«Urpaq qory» demografııalyq áleýetti qoldaıdy

Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:21

Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda ana men balany qoldaýǵa aıryqsha kóńil bólingen. Tutas bir eldiń damý sıpaty men beınesin uzaq jyldarǵa aıqyndaıtyn asa mańyzdy baǵdarlamalyq qujatta memlekettiń saıası-demografııalyq jáne genderlik saıasaty atalyp qana qoımaı, oǵan basym mán berilgenin kórsetetin osyndaı oqıǵa jańa tarıhta bolmaǵan shyǵar.

Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:21

Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda ana men balany qoldaýǵa aıryqsha kóńil bólingen. Tutas bir eldiń damý sıpaty men beınesin uzaq jyldarǵa aıqyndaıtyn asa mańyzdy baǵdarlamalyq qujatta memlekettiń saıası-demografııalyq jáne genderlik saıasaty atalyp qana qoımaı, oǵan basym mán berilgenin kórsetetin osyndaı oqıǵa jańa tarıhta bolmaǵan shyǵar.

Bul – HHI ǵasyrdaǵy elimizdiń kóshbasshylyq mindetin sheshýdiń pragmatıkalyq jáne kóregendik tásili. О́ıtkeni, halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, eldiń qazirgi ómirinde qolda bar joǵary demografııalyq ósim men damyǵan adamı áleýet kez kelgen áleýmettik shıelenis pen kataklızmge oıdaǵydaı qarsy tura alady. Olar barlyq salalarda ǵajaıyp ornyqtylyq pen serpindi ósimge jeteleıdi.

Elbasynyń bastamalary arqasynda kóp balaly bolýdy memlekettik qoldaý jónindegi sharalar iske asyrylýda. Bala kútimi boıynsha demalystaǵy analarǵa júktiligi boıynsha járdemaqy tóleý, ásirese, bala týýǵa baılanysty birjolǵy tólemaqynyń údemeli mejeligi (balaǵa 30 eń az eseptik kórsetkishten 50 AEK-ke deıin nemese tórtinshi jáne odan keıingi balaǵa 93 myń teńge) jáne tórtinshi balaǵa 8,5 AEK-ke deıingi mólsherde bala kútimi boıynsha aı saıynǵy tólem ozyq joba boldy.

Bizdiń Soltústik Qazaqstan oblysy úshin osy másele aıryqsha ózekti. О́ıtkeni, sońǵy 20 jyl ishinde oblysymyz bala týýdyń respýblıkalyq reıtınginde kóshtiń sońynda keledi. Kóp rette bul halyqtyń tabıǵı ósiminiń kemýimen jáne turǵyndardyń, ásirese, jastardyń óńirden tys jerlerge kóptep ketýimen baılanysty boldy. 2000 jyldan bas­tap oblys halqy 716 myń adamnan 576 myń adamǵa deıin, ıaǵnı 20 paıyzǵa qysqardy.

Osy túıindi sheshý úshin 2010 jyldan beri oblysymyzda 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan «Urpaq qory» óńirlik baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Bul baǵdarlama boıynsha tórtinshi jáne odan da kóp bala týǵan otbasylardaǵy ár balaǵa 160 AEK mólsherinde derbes depozıt shotyn (2013 jylǵy 1 qańtardan – 300 myń teńge shamasynda) tóleý qarastyrylǵan. Sondaı-aq, ol bala asyrap alǵan kezde de qoldanylady. Kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin jyl saıynǵy 10 paıyzdyq mólsherlemede kapıtaldandyrý arqyly bul soma 10 myń dollardan asýy múmkin. Al, «Bilim berý jınaqtary týraly» Zańnyń qabyldanýyna baılanysty qolda bar paıyzdyq mólsherlemeni taǵy 7 paıyzǵa ulǵaıtý múmkindigi paıda bolady.

Osylaısha, kópbalaly shańy­raqtaǵy árbir jetkinshek derbes ómirge qadam basqanda bul otbasy úshin eleýli járdem bolmaq. Ásirese, otbasyn qurý, joǵary bilim alý jáne jeke turǵyn úıge salatyn alǵashqy jarna úshin edáýir salym qajet bolǵanda jaqsy kómek bolary anyq.

Osyndaı sharalardy qabyldaý nátıjesinde óńirde bala týý 10 paıyzǵa artty, al, oblys respýblıkalyq reıtıngte 2011 jyly Qostanaı oblysynan, al 2012 jyly Almaty qalasynan ozyp, eki satyǵa joǵary kóterildi.

О́ńir úshin «Urpaq qory­nyń» makroekonomıkalyq qaıta­ry­mynyń mańyzy da kem emes – bankterdegi salymdardyń ósýi­­ shaǵyn jáne orta bıznes­ ın­vestısııasynyń ósýine, bank­ter­diń ózderin qarjylaı qoldaýǵa járdemdesedi.

Oblysta iske asyrylyp jatqan «Urpaq qory» baǵdarlamasy biregeı emes ekenin atap ótkim keledi. 1970-jyldardyń aıaǵynan bastap AQSh-ta kóp balaly bolýdy salyqtyq yntalandyrýdyń uqsas baǵdarlamasy qoldanylyp keledi. Onyń avtory, 1992 jyly bala týýdyń ekonomıkalyq teo­rııasy úshin Nobel syılyǵyn alǵan amerıkalyq ekonomıst Gerı Bekkerdiń aıtýynsha, bala týý kórsetkishi bala ósirýge jumsalatyn barlyq shyǵyndy jabatyndaı ekonomıkalyq paıdasy bar jerde joǵary bolady.

Nobel laýreatynyń kóz­qa­rasyn iske asyrýdyń arqa­syn­da sońǵy 30 jyl ishinde AQSh damyǵan elder arasynda bala týýdyń eń joǵary qarqynyn kórsetip otyr. Kóp balalyq amerıkalyqtardyń ulttyq sıpatynyń aıryqsha ereksheligi emes, ekonomıkalyq yntalandyrýdyń jemisi bolyp tabylady. Salyq jeńil­dik­teri birinshi kezekte baı ame­rıkalyqtar men orta top arasynda bala týýdy kótermeleıdi, olardyń kólemi bala tárbıesine jumsalatyn barlyq shyǵyndy jabady. AQSh-ta bala asyrap alýǵa suranystyń joǵarylyǵy sonsha, balalar úıiniń tárbıe­le­nýshileri joqqa jýyq, al amerıkalyqtar kóptegen elderde halyqaralyq deńgeıde bala asy­rap alý boıynsha kóshbasshy bolyp tabylady.

Al Eýropadaǵy bala týýy eń joǵary el – Fransııada «Úlken otbasy» memlekettik baǵdarlamasy jumys isteıdi, ol da kóp balaly otbasylarǵa arnalǵan. Bala týýdy yntalandyrý jónindegi jalpy memlekettik saıasat aıasynda bul baǵdarlama kóp balaly otbasylarǵa sýbsıdııalar men jeńildikter usynady. Kóp balaly otbasylarǵa salyqtyq jeńildik beriledi. Árbir kelesi bala salyq salynatyn bazany kemitedi, olarda 4 balasy bar otbasy salyqty múldem tólemeıdi. Jeńildikter baı-qýattylyǵyna qaramastan, barlyq azamattarǵa, tipti, mıllıonerlerge de jasalady.

«Urpaq qory» baǵdarlamasy aıasynda Petropavlda 2012 jyly Ekstrakorporaldi uryqtandyrý (EKU) ortalyǵy ashyldy. Bul ana bolý baqytyn seziný múmkindigin, sonyń ishinde eresek áıelder úshin de, aıryqsha keńeıtti. Osyndaı ortalyqtarda ómirge engiziletin ǵylymnyń zamanaýı jetistikteri buryn biz úshin sheshimi joqtaı bolyp kórinetin problemalardyń túıinin tarqatýǵa múmkindik berdi.

Bul shetin salada kóptegen má­seleler áli sheshimin kútýde. Or­­talyqtyń jumys istegen al­ǵashqy aıynda-aq EKU-ǵa sura­nym oblys­a bar bıýdjettik múm­kindikten asyp túsetindigi baı­qal­dy. Osy mindetti sheshýdiń ha­lyqaralyq tájirıbesine jú­gine­tin bolsaq, mysaly, Izraıldi alsaq, onda áıeldiń bala týý qu­qyǵy zańnamamen bekitilgen, kóptegen jaǵdaıda EKU-men birinshi bala týǵanǵa deıin bala týýǵa qabiletti jastaǵy áıelder úshin memleket esebinen esh shek­teýsiz qamtamasyz etiledi. Bizdiń oblys­ta osy tásildi qoldaný ar­qyly bala týýdaǵy EKU-nyń úle­si 5-6 paıyzdy quraýy múmkin.

Bala týý mindetin tabys­ty sheshý – Áıelder isi jáne ot­ba­sylyq-demografııalyq saıa­sat jónindegi ulttyq jáne ob­lystyq komıssııalar qyzmetiniń strategııalyq mańyzdy baǵyt­tary­nyń biri ekeni sózsiz. Ulttyq komıssııanyń bastamasymen jáne Qazaqstan Úkimetiniń qoldaýymen «Urpaq qory» baǵdarlamasyn paıdalaný jónindegi usynys birinshi kezekte bala týý kór­set­kishi tómen óńirlerge joldandy jáne ol ana men balany qoldaýdyń qoldanystaǵy tetikterimen qatar muqııat baqylaýǵa alynatyn bolady.

Búgin bolashaqqa qarjylyq jospar qurýda árbir otbasyǵa kómek kórsetý – mańyzdy memlekettik qyzmet ekenin aıqyn túsinýshilik bar. О́ıtkeni, senimdi qarjylyq jospar – jetkinshekterdiń bolashaqta bilim alýyna, eńbek jolymen ósýine, baspanasynyń bolýyna senimdiligi degen sóz.

Jahandyq qarjylyq daǵda­rys jaǵdaıynda demografııalyq áleýetti ınvestısııalaý – eshqan­daı devalvasııaǵa ushyramaıtyn eń senimdi ári tabysty aktıv ekeni túsinikti. Adam resýrsy boıynsha kóshbasshylyq – elimizdiń jahandyq básekelestikke tótep berýiniń jáne tabysqa jetýiniń kepili.

Farhad QÝANǴANOV,

Soltústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary,

oblys ákiminiń janyndaǵy áıelder isteri jáne

otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi

komıssııanyń tóraǵasy.