Endi sol basylymnyń óz tarıhy bar. Gazetti kimder basqardy, onda qandaı bedeldi qalamgerler, qaıratkerler qyzmet istedi, qandaı ıgi isterge bastamashy boldy, eldiń rýhanı ómirine qalaı yqpal etti degen turǵyda biraz áńgime aıtýǵa bolady. Bul rette baspasóz tarıhyn zertteýshi aǵaıyndarǵa biraz jaýapkershilik júkteledi. Sonymen birge osy basylym redaksııasynda qyzmet istegen adamdar da biraz jaıǵa kýálik ete alady. О́zimiz – solardyń birimiz.
Basylymnyń júz jyldyq tarıhy bar desek, sonyń sońǵy alpys jylynda bul gazettiń ujymymen etene jaqyn ómir keshken ekenbiz. Sonyń jarty ǵasyrǵa jýyǵynda tikeleı qyzmet etsek, biraz jylynda ujymnyń ardageri retinde jaqyn aralasyp kele jatyrmyz. Sóıtse de, gazet tarıhmen tanystyǵymyzdy sol ózimizdiń sonda qyzmet etken kezeńmen ǵana shektesek, ol da ádildik bolmas edi. Biz osy basylymda ózimizden buryn kelip qyzmet atqarǵan adamdarmen birge jumys istedik. Olardyń áńgimelerinen, tipti júris-turystarynan, ómirge kózqarastarynan sol otyzynshy jyldardaǵy asharshylyq náýbatynyń, saıası repressııa soıqanynyń, qyrqynshy jyldardaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qaharmandyq rýhynyń lepterin sezinetinbiz. Sonyń bárin oı eleginen ótkizip, qazaq baspasóziniń qara shańyraǵy bolǵan gazet ujymynyń sol tustaǵy tynys-tirshiligin ańǵarǵandaı boldyq.
Gazet redaksııasy ujymymen tikeleı aralasymyzǵa kelsek, Ulttyq ýnıversıtettiń jýrnalıstıka bóliminde oqyp júrgen kezimizde keıin belgili ádebıet synshysy bolǵan Zeınolla Serikqalıev ekeýimiz 1958 jáne 1960 jyldarda «Sosıalıstik Qazaqstanda» óndiristik tájirıbeden ótip, gazet ujymyna qatty baýyr basyp ketip, keıin odan ajyraǵan emespiz. Tipti shamaly ýaqyt syrtta jumys istesek te, «SQ»-nyń redaksııasyn óz ujymymyzdaı sanaýshy edik.
Shamaly ýaqyt syrtta jumys istedik degenge kelsek, ýnıversıtetti bitirgennen keıin osynda qalatyn bolǵanbyz. Redaktorymyz Qasym Sháripov «joldamany basqa jaqqa ala ber, Ortalyq komıtetpen kelisip, osynda alyp qalamyz» degen. Soǵan oraı 1960 jyldyń tamyzynda redaktordyń buıryǵymen jumysqa da qabyldandyq. Biraq kútpegen jaǵdaıdyń qyrsyǵy tıgeni bar. Ýáde de bergen, jumysqa da alǵan, redaktorymyz shet jaqqa issaparǵa ketken kezde partııa Ortalyq komıtetindegiler meniń joldama alǵan jaqqa barmaǵanymdy «bile qoıyp», redaktordyń kelýin kútpeı barýǵa tıis jaǵyma qýǵan da jibergen.
Biraq kóp ýaqyt ótpeı baýyr basqan ujymǵa qaıta oralýdyń sáti tústi. Gazettiń Semeı oblysynda menshikti tilshisiniń orny bosaǵanda redaksııa basshylyǵy bizdi taýyp alǵan. Sóıtip, respýblıkanyń bas basylymyndaǵy jarty ǵasyrdaı eńbek jolymyz bastalǵan.
Osy jerde taǵy bir shamaly ýaqyt syrtta jumys isteý jaıyn aıtpasqa bolmaıdy. Úsh jyldaı «SQ»-dan ajyraýǵa týra kelgen. Partııanyń uıǵarymymen 1986 jyldyń qańtarynda Almaty oblystyq «Jetisý» gazetine redaktor bolyp taǵaıyndaldyq. Sonda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory Balǵabek Qydyrbekuly aǵamyzdyń «...Aınalaıyn Mamadııar, «SQ»-nyń bedelimen bara jatyrsyń, ony eshqashan da umytpa» degeninde biraz shyndyq bar edi.
Bul qyzmette kóp bolǵanymyz joq. Bar-joǵy bir jarym jyl ǵana. Oǵan sergeldeńge ushyraǵan sonsha ýaqytty qossaq, barlyǵy – 3 jyl. Sonda «Qańǵyp kelgen shúregeı» Gennadıı Kolbınniń qaharyna ushyraǵanbyz. Jeltoqsan oqıǵasynyń qurbandaryna baılanysty 1987 jyly bolǵan sottan materıal bergen kezde «solarǵa búıregiń buryldy» degen aıyppen partııadan shyǵarylyp, qyzmetten qýyldyq. Almatydan «jumys tabylmaı», aýdandyq gazettiń korrektory bolyp, kún saıyn Qaskeleń qalasyna qatynap jumys isteýge týra kelgen. Sodan «jer aýdarý» merzimi bitken soń qaıta baýyr basqan ujym – «SQ»-ǵa oraldyq. Sonda «saıası senimsiz» adamdy mundaǵylar, úlkeni bar, kishisi bar, qushaǵyn jaıyp qarsy alǵan. Sodan keıin taban aýdarmaı 75 jasqa qaraǵan jasymyzǵa deıin, zeınetkerlikke shyqqansha eńbek ettik. Respýblıkamyzdyń bas basylymynyń tarıhyn da, rýhyn da ishteı bilemiz deýge qaqymyz bardaı kórinedi.
60 jyl az merzim emes. Osy jyldardy bas basylymnyń bastan keshken talaı tarıhyna kýálik ete alamyz. Gazet úshin janyn salǵan talaılarmen qyzmettes boldyq. Sonaý ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda oblystarda menshikti tilshi qyzmetin birge atqarǵan Baıjigit Ábdirazaqov, Altynbek Joldasbekov, Erkesh Ebikenov, Boranǵalı Yrzabaev, Baıtursyn Ilııasovtar úlken qyzmettiń tutqasyn ustaıtyndaı tulǵalar edi ǵoı. Biraq olar ózderiniń «Sosıalıstik Qazaqstanyn» tastap ketýge qımady.
Oıǵa nebir jaısańdar oralady. Ujymnyń berekesindeı bolǵan aǵaılar men apaılar oralady. Oralǵanda jeke-dara da emes-aý, bir-birimen qoltyqtasqandaı, úlken aıdynnyń lek-lek tolqynyndaı shoǵyrlanyp oralady. Olar bir-birin tolyqtyryp, tutas bir beınege toptasqandaı kórinedi.
Sol 50-60-jyldarda ujymnyń aǵa tutar tórt aqsaqaly boldy – Qabı Myńjanov, Ábdibek Nurmaǵambetov, Qaırolla Qasymjanov jáne Qaıdar Baımuhanbetov. Jurttyń bárine aǵadaı edi. Eshkim olardyń betine kelip, sóz aıtpaıtyn. Tórteýinde tórt túrli minez bar. Sol minezderi ózderine jarasatyn. Bári de gazettiń 30-40-jyldardaǵy ómirine kýá adamdar. Sony bizge aıtatyn. Taǵylym alyńdar deıtindeı edi.
Endi bir shoǵyr qaýym – soǵystan oralǵandar, onyń ot jalynyn bastan keshkender. Olardy Jeken Jumahanov, Sáýirbek Baqbergenov, Hamıt Erǵalıev, Ázilhan Nurshaıyqov, Qurmanǵalı Uıabaev, Qalmuhan Isabaevtar bastar edi. Bulardyń ereksheligi – áskerı tártiptiń adamdary, jumysqa jaýapkershiligi de sondaı. Biz ólimdi de kórgenbiz, ómirdi syılaı bilińder deıtindeı. Júzderinen meıirim tógilip turar edi. Jeken aǵamyzdyń áńgimeleri qandaı edi!
Sonda ózimiz kórmegenmen, osydan biraz buryn osynda qyzmet istep ketken Muqan Imanjanov, Merǵalı Eshmuhanbetov, Barı Mázıtov, Lázıza Serǵazına, Ábdýálı Qaraqulov, Saǵat Jumaǵazıev sııaqty aǵalarymyz ben apaılarymyz jaıly áńgimeler estip, olardyń ózderimen kezdeskendeı bolar edik. Tipti soǵystyń qıyn jyldarynda tómengi synypta oqyp júrip, hat tasýshy, qate túzeýshiniń kómekshisi jumysyn atqarǵan, bertinde qoǵam qaıratkeri bolǵan Orazaı Batyrbekovtiń estelikteri arqyly Ǵaısa Sarmurzın, Júsipbek Altaıbaev, Baıdibek Álımanovtardy tanydyq. Netken adal da, qaıyrymdy, óz jumystaryna jan-tánimen berilgen adamdar dep tańdanasyń.
Shyǵarmashylyq qyzmetkerler ǵana emes-aý, aǵa urpaq ókilderinen jaı qatardaǵy qarapaıym qyzmetter atqarǵan mashınıstka Bıbish apaı Batyrbekova, Sánám apaı Myrzabekova, redaksııa meńgerýshisi Maǵzum Kóshekov, aǵa korrektor Orynbaı Asylbaevtardyń sol ujymnyń yntymaǵyna uıytqy bolǵandaryna kýámiz. Stenografıstka bolǵan Danash apaı Baıqadamova, Márııam apaı Isaevalar qandaı edi. Jaı qatardaǵy qyzmetkerler emes, qaıratkerler desek lázim-aý.
Belgili qaıratker Balǵabek Qydyrbekuly aǵamyzdyń «otyz jeti jyl ishinde jeti redaktormen istes boldym» dep jazǵany bar. Al biz osynaý qasıetti qara shańyraqta bolǵan kezde 13 redaktormen qyzmettes bolyppyz. Bir tizim. Birin atap, ekinshisin tastap ketken orynsyz kórinedi, túgel aıtaıyq: Qasym Sháripov, Keńesbaı Úsebaev, Uzaq Baǵaev, Sapar Baıjanov, Balǵabek Qydyrbekuly, Kórik Dúıseev, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev, Nurlan Orazalın, Ýálıhan Qalıjan, Erjuman Symaıyl, Saýytbek Abdrahmanov. Jasy úlkenderiniń shapaǵatyn da kórdik, kishilerine aǵa da boldyq. Bulardyń árqaısysy týraly jandy jadyratar áńgime tabylady.
Sonaý elýinshi jyly gazettiń sol tustaǵy jaýapty redaktory Qasym Sháripov ýnıversıtet dıplomyn áli ala qoımaǵan jeti stýdentti birden jumysqa qabyldady. Olar gazetke jańa bir lep alyp qana kelgen joq, Balǵabek Qydyrbekuly, Tóleýbaı Ydyrysov, Bekdildá Abdýllın, Ábirash Jámishev, Ábilmájin Jumabaev, Pernebek Beısenov, Oraqbaı Smaǵulov keıin qazaq baspasóziniń tulǵalaryna aınaldy. О́zimiz de solardyń aǵalyq qamqorlyǵyn sezinip, jýrnalıst bolyp qalyptastyq.
Sirá, bul da redaktorlardyń ózderi basqarǵan ujymdy jańa bıikke kóterýdegi bir ádisi, izdenisi shyǵar. Osyndaı izdenisti odan keıinirek Sapar Baıjanov aǵamyz da júzege asyrdy. 70-jyldardyń basynda ózi jumysqa kirise salysymen respýblıkanyń jer-jerinen biraz jýrnalısterdi qyzmetke shaqyrdy. Sarbas Aqtaev, Myńbaı Iles, Aqseleý Seıdimbek, Qoıshyǵara Salǵarın, Núrıden Mýftah, Bekbolat Ádetov, Sabyrjan Shúkirov, Keńshilik Myrzabekovter qazaq baspasózindegi óz oryndaryn tabýymen qatar, gazettiń jańa beınesin qalyptastyrdy. Sol tusta kelgen ekinshi tolqyn ókilderi Erjuman Smaıyl, Saýytbek Abdrahmanov, Ábdimútál Álibekov, Maqsat Tájimurat, Jumabek Kenjalınder keıin búkil qazaq baspasózine yqpal etti deýge bolady.
Kózimiz kórgen redaktorlarymyz jaıynda aıtatyn áńgime kóp. Olar qazaq baspasóziniń tarıhynda tulǵalar bolyp qalady. Basqasyn aıtpaǵanda, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaevtar qandaı edi! Júrgen júristeri, turǵan turystary ańyzdaı edi ǵoı. Sheraǵańnyń ujymmen tanysqany este. «Siz ne isteısiz, Máke?» dedi Sheraǵań. Kolbınniń jer aýdarýynan oralǵan kez, bir tehnıkalyq qyzmet atqaryp júrgenbiz. Aıtýǵa týra keldi. «Bul qalaı?» dedi ejireıip. Qyzmetke ózińdi-óziń taǵaıyndamaısyń ǵoı. Osynyń ózine qanaǵat etken kez. «Oblystyq gazettiń redaktory, aıdaýda bolǵan...siz bólimge bastyq bolasyz» dedi. Ony kelesi kúni júzege asyrdy.
О́zimizge qatysy bolǵandyqtan aıtyp otyrǵanymyz joq, «Egemenniń» tarıhyna úńilseń, onyń tizginin ustaǵandardyń barlyǵynyń da erekshelikteri bar. Solardyń jıyntyq beınesin jasasań, kóz aldyńa tulǵalar elesteıdi. Burynǵylaryn eske túsireıikshi. Smaǵul Sádýaqasov, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Oraz Isaev, Ǵabıt Músirepov, Janaıdar Sádýaqasov...Keıingiler solardyń jalǵasyndaı.
Tipti bertindegiler týraly biraz jaıdy aıtýǵa bolǵandaı. Buryndary qalyptasqan qaıratkerler kelip, eldiń bas basylymyn basqarsa, keıingi kezeńde ózine basshyny ujymnyń ózi daıyndap alǵandaı da jaǵdaı qalyptasqan. Bul dástúrdi Balǵabek Qydyrbekuly bastady. Redaksııanyń qatardaǵy tilshisi bolyp kelip, sodan taban aýdarmaı qyzmet etip, aqyrynda onyń bas redaktorlyǵyna kóterildi. Bul joldy kúni keshe ómirden ozyp, búkil jýrnalıster qaýymyn ókindirip ketken Erjuman Smaıyl baýyrymyz qaıtalady. Stýdent kezinde osy gazetten óndiristik tájirıbeden ótip, alǵashqy qadamyn jasasa, odan keıin qatardaǵy tilshi boldy, bólimdi basqardy, bas redaktordyń orynbasary, birinshi orynbasar qyzmetterin atqardy. Jurtty moıyndatyp baryp, basshylyq tizgindi ustady. Bas redaktor boldy, gazet atyndaǵy ashyq aksıonerlik qoǵamnyń prezıdenti boldy.
Redaksııa ujymynyń ózi, ulttyq bas basylymnyń rýhy daıyndaǵan tulǵa retinde Saýytbek Abdrahmanovty da aıtsaq jón. Saýytbek te munda tilshi bolyp kelip, bilikti de sheber jýrnalıst, uıymdastyrýshy bolyp qalyptasqanda, ol úkimettik, memlekettik jumystarǵa shaqyryldy. Qaı jerde de ózin kórsete bilgen azamat, respýblıka úkimeti «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» ashyq aksıonerlik qoǵamyn qurý týraly sheshim qabyldaǵanda, osynaý jańa qurylymdy basqarýǵa sol Saýytbekti jiberdi. Saýytbektiń eldiń bas basylymyn eń uzaq basqarǵan qaıratker ekenin de aıtqanymyz oryndy bolar. Ondaı senim kez kelgenniń úlesine tıe de bermeıdi. Arasynda respýblıka Aqparat mınıstrligin de basqarǵany bar. Qazir ol – Parlament Májilisiniń depýtaty, tanylǵan memlekettik, qoǵamdyq qaıratker.
«Egemen Qazaqstannyń» 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda kóp jaı kóńilge oralady. Bul basylymnyń sarǵaıǵan betterinde halqymyzdyń, elimizdiń tarıhy, shejiresi jatyr. Onda ulttyq rýhymyzdyń qaınarlary bar. Bireýler sáýegeısip, «bul basylym bıliktegi partııanyń sózin sóıledi, elimiz bastan keshken aýyrtpalyqtarda kinási bar» degendi de aıtqysy keledi. Eldiń bas basylymy, onyń ujymy sol qıyndyqtardy elmen birge kóterdi. Basshylary bolǵan biraz qaıratkerlerdiń «halyq jaýy» bolyp atylǵanyn da bilemiz. Birazynyń qyzmetten qýylǵanyn da bilemiz. Basylym árqashan halyqpen birge boldy.
Ǵasyrlar boıy ańsaǵan Táýelsizdigimizge qolymyz ázer jetkende, «Egemen Qazaqstan» elimizdiń egemendigi jolynda halyqtyń jarshysy, táýelsizdiginiń uranshysy boldy. Soǵan oraı halyqtyń da árqashan bul basylymdy qoldap kelgenin de aıtý paryz. Júz jasaǵan gazetti halyq oqıdy. Eki júz myńdaı taralym halyq qoldaǵan, halyqtyń múddesin maqsat tutqan basylymnyń ǵana úlesine tıedi. «Egemen Qazaqstan» alda da halyqpen birge. Halyq úshin jasaı beredi.
Mamadııar JAQYP,
«Egemenniń» ardager jýrnalısi
