Maqsat – Máńgilik el bolý

Juma, 22 aqpan 2013 7:28

Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń Qa­zaq­stan halqyna arnaǵan «Qazaqstan-2050» Ctrategııasynyń basty maqsaty – elimizde XXI ǵasyrdyń ortasyna oraı Jalpyǵa birdeı eńbek qoǵamyn quryp, eń damyǵan 30 el qataryna kirý. Strategııa memleketimizdiń damýyndaǵy úlken bir belesti aıqyndap bergen, keleshegimizdiń baǵdarshamy ispetti bolyp otyr. Myna jahandaný zamanynda jol uzaq jáne aýyr. Eger baratyn joldy, aldymyzdaǵy basty maqsattar men mindetterdi, oǵan aparatyn negizgi baǵyttardy anyqtap almasaq, qoǵam da, adam da adasýy, artyq kúsh jumsap sharshap, shaldyǵýy múmkin.

Juma, 22 aqpan 2013 7:28

Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń Qa­zaq­stan halqyna arnaǵan «Qazaqstan-2050» Ctrategııasynyń basty maqsaty – elimizde XXI ǵasyrdyń ortasyna oraı Jalpyǵa birdeı eńbek qoǵamyn quryp, eń damyǵan 30 el qataryna kirý. Strategııa memleketimizdiń damýyndaǵy úlken bir belesti aıqyndap bergen, keleshegimizdiń baǵdarshamy ispetti bolyp otyr. Myna jahandaný zamanynda jol uzaq jáne aýyr. Eger baratyn joldy, aldymyzdaǵy basty maqsattar men mindetterdi, oǵan aparatyn negizgi baǵyttardy anyqtap almasaq, qoǵam da, adam da adasýy, artyq kúsh jumsap sharshap, shaldyǵýy múmkin.

Tarıhtan belgili, ótken ǵasyrdyń 60-jyl­darynda táýelsizdikke qol jetkiz­gen Azııa, Afrıkadaǵy durys jol, oń baǵyt tańdap alǵan elder osy jarty ǵa­syr ishinde keshegi otarly elden ekonomı­kasy damyǵan, halqynyń ál-aýqaty art­qan elder qataryna qosyldy. Al óz jo­lyn durys tańdaı almaǵan qanshama el kúni búginge deıin joqshylyq pen ke­deıshilikte, basqa elderge táýeldi jaǵ­daıda ómir súrýde. Sondyqtan, «Qazaq­stan-2050» Strategııasynyń bizdiń eli­miz­diń alǵa damýynda alatyn orny erekshe.
Sonaý 1997 jyly Elbasymyz N.Á.Na­zar­baev «Qazaqstan-2030» Strategııasyn usynǵanda aldymyzǵa qoıyp otyrǵan mindetter qol jetpes arman, qııaldaı bolyp kóringeni ras. Qoǵamda strategııanyń oryndalýyna senbeýshilik pikir kóp boldy. Elbasymyzdyń sara basshylyǵynyń arqasynda «Qazaqstan-2030» Strate­gııa­synyń basym baǵyttary merziminen buryn oryndaldy. Muny zaman aǵymyna kózi jiti, kóńili júırik mamandanǵan ekonomıkalyq sarapshylar ǵana emes, búkil el, qarapaıym halyq moıyndap otyr. Osy jyldary Qazaqstan saıasatta bol­syn, ekonomıkada bolsyn, áleýmettik salada bolsyn ózgelerge úlgi bolatyndaı dárejede alǵa damydy. El, qoǵam ózgerdi, zamanǵa degen, keleshekke degen kózqaras ózgerdi, jańa oı, sana-sezim qalyptasty. Elimiz dúnıe júzi qaýymdastyǵy aldynda aldy-artyn oılaı biletin, keleshegin boljaı biletin, álemdegi bolyp jatqan qubylystardy taldaı biletin, qundy ıdeıa­lar men usynystardy qoldaı biletin, óz shekarasy bar, óziniń bet-beınesi, ustanymy, ekonomıkalyq úlgisi, saıası baǵyty bar, qıyn kezeńderge qor jınaǵan, álem elderi moıyndaǵan, ultaralyq dostyǵy men saıası turaqtylyǵy berik ornaǵan memleket bolyp eńse tiktedi.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda elimizdiń jetistikterin jan-jaqty qorytyndylap, aldymyzǵa aıqyn mindetter qoıdy. Qazaq elin jańa da tyń serpiliske, álem órkenıetiniń joǵary belesine, jahandaný kezeńinde kez kelgen qaýip-qaterge tótep bere alatyn álemniń damyǵan 30 eli qataryna enetin Máńgilik el bolýǵa jol kórsetip otyr.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda N.Á.Na­zarbaev memleketimizdiń saıası-áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyndaǵy jeti basymdyqty belgilep berdi. Olar:­ jańa baǵyttyń ekonomıkalyq saıa­saty, kásipkerlikti jan-jaqty qol­daý, áleýmettik saıasattyń jańa prınsıpteri, bilim jáne kásibı biliktilik, memlekettilikti, qazaqstandyq demokratııany damytý, salıqaly syrtqy saıasat, jańa qazaqstandyq patrıotızm.
Onyń ishindegi birinshi baǵyt – jańa ekonomıkalyq saıasat bizder úshin óte ma­ńyzdy bolyp tabylady. Elbasy N.Á.Na­zarbaev kózqarastarymyz ben usta­nym­darymyzdy túbegeıli ózgerte oty­ryp, jańa ekonomıkalyq saıasat júr­gizýdi usyndy. Myna jahandaný za­ma­nynda, básekelestik kúsheıgen kezeńde jańa ekonomıkalyq saıasattyń ne­gizi jan-jaqty eseptep, oılastyryp júr­gizilgen is-qımyldar arqyly barynsha paıda alý, joǵary qaıtarymy bar ınvestısııa tartý bolyp tabylady.
Jasyratyny joq, sońǵy jyldary tereń taldaý jasalynbaı, jan-jaqty eseptelmeı kóp qarjy jumsalǵan keıbir jobalardyń qaıtarymy tómen nemese eshqandaı nátıje bermeýde. 2008-2009 jyldardaǵy daǵdarys kezeńinde elimizdiń qarjylyq júıesin turaqtandyrý úshin ekinshi deńgeıli bankterdiń stresstik aktıvterin satyp alýǵa respýblıkalyq bıýdjetten arnaıy Stresstik aktıvter qory qurylyp, oǵan ondaǵan mıllıard teńge qarjy bólindi. Alaıda, ol qordyń jumys isteý tıimdiligi tómen bolyp otyr. Et eksportyn ulǵaıtý maqsatynda «QazAgro» Ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ tarapynan ondaǵan mıllıard teńge mal bordaqylaý alańdaryn salýǵa jumsaldy. Alaıda, mal basynyń jetispeýshiligi men jem-shóp bazasynyń bolmaýy saldarynan mal bordaqylaý alańdarynyń 30 paıyzy ǵana jumys isteýde.
Jyl saıynǵy Esep komıtetiniń res­pýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýy týraly esebinde ondaǵan mıllıard teńge mem­leket qarjysy ıgerilmeı qalǵandyǵy nemese maqsatsyz jaratylǵandyǵy tý­raly aıtylady. Mysaly, Úkimet 2011 jylǵy respýblıkalyq bıýdjetti eki ret zańnamalyq deńgeıde bekitip, ony 25 ret túzetkenine qaramastan, 30 bıýd­jet­tik baǵdarlama ákimshisi 42,3 mıllıard teńgeni ıgermegen. Respýblıkalyq bıýdjetten «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń aıasynda 2011 jyly bólingen 22,7 mıllıard teńgeniń 3,2 mıl­lıard teńgesi nemese 14 paıyzy­ ıgerilmegen. Osynyń saldarynan 2011 jylǵa qoıylǵan mindetter tolyq kó­le­minde sheshilmegen. Kemshilikter den­saýlyq saqtaý, bilim berý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy jáne bas­qa da salalardaǵy baǵdarlamalyq qu­jattardy iske asyrý kezinde de anyq­tal­ǵan. Sonymen qatar, qandaı da bir nysandardy salý kezinde jumsalǵan bıýd­jettik qarjy tıisti nátıje bermeý mysaldary bar. Máselen, bala sany jetpeıtin mektepter salý, sý qor­la­ry anyqtalmaǵan eldi mekenderde sý ót­kizgish qurylystaryn júrgizý jáne taǵy basqalary. Munyń negizgi sebepteri bıýdjettik baǵ­darlama ákimshilikteriniń bıýdjet qarajatyna degen qajettilikti josparlaý kezinde tıisti jaýapkershiliktiń bolmaýy, ınvestısııalyq jobalardyń tehnıka-ekonomıkalyq negizdemeleri jáne jobalaý smetalyq qujattarynyń sapasyz bolýy men memlekettik saraptamanyń bolmaýy. Sondyqtan, Elbasymyzdyń Joldaýynda aıtylǵandaı, bıýdjettik-qarjylyq úderiske degen kózqaras jekeleı salymdarǵa kózqaras sekildi uqypty oılastyrylýy tıis. Basqasha aıtqanda, birde-bir bıýdjettik teńge ysyrap bol­maýy shart. Búgingi tańda bıýdjet saıasaty­nyń negizgi baǵyty – ysyrapshyldyqqa jol bermeý, bar baǵytta da únemshil bolýǵa umtylý, memlekettiń árbir teńgesinen qaıtarym alýǵa, paıda alýǵa jumsaý bolyp tabylady.
Joldaý barysynda Elbasy: «Biz bıýdjet saıasatynyń jańa prınsıpterimen qarýlanýǵa – óz múmkindikterimiz sheginde ǵana shyǵyndanýǵa jáne tapshylyqty barynsha múmkindikte qysqartýǵa tıispiz», dep atap ótti.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynyń oryndalýynyń alǵashqy jyly – 2013 jyl. Sondyqtan da men «2013-2015 jyl­darǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» Zańǵa toqtalǵym kelip otyr. 2013 jyly negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishter, atap aıtqanda, ishki jalpy ónimniń naqty ósýi – 6 paıyz, al ınflıasııa deńgeıi 6,0-8,0 paıyz sheńberinde bo­lady dep josparlandy. 2013 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵyny 6,2 trıllıon teńge bolyp bekitilse, so­nyń 2,4 trıllıon teńgesi nemese 39,4 paıy­zy áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan. Bul 2012 jylǵy naqtylanǵan bıýdjetpen salystyrǵanda 244 mıllıard teńge nemese 2,8 paıyzǵa kóp. Endigi mindet – osy qabyldanǵan respýblıkalyq bıýdjetti «Qazaqstan-2050» Ctrategııasynda qoıy­lyp otyrǵan talaptarǵa sáıkes tıimdi oryndalýyn qamtamasyz etý. О́ıtkeni, bıýdjetti josparlaý jáne onyń atqarylý úderisin jetildirýde áli de bolsa sheshimin tabýyn kerek etetin máseleler jetkilikti.
2013 jylǵy respýblıkalyq bıýdjette «Qazaqstan Respýblıkasynyń Bıýd­jet kodeksine ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týraly» Zańǵa sáıkes bıýd­jetti josparlaý úderisine «shartty qarjylandyrý» uǵymy engizildi. 2013 jylǵy respýblıkalyq bıýdjette elimizdegi jumyssyzdyqty joıý, tur­ǵyndardy qoljetimdi baspanamen qam­ta­ma­syz etý jáne shaǵyn qalalardy damytý máseleleri sııaqty eń ózekti máselelerge bólingen qarajattyń edáýir bóligin shartty túrde qarjylandyrý kózdelgen. Máselen, «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyna bólingen qarjynyń 40 paıyzy (20 mıllıard teńge), shaǵyn qalalardy damytýǵa bólingen qarjynyń 58 paıyzy (14 mıllıard teńge), qol­je­­timdi turǵyn úı baǵdarlamasy boıyn­sha 50 paıyzy (52 mıllıard teńge) shartty túrde qarjylandyrylatyn shyǵystar dep kórsetilgen. Al shartty túrde qarjylandyrý aǵymdaǵy qarjy jylynyń birinshi toqsanyndaǵy bıýdjet kirisiniń artyǵymen oryndalýyna jáne jyl sońyna deıin kútiletin áleýmettik-ekonomıkalyq damý úderisiniń jaqsarýy boljanǵan kezde ǵana Úkimet sheshimimen iske asyrylady.
Eger birinshi toqsanda bıýdjet kiri­si artyǵymen oryndalmaı qalsa she? Onda Elbasynyń tapsyrmalaryn oryndamaý kerek pe? Elge qajetti ózekti má­seleler sheshimin tappaýy kerek pe? Respýblıkalyq bıýdjette ózekti máse­le­lerdi shartty qarjylandyrý degen uǵym durys emes. Ol oryndaýshylyq tár­tiptiń tómendeýine, bıýdjettiń tolyq oryndalmaýyna, jaýapsyzdyqqa alyp kelýi múmkin. Elbasynyń Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmalar (al bul tapsyr­ma­lardyń oryndalýyn halyq asyǵa kútip otyr) birinshi kezekte, naqty jáne tolyq qarjylandyrylýy kerek.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý máselesine erekshe nazar aýdarylǵan. N.Á.Nazarbaev 2050 jyly elimizdiń IJО́-degi aýyl sharýashylyǵy ónimniń úlesin 5 esege arttyrýdy jáne 2020 jylǵa qa­raı aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaýdyń kólemin 4,5 esege arttyrýdy tapsyrdy. Joldaýda qoıylyp otyrylǵan bul mindetterdi oryndaý elimiz úshin óte mańyzdy. О́ıtkeni, bul – elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtýdyń úlken bir baǵyty. Qazirgi tańda el bıýdjetine qomaqty qarjy túsirip otyrǵan jer qoınaýy baılyqtarynyń bári de:  munaı da, gaz da jáne taǵy basqalardyń bári túbinde taýsylady. Al jerdiń qunarlylyǵyn arttyryp, jańa ınnovasııalyq tehnologııany endirip otyrsaq ol turaqty túrde mol ónim beredi.
Sońǵy jyldary agroónerkásip keshe­nine memlekettik qoldaý kórsetýdiń kó­lemi birneshe esege ósti. Nátıjesinde, aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý kó­lemi de turaqty túrde ósýde. 1997 jyly aýyl sharýashylyǵynyń jalpy óni­mi­niń kólemi 190,7 mıllıard teńge bolsa, 2011 jyly 1,4 trıllıon teńgege jet­ti nemese 7,3 esege ósti. Alaıda, «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasyn iske asy­rýdyń alǵashqy jyly – 2013 jylǵa arnal­ǵan respýblıkalyq bıýdjette Aýyl sha­rýa­shy­lyǵy mınıstrligine bólingen qarjy ótken jylmen salystyrǵanda 46 mıllıard teńgege nemese 17 paıyzǵa aza­ıyp, nebári 177 mıllıard teńgeni qurady. 2013 jylǵy respýblıkalyq bıýdjette aýyl sharýashylyǵyna beriletin bıýd­jettik nesıeler – 31 paıyzǵa, transfertter – 14 paıyzǵa, bıýdjettik ınves­tı­sııalar – 15 paıyzǵa tómendegen. Elimiz­de aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerdi qoldaý kólemi de tómen bolyp otyr, ol óndirilgen ónimniń 3-3,5 paıyzyn ǵana quraıdy. «Qazaqstan-2050» Strategııasyndaǵy agroónerkásip kesheni aldyna qoıylǵan mindetter turǵysynan alǵanda bul óte túsiniksiz. Sondyqtan, aldaǵy kezde agroónerkásip keshenin qoldaýdy strategııa talaptaryna sáıkes júrgizip, ony jyl saıyn kóterip otyrýy­myz kerek.
Durys, júıeli túrde qalyptasqan, qoljetimdi, paıyzdyq mólsherlemesi tómen nesıe resýrstary aýyl sharýa­shy­lyǵynyń damýyna yqpal etedi, sharýa­lar­dyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa kóp septigin tıgizedi. Alaıda, elimizdiń agroónerkásip salasyn damytýǵa nesıelik resýrstar tartý máselesi áli kúnge deıin qaǵıdatty túrde sheshimin tapqan joq. Ekinshi deńgeıli bankter aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerine nesıe bermeıdi, kepildikke jer men olardyń aýyldaǵy ǵımarattaryn, tehnıkalaryn almaıdy. Mysaly, ústimizdegi jyly ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıe portfeli 9,6 trıllıon teńgeni qurasa, sonyń nebári 295,9 mıllıard teńgesi nemese 3 paıyzy ǵana aýyl sharýashylyǵy salasyna berilgen.
Osy aýyl sharýashylyǵyna berilgen nesıelerdiń 193 mıllıard teńgesi nemese 65 paıyzy Almaty men Astana qalasy, al qalǵan nesıeler negizinen (63 mıllıard teńgesi) Qostanaı, Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń astyq óndiretin iri sharýashylyqtaryna berilip, basqa oblys sharýalaryna qarjy jetpeı qalǵan. Bul jaǵdaı menshiktiń jáne sharýashylyq júrgizýdiń árqıly túrlerine negizdelgen aýyl sharýashylyǵy ekonomıkasynyń damýyna teńdeı quqyqtyq jaǵdaı jasaý qaǵıdatyna qaıshy keledi.
«QazAgro» Ulttyq basqarýshy hol­dıngi» AQ-tyń agroónerkásip keshenin qoldaý men damytýǵa arnalǵan qazirgi qarjy ınstıtýttary negizinen nesıelik resýrstar taratýmen emes, aýyl sharýa­shy­lyǵyn jáne aýyldy damytýǵa memleket tarapynan bólingen bıýdjet qara­jat­taryn qaıta bólýmen shuǵyldanyp keledi. Osynyń saldarynan, aýyl sharýa­shy­lyǵy taýar óndirýshileriniń basym kópshiligi nesıeleýdiń memlekettik te («QazAgronyń» qarjy ınstıtýttary), sondaı-aq, kommersııalyq ta júıesiniń qyzmetinen tys qalýda.
Elimizdegi nesıeleýdiń qazirgi kom­mer­sııalyq júıesi kapıtal aınalymy joǵary deńgeıdegi salanyń tabysyna eseptelgen. Onyń talaby men nesıelik mólsherlemeleri tabysy tómen aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileriniń nesıelik resýrstar rynogynda basqa ren­tabeldiligi joǵary sharýashylyq júrgizýshi sýbektilermen teńdeı qatysýyna múmkindik bermeıdi. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵyn nesıeleýdiń qazirgi tetiginde biryńǵaı júıelilik sıpat joq. Ol jyl saıyn ózgertilip otyrady. Bul aýyl sharýashylyǵyn damytý men onyń nesıeleý júıesin jetildirýdiń uzaq merzimdi jáne ǵylymı negizdelgen baǵdary men perspektıvasyn jasaýǵa járdemin tıgizbeıdi.
Joldaýda Elbasy aýyl sharýashyly­ǵyn, ásirese, aýyl sharýashylyǵy ónimi­ne ósip otyrǵan jahandyq suranys jaǵ­daıynda aýqymdy jańǵyrtý qajettigine de toqtalyp, álemdik azyq-túlik rynogynyń kóshbasshysy bolýǵa jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisin arttyrýǵa qajetti baǵdardy qadap aıtty. Onyń ishinde egistik alqabyn ulǵaıtý, eń aldymen, jańa tehnologııalar engizý esebinen ónimdilikti kóterý qajettigine toqtaldy. Búgingi tańda, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eń tıimdi, kepildi, turaqty túrde mol ónim alýǵa bolatyn sala – sýarmaly jer­ler. Qazir elimizde tek sýarmaly jer­lerde ósetin azyq-túlik túrleri, qant, kókónis, jemis-jıdekter, ósimdik maılary jetispeıdi, olar shetelderden ákelinedi. Mal ónimderin, ásirese, 75 paıyzy syrttan ákelinetin qus etin óndirý úshin óte qajetti quramajemniń negizin quraıtyn, quramynda almasty­ryl­maıtyn amınqyshqyldary bar, jo­ǵary belokty jem-shóp daqyldary (soıa, raps, júgeri) da osy sýarmaly jerlerde ósiriledi. Elimizde buryn sýarmaly jerlerdiń kólemi 2,3 mıllıon gektar nemese aıdalǵan jerlerdiń 5 paıyzyn qurap, egin sharýashylyǵy ónimderiniń 35 paıyzyn beretin. Sýarmaly jerler negizinen elimizdiń halyq óte jıi qo­nystanǵan ońtústik jáne ońtústik-shyǵys óńirlerindegi áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqtyń negizin qalaıdy.
Sýarmaly jerler tálimi jerler­men salystyrǵanda qosymsha gıdro­me­lıoratıvtik sharalardy kanaldar men kóldeneń jáne tik drenajdardy, olarǵa keletin elektr jelilerin paıdalaný, jóndeý, sýarmaly jerlerdi tegisteý, soryn shaıý taǵy basqa jumystardy atqarý­dy qajet etedi. Munyń bárine qosymsha qarajat kerek. Al az ǵana jerin egýge tuqym, janarmaı alýǵa, aqsha, tehnı­ka jaldaýǵa qarjy tappaı otyrǵan sha­rýa­lardyń joǵarydaǵy atalǵan sýarmaly jerlerdiń gıdromelıoratıvtik júıesin jóndep, paıdalanýǵa shamasy kelmeıdi. Sonyń saldarynan respýblıka boıynsha búgingi tańda sýarmaly jerlerdiń nebári 1,4 mıllıon gektary nemese 60,8 paıyzy ǵana paıdalanylady. Jer resýr­s­taryn basqarý agenttiginiń aqparatyna qara­ǵanda, elimizde 2011 jyly 1991 jylmen salystyrǵanda sýarmaly jerler kólemi 298 myń gektarǵa azaıyp, 2 mıllıon 82 myń gektardy quraǵan. 575 myń gektar sýarmaly egistik jer aýyl sharýashylyǵy aınalymynan shyǵyp, paıdalanylmaý­da. Osy jyldary qosalqy jerlerdiń kólemi 8 eseden astamǵa ulǵaıyp, 423 myń gektarǵa jetken. 20 myń gektar sýarmaly jer jeke menshik úı, jol, óndiris oryndaryn jáne taǵy basqa maqsattarǵa berilgen. Al paıdalanylyp jatqan sýarmaly jerler tuzdanyp, batpaqtanyp, qunarlylyǵy men ónimdiligi tómendeýde, aýyspaly egis júıesi joqtyń qasy, egistik qurylymdary jetildirýdi qajet etedi.
Jekeshelendirý barysynda sharýashy­lyq­tar maıdalanyp, burynǵy ishki sha­rýashylyq kanaldar men kárizdik júıeler, tik drenaj skvajınalary sha­rýashylyqaralyq obektilerge aınalyp, kópshiligi ıesiz qaldy. Usaq sharýa qojalyqtarynda qarjy, tehnıka bolmaı sý jáne káriz júıeleri ýaqytyly tazalanbaı uıyq basyp, sý tartý qabiletinen aıyrylyp, jer asty sýlarynyń kóterilýine, jerdiń sorlanýyna, batpaqtanýyna ákelýde. Sýarmaly jerlerge aǵymdaǵy jáne kúrdeli tegisteý jumystary kópten beri júrgizilmeýde. Bul sý paıdalanýda ysyrapkershilikke jol berýde. Osynyń saldarynan jyl saıyn elimizde 100-150 mıllıard teńge kóleminde aýyl sharýashylyǵy ónimderi óndirilmeı qalýda. Bir sózben aıtqanda, aýyl sharýashylyǵyn serpindi damytýda jáne elimizdiń halqyn sapaly azyq-túlikpen qamtamasyz etýde sýarmaly jerlerdiń tıimdiligin arttyrýǵa kóńil aýdarmaı bolmaıdy. Sondyqtan, Elbasy tapsyrmasyn tolyqqandy oryndaý úshin Úkimet sýarmaly jerlerdiń gıdromelıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartý týraly máseleni arnaıy qarap, respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólýi kerek. Bul – kezek kúttirmeıtin másele. Ony sharýalar ózderi sheshe almaıdy. Sonymen qatar, ósimdik sharýashylyǵynda egis qurylymyn ártaraptandyrý, burshaq, maıly azyqtyq daqyldardyń kólemin ulǵaıtý, óndiriske ylǵal únemdeýshi tehnologııalardy, tamshylatyp, jańbyrlatyp sýarý tásilderin, joǵary ónim beretin sorttardy endirý arqyly egin ónimdiligin arttyrýymyz qajet. Jáne de aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdep, halqymyzdy sapaly azyq-túlikpen qamtamasyz etý jáne ony eksporttaý arqyly res­pýblıka bıýdjetine qosymsha qarjy túsirý kerek. Iаǵnı agrarlyq sektordaǵy memlekettik qoldaýdy osy baǵyttarǵa qaraı baǵyttaý utymdy bolmaq.
Jańa kezeńdegi áleýmettik saıasattyń mańyzdy bóligi – ana men balany qorǵaý bolyp tabylady. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda Elbasymyz Úkimetke: ana men balany qorǵaý, týý men kóp balaly bolýdy yntalandyrý júıesin reformalaýdy, jeńildetilgen salyq, medısınalyq jáne áleýmettik kómek, eńbek rynogynda jańa múmkindikter berý jáne sol sııaqty materıaldyq jáne materıaldyq emes yntalandyrýdy qamtıtyn sharalar keshenin ázirleý, 16 jasqa deıingi balalardy medısınalyq qyzmettiń barlyq spektrimen qamtý, balalardy mektepke deıingi bilim berý jáne tárbıemen 100 paıyz qamtýǵa qol jetkizý mindetterin qoıdy. Bul baǵytta sońǵy jyldary qyrýar jumystar atqaryldy. Ana men balaǵa qamqorlyq jasaý úshin olardyń densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­talǵan ortalyqtar ashylyp, óskeleń ur­paq­tyń ozyq bilim alýy úshin «Balapan» baǵ­darlamasy júzege asyp, Nazarbaev ýnıversıteti, zııatkerlik mektepter, «Bo­lashaq» baǵdarlamalary jumys isteýde.
Elimizdiń demografııalyq ahýaly da jaqsara bastady. Búgingi tańda hal­qymyzdyń sany 16 675 myń adamdy quraıdy, bul 2000 jylmen salys­tyrǵanda 11,9 paıyzǵa kóp. 2011 jyly halyqtyń tabıǵı ósimi 228 331 adamdy, al 1000 adamǵa shaqqanda 13,8-di qurap, 2000 jylǵy kórsetkishten 2,8 ese artyq boldy. 2011 jyly elimizde 372 544 sábı dúnıege kelipti, bul 2000 jylmen salystyrǵanda 150,4 myńǵa nemese 67 paıyzǵa kóp. 1000 adamǵa shaqqanda bala týý 2000 jylmen salystyrǵanda 1,5 ese ósip, 22,5 adamdy qurasa, ólim 1,7-ge azaıǵan. Bul oń ózgeristerdi aldaǵy kez­de damyta túsýimiz kerek. Ulttyq qaýip­sizdigimizdi nyǵaıta túsý jáne damy­ǵan ekonomıkamyzdy eńbek resýrs­tarymen qamtamasyz etý úshin biz halqymyzdyń sanynyń jyldyq ósimin barynsha kóterip, aldaǵy kezde onyń sanyn 2 esege kóbeıtý mindetin qoıýymyz kerek. Bul úshin eń aldymen bala týýdy yntalandyrý máselesine erekshe kóńil bólip, halqymyzdyń densaýlyǵyn jaqsartý, ólim-jitimdi azaıtý, shetelderde júrgen qandastarymyzdyń elge oralýyna barynsha qolaıly jaǵdaı jasaý qajet.
Tabıǵı ósimdi kóbeıtý úshin jastarǵa, ásirese, jas otbasylarǵa, kóp balaly analarǵa Úkimet tarapynan jan-jaqty, naqtyly jáne júıeli túrde qamqorlyq, tikeleı járdem uıymdastyrylýy qajet. Balalardy balabaqshada tárbıeleý jónindegi shyǵyndarǵa ótemaqy tóleýdi, bala kútimi boıynsha demalystan jumysqa shyqqan áıelderdiń quqyǵyn qorǵaý, memleket esebinen biliktiligin kóterý jáne qajetti jańa mamandyqtar alýyna kómektesý, kóp balaly otbasylarǵa tabys salyǵy boıynsha jeńildikter berý jáne t.b. máselelerdi zań turǵysynan qarastyrý kerek.
Qoljetimdi baspana máselesin sheshý de elimizdiń demografııalyq ahýalyn jaqsartýǵa áser etetin negizgi fak­torlardyń biri. Búgingi tańda baspana máselesiniń aýyrtpashylyǵy hal­qymyzdyń sanynyń artýyna, demo­grafııalyq ahýaldyń jaqsarýyna keri áser etýde. О́z baspanasynyń bolmaýy qalada turyp, jumys isteıtin otbasylardyń jos­parly túrde bala súıýden bas tartýyna májbúrlep otyr. Sondyqtan, qoljetimdi baǵamen jalǵa turǵyn úıler salyp, jas otbasylardyń arzan baǵamen páter alýy máselesin sheshýimiz kerek. Bul baǵyt boıynsha elimizde birqatar jumystar atqarylýda. Endigi maqsat – turǵyn úıdiń qoljetimdi bolýyna, onyń baǵasynyń tómendeýine qol jetkizýge umtylý. Bul úshin qurylys ındýstrııasyn damytý men onyń sapasyn jaqsartý, jalǵa beriletin turǵyn úı qurylysy kólemin ósirý, jeke turǵyn úı qurylysyn salýdy yntalandyrý kerek.
Jas otbasylarǵa ıpoteka, jaldamaly páter berip, nesıeniń tólemaqysynyń qaıtarym paıyzyn árbir bala týǵan sa­ıyn tómendetýdiń, 5-6 balaly bolǵannan keıin múldem alyp tastaýdyń tıimdi joldaryn oılastyrǵan jón. Búginde, elimizde jyl saıyn paıdalanýǵa beriletin turǵyn úıdiń 43,7 paıyzy jeke menshik enshisinde. Sondyqtan da jeke turǵyn úı qurylysynyń damýyn yntalandyrý, jer telimderin bólý rásimderin jeńildetý, olardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, jeke turǵyn úı salynatyn ýchaskeniń elektr jelisin, sý júıesin tartý, jol salý sııaqty ınjenerlik kommýnıkasııalaryn memleket tarapynan tez arada sheshý elimizde turǵyn úı qurylysyn joǵary qarqynmen damytýǵa tikeleı oń áser etedi. Sol sebepti, jergilikti atqarýshy organdar turǵyn úı qurylysyna baılanysty máselelerdi sózbuıdalyqqa salmaı, tez arada sheship otyrýy tıis.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda Elbasy álemdik turaqsyzdyqtyń bas­ty qateri – jumyssyzdyqtyń ósýi eken­digin aıtyp, elde júzege asyrylyp jatqan memlekettik te, salalyq ta baǵdarlamalar tek áldebir bólikte emes, barlyǵy naqty jumysqa ornalastyrýdy qamtamasyz etýge baǵyttalýy tıis ekenin atap kórsetti. Búgingi tańda Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha halyqty jumyspen qamtýǵa, jumyssyzdyqtyń aıtarlyqtaı ósýine jol bermeýge, jumys oryndaryn saqtaýǵa jáne jańa jumys oryndaryn qurýǵa baǵyttalǵan birqatar jumystar júrgizip jatqany belgili.
Jumyspen qamtylǵan halyq quryly­mynda ózin-ózi qamtamasyz etetin azamat­tardyń úlesi 34 paıyzdy nemese 2,7 mıllıonnan astam adamdy quraıdy. Bulardyń negizgi bóligi (1,3 mıllıon) aýyldyq jerlerde turady jáne jeke sharýashylyǵyn júrgizýmen aınalysady. О́z betinshe jumyspen aınalysýshylardyń basym bóligi áleýmettik qorǵaý jáne qoldaý júıesimen qamtylmaǵan. Qala men aýyl turǵyndary tabysynda alshaqtyq úlken. Bul eńbek rynogyndaǵy básekelestiktegi aýyl turǵyndarynyń kásiptik bilimi men biliktiliginiń tómendigine baılanysty. Ásirese, aýyl jastarynyń jaǵdaıy erekshe alańdaýshylyq týdyryp otyr, óıtkeni, kásiptik bilim alýǵa qoljetimdiligi shekteýli bolǵandyqtan, olar resmı eńbek rynogynda is júzinde básekege qabiletsiz. Eńbek rynogynda qalyptasqan mundaı ahýaldyń saldarynan elimizdegi kedeılik deńgeıi tómendeýde. Sondyqtan, Elbasy Joldaýynda kedeıshiliktiń ósýine jol bermeý eń basty mindetterdiń biri ekeni basa aıtyldy.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda: «Bizde jumyssyzdardy oqytý men qaıta daıarlaýdyń eńbek naryǵyna beıimdelgen aıqyn baǵdarlamalary bolýy kerek. Memleket jumyssyzdarǵa áleýmettik qoldaýdy bul sanatqa jatatyn adam jańa mamandyq meńgerip, qaıta daıarlyqtan ótýge bet burǵan jaǵdaıda kórsetýi kerek», dep atap aıtyldy.
Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qazaq­stan-2050» Strategııasy Máńgilik el bolý jolyndaǵy býyndar birliginiń, urpaqtar sabaqtastyǵynyń kórinisi ekendigine nazar aýdaryp, babalarymyz tiri bolý úshin bir bolsa, biz iri bolý úshin bir bolýymyz kerek ekendigin, biz kúshti bolsaq bizben sanasatyndyǵyn da basa aıtty.
Búgingi tańdaǵy basty mindet – Joldaýdy halyqqa jan-jaqty túsindirý, nasıhattaý. Halyq tolyq túsingen ıdeıa­nyń úlken materıaldyq kúshke ıe bolatyny barshamyzǵa aıan. Jýyrda bizder Parlament depýtattary atalǵan uzaq mer­zimdi strategııany halyq arasynda tereń túsindirý, nasıhattaý maqsatynda óńirlerge baryp qaıttyq. Qala jáne aýdan turǵyndarymen, máslıhat depýtattarymen, ardagerlermen, partııa, qoǵamdyq uıym basshylarymen kezdesýlerde El­basy Joldaýynyń halyq arasynda úlken órleý týǵyzǵanynyń, biraýyzdan maquldanǵanynyń kýási boldyq.
Parlament depýtattarynyń endigi mindeti, Úkimetpen birlese otyryp, «Qazaqstan-2050» Strategııasynan týyndaıtyn maqsat-mejelerge qol jetkizý úshin Elbasy aıqyndap bergen naqty da mańyzdy mindetterdi oryndaýdyń zańnamalyq bazasyn qamtamasyz etýdi ýaqytyly jáne sapaly sheshý bolyp tabylady. Bizdiń aldaǵy jumysymyz memleketimizdiń jańa sapadaǵy damýyna baǵyttalmaq. Oǵan bizdiń bilimimiz de, áleýetimiz de jetedi. Tek qana elimizde tynyshtyq pen turaqtylyq, yntymaq pen aýyzbirshilik bolyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, barlyq tirshiligimizdi bir maqsatqa jumyldyra bilýimiz kerek.
Qýanysh AITAHANOV,
Parlament Senatynyń depýtaty.