. Alysqa, barmaı-aq, Almatynyń ja­nyndaǵy eldi mekenderge kóz júgirtsek, 1-2 qabatty úıler qa­laı bolsa solaı, bir-birine jabys­tyryla, retsiz salyna bergenin kóresiz. Kósheleri tar, mashına zorǵa ótedi. Arnaıy jaıaý júretin joldar joqtyń qasy. Qıylysqan kósheler óte az bolǵandyqtan, kólik te, jaıaý adam da kelesi kóshege ótý úshin uzaq aınalym jasap júrýge májbúr. Balalar oınaıtyn, turǵyndar ­demalatyn ortalyq (mádenı, saýda, túrli keńseler) alańdar joq.
Bir sózben aıtqanda, qala men aýyl sáýleti múshkil jaǵdaıda deýge bolady. Munyń bir sebebi, sáýletshiler daıyndaıtyn oqý oryndarynda qazaq tilin, tól má­denıetin, beıneleý ónerin biletin ustazdar saýsaqpen sanarlyq. Basym kópshiligi qazaqtyń tarıhyn, mádenıetin bilý bylaı tur­syn, qazaqsha zorǵa sóıleıdi. Batystyń mádenıeti men ónerine ǵana tabynatyndardan ne kútýge bolady?
Aldaǵy ýaqytta EKSPO-2017 kórmesin ótkizýge arnalyp sa­lynǵan qurylystar keıin Qazaq­stan turǵyndarynyń mekenine aınalmaq. Demek, mundaǵy ár ǵı­marat janynda sport, oıyn alańdary, baqsha, mal, qus ósirýge arnalǵan aýqymdy oryndar ja­saýǵa qazaq jeriniń keńdigin paı­dalanýǵa múmkindik mol. Son­daı-aq, munda salynatyn ǵıma­rat­tardy qazaqtyń ulttyq sáýlet ónerimen bezendirý, Astananyń, tipti, búkil qazaq eliniń ereksheligin tanytatyndaı záýlim monýment turǵyzý máselesin oılastyrý qajet.
Tóleýbek QARAMENDETEGI,
sáýlet ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, Qazaqstan Sáýletshiler odaǵynyń múshesi.
ALMATY.