Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýy

SYNDARLY QOǴAMDYQ DIALOG – QAZAQSTANNYŃ TURAQTYLYǴY MEN О́RKENDEÝINIŃ NEGIZI

 

Qurmetti otandastar!

Qurmetti depýtattar,
úkimet músheleri!

Barshańyzdy jańa parlamenttik maýsymnyń bastalýymen  quttyq­taımyn!

Biz elimizdiń jańa tarıhyndaǵy mańyzdy beleske jaqyndap kelemiz.

Otyz jylǵa jýyq ýaqyt buryn halqymyz óziniń Táýelsizdigin jarııalap, babalarymyzdyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan armanyn oryndady.

Osy ýaqyt ishinde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basshy­lyǵymen elimiz álemdegi bedel­di ári ornyqty memleketke aınaldy.

Baıandy birligimizdiń arqasynda táýelsizdigimizdi nyǵaıtyp, halqy­myz­dyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa jol ashtyq.

Bul jasampazdyq pen ilgerileý, beıbitshilik pen kelisim kezeńi boldy.

Elimizdiń damý jolyn búkil álem moıyndap, qazaqstandyq, ıaǵnı  Nazarbaev modeli dep atady.

Qazir bizge táýelsizdiktiń jetis­tik­terin eselep, elimizdi damýdyń jańa sapaly kezeńine shyǵarý múmkindigi berilip otyr.

Biz buǵan Elbasy saıasatynyń sa­baq­tastyǵyn saqtap, júıeli reformalar júrgizý arqyly qol jetkize alamyz.

О́zderińizge belgili, osynyń bári meniń saılaý aldyndaǵy baǵdar­la­mama negiz boldy.

Qazir memlekettik organdar ony jú­ze­ge asyrý úshin tıisti jumystar júr­gizýde.

Men halyqqa bergen ýádelerimdi mindetti túrde oryndaımyn.

Biz óz jumysymyzda Elbasy usyn­ǵan Bes ınstıtýsıonaldy reforma men Ult josparyn tolyqqandy júze­ge asyrý qajettigin basty nazarda ustaýy­myz kerek. 

Elbasymyzdyń bastamasymen qurylǵan Jańǵyrtý jónindegi ult­tyq komıssııanyń jumysyn qaıta jandandyrý qajet.

Endi ortaq mindetterimizdi jáne saılaýaldy baǵdarlamamdy iske asyrýǵa qatysty oı-pikirlerime toqtalaıyn.

1. I. Zaman talabyna saı tıimdi memleket

Men ýáde etken saıası jańǵyrý úde­risi azamattarymyz ben memle­keti­mizdiń múddelerine sáıkes birtindep úzdiksiz júzege asyrylatyn bolady.

Negizsiz, júıesiz saıası yryq­tan­dyrý eldiń ishki saıası ahýalynyń turaqsyzdyǵyna, tipti mem­le­ket­tilikten aıyrylýǵa ákelip soǵatynyn álem elderiniń tájirıbesinen kórip otyrmyz.

Sondyqtan biz saıası reformalardy «asyǵystyqqa salynbaı», kerisinshe, kezeń-kezeńmen, tabandy túrde jáne jan-jaqty oılastyryp júzege asyratyn bolamyz.

Elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtpaı, tabysty ekonomıkalyq reformalardy iske asyrý múmkin emes. Bul – bizdiń ustanatyn basty qaǵı­datymyz.

«Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet».

Biz bul maqsatqa áli de jete qoıǵan joq­pyz. Sondyqtan osy baǵyttaǵy ju­mys­qa bar kúsh-jigerimizdi salýymyz qajet. 

Saıası júıeniń bul formýlasy mem­leket turaqtylyǵynyń negizi sana­lady.

Azamattardyń barlyq syndarly ótinish-tilekterin jedel ári tıimdi qa­ras­tyratyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý – bárimizge ortaq mindet.

Bılik pen qoǵam arasynda turaqty dıalog ornatý arqyly ǵana qazirgi geosaıası ahýalǵa beıimdelgen úılesimdi memleket qalyptastyrýǵa bolady.

Sondyqtan azamattyq qoǵamǵa qoldaý kórsetip, onyń áleýetin nyǵaıta túsý kerek. Sondaı-aq asa mańyzdy jalpy memlekettik mindetterdi sheshý úshin talqylaý jumystaryna azamattyq qoǵamnyń múmkindikterin keńinen qoldaný qajet. 

Osy maqsatpen biz belgili qoǵam ókilderin qamtıtyn Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurdyq. Bul keńes rota­sııalyq tártippen jumys isteıdi.

Aldaǵy ýaqytta bizge mynadaı sharalardy júzege asyrý kerek.

Birinshi. Partııa qurylysy úde­risin jalǵastyrý.

Kóshbasshymyz jáne partııa Tór­aǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev­tyń arqasynda Nur Otan partııasy elimizdiń jetekshi saıası uıymyna júkte­letin kúrdeli ári jaýapty mindet­terdi dáıekti túrde iske asyryp keledi.

Biz qoǵam ıgiligi úshin syndarly saıasat júrgizip kele jatqan basqa da saıası par­tııalarmen jáne qozǵalystarmen yntymaqtastyqta jumys isteýimiz qajet.

Qoǵamdy tolǵandyryp otyrǵan negizgi máseleler kóshede emes, Parla­mentte jáne azamattyq dıalog aıasynda talqylanyp, sheshimin tabýy tıis.

Depýtattar Úkimetke ózekti másele­lerge qatysty saýaldaryn joldap, naq­ty sharalar qabyldaýdy talap ete otyryp, ózderine berilgen zańdy quqyq­taryn paıdalanýy qajet.

Zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik arasyndaǵy qarym-qatynas jasandy tartysqa emes, iskerlik sıpatqa, ózara qurmetke negizdelýi tıis.

Memleket basshysy retinde elimiz­de kóppartııalylyqty, saıası báseke­les­tikti jáne oı-pikirdiń san alýan­dy­ǵyn damytýǵa yqpal etýdi óz mindetim dep sanaımyn.

Bul saıası júıe turaqtylyǵynyń uzaq bolýy úshin mańyzdy.

Aldaǵy Parlament Májilisi men más­lıhattar saılaýy elimizdegi kóppar­tııalyq júıeniń damýyna oń yqpal etýi tıis.

Ekinshi. Halyqpen tıimdi keri baı­lanys ornatý.

Qoǵamdyq dıalog, ashyqtyq, adam­dar­dyń muń-muqtajyna jedel nazar aýdarý memlekettik organdar qyz­metiniń negizgi basymdyqtary sanalady.

Prezıdent Ákimshiliginde azamat­tar­dan kelip túsken ótinishterdi mem­lekettik organdardyń sapaly qaraýyn qadaǵalap, jedel sharalar qabyldaıtyn bólim quryldy.

Kóp jaǵdaıda azamattarymyz orta­lyq jáne jergilikti organdar bas­shy­larynyń qulyqsyzdyǵy men «beı­qam­dyǵyna» baılanysty Prezıdentke júginýge májbúr bolady.

Belgili bir saladaǵy sheshimderdiń ádi­letsizdigine qatysty joldanatyn kóptegen shaǵym naqty memlekettik organda nemese aımaqta kúrdeli túıt­kilder bar ekenin kórsetedi. Endi bul máselege dál osy turǵydan qarap, tıisti sheshimder qabyldaǵan jón.

Memlekettik qyzmetshiler jumy­synyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda arnaıy daıyndyǵy bar jas kadr­lardy tartý qajet. Sonymen birge 2020 jyldan bastap biz memlekettik qyz­met­shilerdiń sanyn birtindep qysqar­týǵa kirisip, únemdelgen qarajatty neǵurlym paıdaly qyzmetkerlerdi yntalandyrýǵa jumsaımyz.

2024 jylǵa qaraı memlekettik qyz­metshilerdiń jáne ulttyq kompanııalar qyzmetkerleriniń sanyn 25 paıyzǵa qysqartý qajet.

Úshinshi. Mıtıngter týraly zańnamany jetildirý.

Konstıtýsııaǵa sáıkes azamat­tary­myzdyń óz oıyn erkin aıtýǵa quqyǵy bar. 

Eger beıbit aksııalar zańnyń sheń­beri­nen shyqpaıtyn jáne azamattary­myzdyń tynyshtyǵyn buzbaıtyn bolsa, buǵan túsinistikpen qarap, jıyndardy ótkizý úshin arnaıy oryn bólý qajet. Mundaı oryndar qalanyń shetinde bolmaýy tıis.

Alaıda zańǵa qaıshy jáne buza­qy­lyq áreketterge shaqyratyn úndeýlerge zań sheńberinde tosqaýyl qoıylady.

Tórtinshi. Qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý.

Áleýmettik jáne etnostyq toptar arasyndaǵy kelisim – búkil qoǵamnyń birlesken eńbeginiń nátıjesi.

Osyǵan oraı saıası úrdisterdi saralap, birligimizdi nyǵaıta túsý úshin naqty sharalar qabyldaý kerek.

Qazaq halqynyń memleket quraý­shy ult retindegi rólin bekemdep, et­nosaralyq tatýlyq pen dinaralyq túsi­nistikti qalyptastyra berýimiz qajet.

Bizdiń ustanymymyz: «El birligi – onyń áralýandyǵynda!».

Elimizdegi etnostyq toptardyń tili men mádenıetin damytýǵa jaǵdaı jasaı beremiz.

Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin.

Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek.

Sondaı-aq til úlken saıasattyń quraly ekenin de umytpaǵan jón.

Belsendi azamattyq qoǵam qurý úshin úkimettik emes uıymdardyń bedelin arttyrý qajet dep sanaımyn.

Sondyqtan jaqyn arada Azamat­tyq qoǵamdy damytýdyń 2025 jyl­ǵa deıingi tujyrymdamasyn ázirlep, qabyldaýymyz kerek.

Keler jyly atalyp ótetin  mańyzdy mereıtoılar men eleýli oqıǵalarǵa daıyndyq jumystary bastaldy.

Endigi jyly bárimiz ál-Fa­ra­bıdiń  1150 jyldyq, Abaı Qu­nan­baı­uly­nyń 175 jyldyq mereıtoı­laryn atap ótemiz.

Mereıtoı barysynda ysyrap­shyl­dyqqa jol bermeı, ǵulama tulǵa­larymyzdyń eńbekterin halyq arasynda dáripteýimiz kerek.

Sondaı-aq eń mańyzdy mereke­ge – Táýelsizdiktiń 30 jyl­dy­­ǵyna baılanysty tıisti is-sha­ra­­la­rdy iske asyrýymyz qajet.

El ómirindegi osyndaı eleýli oqıǵa­lar jas urpaqty naǵyz otanshyldyqqa tárbıeleýge jol ashady dep senemin.

 

II. Azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qamtamasyz etý

Sot jáne quqyq qorǵaý júıesin­degi kúrdeli reformalar – aza­mat­tarymyzdyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jáne olardyń qaýipsizdigin kúsheıtýdiń negizgi faktory.

Sot sheshimderiniń sapasyn arttyrý úshin birqatar mańyzdy sharalardy júzege asyrý qajet.

Sýdıalardyń zańdy jáne ishki senimdi basshylyqqa alyp, sheshim shyǵarý quqyǵy myzǵymas sıpatqa ıe.

Degenmen, sot sheshimderin muqııat taldaý jumysyn jolǵa qoıyp, biryń­ǵaı sot tájirıbesin ornyqtyrý qajet.

Azamattarymyz jarııa-quqyqtyq daýlarda bılik organdarynyń she­shim­deri men áreketterine qatysty shaǵym túsirý kezinde kóp jaǵdaıda teńsizdik ahýalynda qalyp jatady.

Olardyń múmkindikterin memle­kettik apparattyń resýrstarymen salystyrýǵa kelmeıdi.

Sondyqtan osyndaı teńsizdikterdi boldyrmaý maqsatynda daýlardy sheshýdiń erekshe tetigi retinde ákim­shi­lik ádilet qurylymyn engizý qajet.

Budan bylaı daýlardy sheshý barysynda sot qosymsha aıǵaqtar jınaý bastamasyn kóterýge quqyly.

Atalǵan dáleldemelerdi jınaqtaý mindeti jeke azamatqa nemese bızneske emes, memlekettik organǵa júk­te­letin bolady.

Zańnamadaǵy barlyq qarama-qaı­shylyqtar men dúdámal tustar aza­mat­tardyń múddelerin eskere otyryp, túsindirilýi tıis.

Kelesi bir mańyzdy máselege toq­talaıyn. 

Biz shamadan tys qýdalaý sharalary men sot tóreliginiń qatań jazalaý tájirıbesinen bas tarttyq. Alaıda elimizde aýyr qylmystardyń sany azaımaı tur.

Biz zańnamamyzdy izgilendirý isine kóbirek mán berip, azamattardyń ne­giz­gi quqyqtaryn nazardan tys qal­dyrdyq. 

Jynystyq zorlyq-zombylyq, pedofılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, áıelderge qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq jáne basqa da aýyr qylmystarǵa, ásirese balalarǵa qatysty qylmystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajet. Bul máseleni sheshýdi Parlamentke jáne Úkimetke tapsyramyn.

Sońǵy ýaqytta bolǵan qaıǵyly oqıǵalar uıymdasqan qylmystyń taǵy bir túri – brakonerlik prob­le­masynyń betperdesin ashty.

Búginde brakonerler saqadaı-saı jabdyqtalyp, qarýlanǵan jáne ózderiniń jazalana qoımaıtynyna senimdi. Bıyldyń ózinde janýarlar álemin qorǵap júrgen eki ınspektor brakonerlerdiń qolynan qaza tapty.

Jaqynda Shyǵys Qazaqstan obly­syn­daǵy Marqakól kólinde brako­nerlerdiń qylmystyq toby ustaldy.

Bul tek bir ǵana mysal, alaıda bra­konerliktiń tamyry tereńge jaıylǵan, sonyń ishinde bul quqyq qorǵaý organdarynyń salǵyrttyǵynan bolyp otyr. Brakonerler ulttyq baıly­ǵymyz – tabıǵatymyzǵa aıaýsyzdyqpen orny tolmas zııan keltirýde.

Úkimetke eki aı ishinde tıisti zań­namany qataıtý úshin shuǵyl sharalar qabyldaýdy tapsyramyn.

Sybaılas jemqorlyqpen jan-jaqty kúresý máselesi kún tártibinen túsken joq.

Ortalyq jáne jergilikti organ­dar­dyń normatıvtik quqyqtyq aktilerine sybaılas jemqorlyqqa qarsy saraptama júrgizý  isin qaıta qalpyna keltirý qajet.

Buǵan sarapshylar men qoǵam ókil­deri de atsalysýy tıis.

Sybaılas jemqorlyqqa qatysty qylmys jasalǵan mekemeniń birinshi bas­shysynyń jaýapkershiligin zańna­malyq jáne normatıvtik turǵydan naqty belgileý kerek.

Sondaı-aq zańsyz jáne aranda­tý­shylyq áreketterge barǵany úshin sy­baılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl organdarynyń qyzmetker­lerin qatań jazalaý kerek. Ondaı qyzmet­kerlerge tergeý salasynda oryn joq.  

Kinásizdik prezýmpsııasy qaǵı­daty tolyq kólemde saqtalýy tıis.

Quqyq qorǵaý júıesin tolyq reformalaý – asa mańyzdy mindetterdiń biri.

Polısııanyń memlekettik kúshtik qurylymyndaǵy beınesi birte-birte ózgerip, qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin azamattarǵa qyzmet kórsetetin organǵa aınalady.

Eń aldymen 2020 jyldyń aıaǵyna deıin Ákimshilik polısııa komıtetiniń jumysyn qaıta uıymdastyrý qajet. Muny naýqanshyldyqqa aınaldyrmaı, sapaly júrgizgen jón.

Polıseıler jumysynyń tıimdiligi polısııa qyzmetiniń bedeldi bolýyna baılanysty.

Ishki ister mınıstrligin refor­malaýǵa aldaǵy úsh jyl ishinde 173 mıllıard teńge bólinedi.

Bul qarajat eńbekaqyny kóbeıtýge, baspanany jalǵa alýǵa, halyqqa qyz­met kórsetý qaǵıdaty boıynsha polı­sııanyń zamanaýı front-ofısterin ashýǵa jumsalady.

Azamattardy tabıǵı qubylystar men tehnogendik sıpattaǵy apattar­dan qorǵaý máselesine basa mán beri­ledi.

О́kinishke qaraı, mundaı apattar bizdiń elimizde ǵana emes, búkil álemde jıilep ketti.

Bul salada kásibı mamandar jumys isteýi kerek.

Úkimetke azamattyq qorǵanys salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn Ishki ister organdaryn reformalaý úshin beriletin qarajat esebinen kóbeıtýdi jáne osy maqsatqa sáıkes shamamen 40 mıllıard teńge bólýdi tapsyramyn.

Bizdiń aldymyzda jańa tujy­rym­dama negizinde tegeýrindi ásker qalyp­tastyrý mindeti tur.

Arysta bolǵan oqıǵalar Qarýly Kúshterde túıtkildi máseleler qorda­lanyp qalǵanyn kórsetti.

Áskerge jumsalatyn shyǵystardy rettep, osy saladaǵy qarjy júıesin já­ne jalpy tártipti nyǵaıtatyn kez kel­di.

Sonymen birge áskerı qyzmettiń bedelin arttyryp, Qarýly Kúshterdiń materıaldyq bazasyn nyǵaıtý qajet.

Otanyna adal, kásibı turǵydan daıyndalǵan ofıserleri men áskerı qyzmetshileri bar armııamyz jańa geosaıası jaǵdaılarda el qaýipsizdigine qaýip tóndiretin qaterlerge toıtarys berýge daıyn bolý kerek.

 

III. Qarqyndy damyǵan jáne ınklıýzıvti ekonomıka

Qazaqstan ekonomıkasy jahandyq sıpattaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan, alǵa ilgerilep keledi.

Jyl basynan beri onyń ósimi ortasha álemdik kórsetkishten joǵary boldy.  

Eger qajetti qurylymdyq ózge­ris­terdi júzege asyrsaq, 2025 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy turaqty ósimin 5 paıyzǵa jáne odan da joǵary deńgeıge jetkizýge bolady.

Ekonomıkanyń damýyna tyń serpin berý úshin Úkimet pen Prezıdent Ákimshiligi otandyq jáne sheteldik sarapshylardyń barlyq jumystaryn muqııat saralaýy qajet.   

Elbasy usynǵan 2050 jylǵa deıingi uzaq merzimdi damý strategııasyna jáne Ult Josparyna sáıkes birqatar qurylymdyq mindetterdi iske asyrýy­myz kerek.

Birinshi. Shıkizatqa baılanǵan mentalıtetten bas tartyp, ekonomıkany ártaraptandyrý.   

«Bilim ekonomıkasy», eńbek ónim­diligin arttyrý, ınnovasııany damytý, jasandy ıntellekti jahandyq da­mýdyń negizgi faktorlaryna aınaldy. 

Indýstrııalandyrýdyń úshinshi besjyldyǵyn júrgizý barysynda jiberilgen barlyq qatelikterdi, olqy­lyqtardy eskerýimiz kerek.

Bul máseleler boıynsha meniń bar­lyq tapsyrmalarymdy, eskert­pe­le­rimdi Úkimet tolyq oryndaýǵa min­detti.

Eńbek ónimdiliginiń naqty ósimin kem degende 1,7 esege arttyrýymyz kerek.

Elimizdi óńirdegi kóshbasshy retin­­de tanytyp, Ortalyq Azııadaǵy bede­li­mizdi arttyrý – strategııalyq mindet.

Bul – Elbasy aıqyndaǵan saıası ba­ǵyt-baǵdarymyz.

Ekinshi. Kvazımemlekettik sektordyń qaıtarymyn arttyrý.

Bizdiń memlekettik kompanııalar iri konglomerattarǵa aınaldy. Bi­raq olardyń halyqaralyq básekege qabilettiligi kúmán týdyrady.

Memlekettiń ekonomıkaǵa orynsyz aralasýyn azaıtý maqsatymen kvazımemlekettik kompanııalar qurýǵa moratorıı engizý jóninde sheshim qabyldadym. 

Biz Ulttyq ál-aýqat qory quryl­ǵan 14 jyl ishinde halyqtyń ál-aýqa­tyn arttyrýǵa Qordyń naqty qandaı úles qosqanyn bilýimiz kerek.

Úkimet Esep komıtetimen birlesip, úsh aıdyń ishinde memlekettik holdıngter men ulttyq kompanııalardyń tıimdiligin anyqtaý úshin taldaý júrgizýi tıis.

Kvazımemlekettik kompanııalar kóp jaǵdaıda ózara básekege túsedi.

Turǵyn úı saıasaty salasynda bir mezette 7 memlekettik operator ju­mys isteıdi. Bul tek ortalyq deńgeıdegi ahýal! 

Memlekettik kompanııalardyń sanyn qysqartýǵa bolady jáne solaı etý kerek.

Biraq strategııalyq sektorlar­da jumys isteıtin memlekettik kompa­nııa­lardyń qyzmetine muqııat bolǵan jón.

Ondaı kompanııalar memleket baqylaýynda bolýy tıis.

Áıtpese, memlekettik monopo­lısterdiń ornyna jeke monopolıster paıda bolyp, sonyń saldarynan zardap shegýimiz múmkin. 

Úkimet baǵa belgileý jáne tarıfter máselesimen júıeli ári naqty aınalysýy kerek.

Bul tabıǵı monopolısterdiń ta­ýarlaryna da, kórsetetin qyzmetterine de qatysty.

Elimizde azyq-túlik pen kıim-keshek­ten bastap, túrli qyzmetterge deıin baǵanyń joǵary ekeni jasyryn emes.  

Mysaly, suranysy joǵary baǵ­dar­lar boıynsha negizgi áýe tasymaldaýshy belgileıtin bıletterdiń quny nege sonsha qymbat?! Onyń baǵasy Eýropaǵa qaraǵanda 30 paıyzǵa artyq. Bizdiń áýejaıda kórsetiletin qyzmetter qunynyń salystyrmaly túrde joǵary bolýyn qalaı túsindirýge bolady?

Qazaqstan áýejaılarynda janar­maı sheteldik tasymaldaýshylar úshin qymbat baǵaǵa, al otandyq tasymal­daý­shylarǵa arzanǵa satylatyny nelikten?

Sonyń saldarynan Qazaqstannyń avıasııa salasy halyqaralyq básekege qabilettiliginen aıyrylyp, tranzıttik áleýetimiz tómendep ketti.

Tıisti mınıstrlik pen vedomstvo­lardyń salǵyrttyǵyna baılanys­ty temir jol bıletteriniń tapshylyǵy qoldan jasalyp otyr.

Bul salalarda tez arada tártip ornatý kerek. 

Bizdiń maqsatymyz – memlekettiń turaqtandyrýshy rólin saqtaı otyryp, naryqtyq ınstıtýttar men qurylymdardyń tolyqqandy damýyn qamtamasyz etý. 

Osy rette «qarapaıym zattar ekonomıkasyn» esten shyǵarmaǵan jón. Bul – bizdiń jumysymyzdyń basym baǵyty.

 Úshinshi. Tıimdi shaǵyn jáne orta bıznes – qala men aýyldy damytýdyń berik negizi.

Shaǵyn, ásirese mıkrobıznes elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ómirinde mańyzdy ról atqarady.

Atap aıtqanda, eń aldymen, aýyl turǵyndaryna turaqty jumys beredi, jumyssyzdyqty azaıtady. Sonymen qatar salyq bazasyn qurap, jergilikti bıýdjetti nyǵaıtady.

Sondaı-aq jappaı kásipkerlikti damytý sanaǵa sińgen paternalıstik pıǵyl men masyldyqtan arylýǵa múmkindik beredi.

Sondyqtan memleket aldaǵy ýa­qyt­ta da bızneske qoldaý kórsete beredi.

Bul maqsatqa Ulttyq qordan 100 mıl­lıard teńgege jýyq qarjy bó­lindi.

Biraq sarapshylardyń pikirinshe, qarjylaı qoldaýdyń ıgiligin jer­gi­likti bılikpen baılanysy bar sharýashylyqtar ǵana kórip otyr. 

Shyn mánisinde, jańa jobalar bo­ıynsha kompanııalar qurylyp, jumys oryndary ashylýy kerek edi.

Bul «qarapaıym zattardyń ekonomıkasyna» tikeleı baılanysty.

Biraq jergilikti ákimder uıym­das­tyrý jumystaryn talapqa saı oryndamaǵan. Sonyń saldarynan salyq jáne zeınet­aqy tólemderin arttyryp, jergi­likti bıýdjetti nyǵaıtýǵa jaǵdaı jasalyp otyrǵan joq.

Osyǵan oraı Esep komıtetine jáne Qarjy mınıstrligine qarajattyń jumsalýyn qatań baqylaýǵa alýdy tapsyramyn.

Elimizde kásipkerlikti damytýdyń úlgi bolarlyq mysaldary jetkilikti. Biz shaǵyn kásipkerlikti búkil qoǵam bolyp qoldaýymyz kerek.

Úkimetke mıkro jáne shaǵyn bıznes salasyndaǵy kompanııalardy ta­bys­qa salynatyn salyqtan úsh jyl­ǵa bosatý úshin zańnamalyq baza ázir­leýdi tapsyramyn.

Zańnamaǵa engiziletin tıisti túze­tý­ler 2020 jyldan bastap kúshine enýi kerek.

2020 jylǵy qańtardan bastap, mık­ro jáne shaǵyn bıznes sýbektilerine tekseris júrgizýge úsh jylǵa tyıym salý týraly sheshimim kúshine enedi.

Biz bıznestiń adal ári zańǵa sáıkes júr­giziletinine senemiz. Bıznes ókil­deri tutynýshylar men azamattar aldynda jaýapty bolýy tıis.

Moratorıı kezeńinde ózin ózi retteý, qoǵamdyq baqylaý tetikterin jan­­dandyrý kerek.

Bıznes ókilderi sanıtarlyq-epıde­mıo­logııalyq saladaǵy normalar men erejelerdi buzatyn bolsa, ondaı kom­panııalar jabylyp, ıeleri jaýap­ker­shilikke tartylady.

Osylaısha, shaǵyn bızneske túsetin aýyrtpalyqty azaıtamyz.

Sonymen qatar bıznes ókilderi quqyq qorǵaý jáne tekserýshi organ­dardyń is-áreketine baılanysty kóp­tegen qıyndyqqa tap bolýda. 

Shaǵyn jáne orta bızneske qatys­ty reıderlik áreketter jıilep ketti.  

Bul másele jónindegi ustanymym  bel­gili: bıznestiń, ásirese shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna kedergi kelti­retin áreketter memleketke qarsy qylmys dep tanylýy tıis.

Osyǵan oraı zańnamalyq sıpaty bar qosymsha sharalar qabyldaý qajet. Parlament pen Úkimet osy máseleni sheshý joldaryn usynýy kerek.

Sonymen qatar kóleńkeli ekono­mıkaǵa qarsy is-qımyldy kúsheıtip, kapı­taldy syrtqa shyǵarýǵa, salyq tóleýden jaltarýǵa qarsy kúresti jandandyrý qajet. 

Shaǵyn jáne orta bızneske memleket tarapynan qarjylaı qoldaý kór­setý júıesin jańa jobalarǵa basym­dyq bere otyryp, qaıta qurý qajet.

Úkimetke «Bıznestiń jańa jol kartasy» aıasynda osy maqsatqa sáıkes al­daǵy úsh jyl ishinde qosymsha 250 mıl­lıard teńge bólýdi tapsyramyn.  

Áleýmettik baǵyttarǵa – otbasy bız­nesin qurýǵa, eń aldymen, kóp balaly jáne jaǵdaıy tómen otbasylarǵa basa mán bere otyryp, bızneske qoldaý kór­setýdiń jańa tásilderin engizý kerek.

Týrızmdi, ásirese ekotýrızm men etnotýrızmdi damytýǵa ekonomıkanyń mańyzdy salasy retinde basa mán berý qajet. 

Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn tól tarıhymyzǵa, mádenıetimiz ben tabıǵatymyzǵa týrıster nazaryn aýdarý turǵysynan atap ótken jón.

Týrızmdi damytý úshin qajetti ınfraqurylym júrgizýdi, sonyń ishinde jol salyp, bilikti mamandar daıyndaýdy qamtamasyz etý qajet. 

Tórtinshi. Ulttyq bızneske ha­lyq­­aralyq naryqtarda qoldaý kór­­setý. 

О́z ónimin eksportqa shyǵaratyn kom­pa­nııalarǵa memlekettik qoldaý kórse­týdiń tıimdiligin barynsha arttyrý kerek.

Men, eń aldymen, orta bıznes týraly aıtyp otyrmyn. 

Bizde kásipkerlerdiń osy tobyna arnalǵan naqty memlekettik qoldaý sharalary joq. Bul, ásirese, ónimdi satý isine qatysty.

Úkimetke memlekettik ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda ónimdiligi joǵary orta bızneske qoldaý kórsetýdiń keshendi sharalaryn ázirleýdi tapsyramyn. Sonyń ishinde salyqtyq, qarjylyq, ákimshilik yntalandyrý máseleleri kózdelýi tıis.

Shetelden tikeleı ınvestısııa tartý jumystaryn barynsha jandandyrý qajet. Onsyz aldaǵy ýaqytta ekonomıkalyq ósim rezervi shekteýli bolady. Bul – atqarýshy bılik basymdyq berýi tıis mindetterdiń biri.

Qazaqstannyń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq damý jospary aıasynda árbir sala men óńir úshin naqty maqsatty kórsetkishter belgilengen.  

Memlekettik organdar, ásirese, óńir ákimderi sol kórsetkishterge qol jetkizýge tikeleı jaýapty bolady.

Qazaqstan sıfrlyq ekonomıkany damytýdy kózdep otyr. 

Osyǵan oraı kóp jumys atqarýymyz kerek.

Bizdiń mindetimiz – aqparattyq kommýnıkasııalyq ınfraqurylymnyń damý deńgeıi boıynsha óńirdegi kóshbasshylyqty nyǵaıtý.

Úkimet zańnamany 5G, «Aqyldy qalalar», «Úlken derekter», blokcheın, sıfrlyq aktıvter, jańa sıfr­lyq qarjy quraldary sııaqty tyń teh­no­logııalyq qubylystarǵa beıimdeý qajet.

Qazaqstan tehnologııalyq serik­testik ornatý, málimet ortalyqtaryn qurý jáne ornalastyrý, málimetter tran­zıtin damytý, sıfrlyq qyzmet­terdiń jahandyq naryǵyna qatysý úshin ashyq ıýrısdıksııa retinde ózindik brendke aınalýy tıis.

Úkimet «Astana» halyqaralyq qar­jy ortalyǵynyń qyzmetine qoldaý kór­sete berýi kerek. Bul qurylym, shyn máninde, konstıtýsııalyq márte­bege ıe boldy. Halyqaralyq qarjy orta­ly­ǵynyń Nazarbaev Ýnıversıtetpen birlesip, zamanaýı sıfrlyq tehnologııalardy damytý alańyna aınalýyna tolyq múmkindigi bar.

Besinshi. Damyǵan agroónerkásip kesheni.

Aýyl sharýashylyǵy – bizdiń negizgi resýrsymyz, biraq onyń áleýeti tolyq paıdalanylmaı otyr.

El ishinde ǵana emes, shetelde de su­ranysqa ıe organıkalyq jáne ekolo­gııalyq taza ónim óndirý úshin zor múmkindikter bar. 

Biz sýarmaly jer kólemin kezeń-kezeń­men 2030 jylǵa qaraı 3 mıl­lıon gektarǵa deıin ulǵaıtýymyz kerek. 

Bul aýyl sharýashylyǵy óniminiń kó­lemin 4,5 ese arttyrýǵa múmkindik beredi. 

Saýda jáne ıntegrasııa, aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrlikteri fermerlerge óz ónimin syrtqa shyǵaryp satý úshin barynsha qoldaý kórsetýi tıis.

Osyǵan oraı Úkimetke tıisti tapsyrma berildi. Bul – mańyzdy mindet.

Aýyl sharýashylyǵy ónimin eksporttaý isinde shıkizatqa negiz­de­lý­den bas tartý kerek.

О́nim óńdeıtin kásiporyndar áleýe­tiniń 40 paıyzy ǵana paıdalanylyp otyrǵanyna qaramastan, onyń kólemi 70 paıyzǵa jetti.

Aýyl sharýashylyǵyna shetelden ınvestorlar tartý – mańyzdy mindet. Kelissózder júrgizilip jatyr. Úkimet naqty nátıjege qol jetkizýi kerek.   

Jurtshylyqty tolǵandyryp júr­gen jer máselesine arnaıy toqtalǵym keledi.

Memleket basshysy retinde taǵy da málimdeımin: jerimiz sheteldikterge satylmaıdy. Oǵan  jol berilmeıdi.

Bul másele boıynsha qaýeset taratýdy doǵarý kerek. Biraq jerdi tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etý – bizdiń mindetimiz.

Jer resýrstaryn tıimsiz paıdalaný máselesi óte ózekti bolyp otyr.

Jerge salynatyn tikeleı salyqtar deń­geıi­niń tómendigi jaǵdaıdy kúrde­lendire tústi.

Memleketten jerdi tegin jalǵa alý qu­qyǵyna ıe bolǵandardyń kópshiligi jerdi ıgermeı, bosqa ustap otyr.

Elimizde «shóp qoryǵan ıttiń» kebin kıgen «latıfýndıster» kóbeıip ketti.

Paıdalanylmaı jatqan aýyl sha­rýashylyǵy jerlerin qaıtaryp ala­tyn kez keldi. Jer – bizdiń ortaq baıly­ǵymyz jáne ony kim ıgerse, soǵan tıesili bolýy tıis.

Úkimet pen Parlament osy túıtkildi ret­teýdiń tıimdi joldaryn usynýy kerek.

Bul – óte mańyzdy másele. Muny sheshpeı, otandyq agroónerkásip ke­sheniniń sapaly damýy múmkin emes.

Búginde et óndirisin ulǵaıtý máse­lesi analyq mal basynyń problemasy­na tirelip turǵan joq, kerisinshe fermer­lerge jemshóp daıyndaıtyn jer­lerdiń jetispeýshiligine baılanysty bolyp otyr.

Jemshóppen qamtamasyz etý kór­setkishi 60 paıyzdan tómen.

Aýyl turmysynyń sapaly bo­lýyn qamtamasyz etpeı, aýyl sharýa­shy­lyǵynyń ónimdiligin arttyrý múm­kin emes.

Biz Elbasynyń «Aýyl – el besigi» arnaıy jobasyn júzege asyrýdy jalǵastyramyz.

Biz shaǵyn eldi mekenderdi damytýǵa qatysty óte kúrdeli máseleni sheshýimiz qajet.

О́ńirlik standarttar ázirlendi. Endi olardy úsh myńnan astam negizgi jáne qanattas aýyldyq eldi mekenderge en­gizý qajet.

Úkimetke «Aýyl – el besigi» jobasyn júzege asyrý úshin bıyl bólingen 30 mıllıard teńgege qosymsha aldaǵy úsh jyl ishinde 90 mıllıard teńge bólýdi tapsyramyn.  

Bul qarajat kólik, aýyz sý jáne gaz­ben qamtamasyz etý sııaqty ınfraqu­ry­lymdyq máselelerdi sheshýmen qatar, mektep, aýrýhana, sport alańdaryn salýǵa jáne jóndeýge jumsalady.

Qarjynyń jumsalýy barlyq mem­le­kettik organdardyń qatań baqy­laýynda bolýy tıis.

Altynshy. Ádiletti salyq salý júıesi jáne tıimdi qarjylyq retteý.

Jalpy ishki ónim men halyq taby­sy­nyń artýyna qaramastan, qoǵamdaǵy múliktik jiktelý úderisi saqtalyp otyr, tipti kúsheıip barady.

Bul – alańdatarlyq faktor. Son­dyq­tan oǵan erekshe nazar aýdarý kerek.  

Ulttyq tabystyń ádil bólinýine basa mán bere otyryp, salyq júıesin jańǵyrtý qajet dep sanaımyn.

Úkimet áleýmettik tólemder kóleminiń artyp kele jatqanyna da nazar aýdarýy tıis.

Bir jaǵynan, bul alymdar áleý­mettik jáne zeınetaqy júıesiniń turaq­tylyǵyn qamtamasyz etedi. Biraq, ju­mys berýshiler jumys oryndaryn ashý­ǵa jáne eńbekaqyny arttyrýǵa múd­­deli bolmaı qala ma degen qaýip bar.

Kóleńkeli bıznes beleń alady.

Sondyqtan Úkimetke 5 paıyzdyq qo­symsha zeınetaqy tólemin engizý máselesin 2023 jylǵa deıin shegerýdi tapsyramyn. Keıin bul máselege qaıta oralamyz. 

Osy ýaqyt ishinde Úkimet, bıznes ókil­deri men sarapshylar máseleni she­shýdiń joldaryn qarastyryp, bola­shaq zeınetkerlerdiń de, jumys berý­shilerdiń de múddelerin eskere otyryp, ortaq sheshimge kelýi tıis.

Úkimet Salyq kodeksinde qaras­ty­rylmaǵan barlyq tólemderge ty­ıym salýy qajet. Bul, shyn mánisinde, qosymsha salyqtar.

Qazirgi salyq júıesiniń sapasyn arttyrý – óz aldyna bólek másele.

Mundaı jaǵdaı kompanııalardy óz ınvestısııasyn adam kapıtalyna, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, tehnıkalyq turǵydan qaıta jabdyqtaýǵa, eksportqa salýǵa yntalandyrýy tıis.

Qolma-qol aqshasyz tóleý júıesin jappaı engizý kerek. Bul úshin tejeýshi faktordyń biri sanalatyn bankterdiń joǵary ústeme alymyn joıý qajet. Sondaı-aq tıisti retteý erejelerine sáıkes banktik emes tólem júıesin belsendi damytý kerek. Bul segment qarapaıym ári tartymdy bolǵanymen, aqsha jymqyrýdyń jáne elimizden kapıtal shyǵarýdyń kózine aınalmaýy tıis.

Ulttyq bank osy salaǵa naqty baqylaý ornatýy qajet.

Kelesi másele. Shıkizattyq emes ónimniń eksportyna qoldaý kórse­tý úshin qosymsha qun salyǵyn qaıta­rý­dyń qarapaıym ári jyldam tárti­bin qoldaný máselesin qarastyrý kerek.

Ekonomıkamyzdyń óte túıtkildi máse­leleriniń biri – kredıt berý kóle­miniń jetkiliksizdigi. Sońǵy bes jyl ishinde zańdy tulǵalarǵa, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bızneske berilgen kre­dıttiń jalpy kólemi 13 paıyzdan asa qysqarǵan.

Ekinshi deńgeıdegi bankter qaryz alý­shylar ishinde senimdileriniń az eke­nin syltaýratyp, kredıt qarajatynyń qunyn shamadan tys arttyryp jibe­redi.

Árıne, qaryz alýshylardyń sapasyna qatysty másele bar. Biraq jaýapkershilikti basqaǵa artyp, tek qana jeńildiń astymen júrýge bolmaıdy.

Men bul máselege qatysty Úkimet pen Ulttyq bank úılesimdi ári tıimdi jumys júrgizedi dep oılaımyn.

Taǵy bir másele – halyqtyń, ásirese áleýmettik turǵydan álsiz toptardyń tym kóp nesıe alýy. Munyń ózi shuǵyl sharalar qabyldaýǵa alyp keldi. Sizder bul jóninde bilesizder.

Bul másele áleýmettik jáne saıası túıtkilderge ulasty.

Sondyqtan Úkimet pen Ulttyq bankke eki aı ishinde mundaı jaǵdaıdyń qaıtalanbaýyna kepildik beretin te­tikterdi engizý úshin daıyndyq júr­gizýdi tapsyramyn.

Aqsha-kredıt saıasaty tıimdiliginiń jetkiliksizdigi elimizdiń ekonomıkalyq damýyn tejeıtin sebeptiń biri bolyp otyr.

Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń bızneske kredıt berý isiniń qolaıly ári uzaq merzimdi bolýyn qamtamasyz etý kerek.

Jyl sońyna deıin Ulttyq bank ekinshi deńgeıdegi bankterdiń aktıv­teriniń sapasyna táýelsiz baǵalaý júrgizý jumysyn aıaqtaýy qajet.

Jetinshi. Ulttyq qordy tıimdi paı­dalaný máselesi.

Ulttyq qor qarajatynyń aǵymdaǵy máselelerdi sheshýge jumsalýyn qys­qartý qajet.   

Bul – keleshek urpaqtyń qar­jysy.

Ulttyq qordyń transfertteri báse­kege qabiletti ekonomıkany qalyp­tas­tyrýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardy jáne jobalardy júzege asyrý úshin ǵana bólinýi kerek.

Kepildendirilgen transfert kólemi 2022 jyldan bastap birte-birte 2 trıllıon teńgege deıin azaıýy tıis. 

Qor qarjysyn paıdalanýdyń anaǵurlym tıimdi ınvestısııalyq saıasatyn júrgizgen jón.

Úkimetke Ulttyq bankpen birlesip, jyl sońyna deıin Ulttyq qordyń qarjysyna ıelik etýdi jetildirý úshin naqty usynystar ázirleýdi tapsyramyn.

Segizinshi. Eńbekaqy tóleý deń­geıin arttyrý.

Ken óndirý salasyndaǵy iri kásip­oryndardyń tabysy artqanmen aza­mattarymyzdyń jalaqysy aıtar­lyqtaı óspegenin kórip otyrmyz. 

Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy týraly aıtylyp otyrǵandyqtan, Úkimet bul máselede tabandylyq tanytýy kerek.

Úkimetke eńbekaqy tóleý qoryn art­tyrý úshin jumys berýshilerdi yn­talandyrý máselesin pysyqtaýdy tapsyramyn. 

 

IV. Áleýmettik jańǵyrýdyń jańa kezeńi

Elimizdiń bıýdjeti eki negizgi maq­satqa baǵyttalýy tıis – ekonomıkany damytý jáne áleýmettik máselelerdi sheshý.

Áleýmettik salada mynadaı baǵyt­tarǵa basa mán berý kerek.

Birinshi. Bilim berý sapasyn jaqsartý.

Bizdiń elimizde eńbek resýrstarynyń balansyn esepke alýdyń tıimdi ádis­temesi áli kúnge deıin ázirlengen joq.

Shyn máninde, mamandar daıar­laýdyń otandyq júıesi naqty eńbek naryǵynan tys qalǵan.

Jyl saıyn 21 myńǵa jýyq mektep túlegi kásibı jáne joǵary oqý oryndaryna túse almaı qalady.

Jastardyń bul toby jumyssyzdar men margınaldardyń negizin quraıdy. Olar amalynyń joqtyǵynan qyl­mys­tyq jáne ekstremıstik aǵymdardyń yqpalyna túsýde.

Biz oqýshylardyń qabiletin aı­qyndap,  kásibı baǵyt-baǵdar berý saıa­satyna kóshýimiz qajet.

Bul saıasat orta bilim berýdiń ult­tyq stan­dartynyń negizi bolýy tıis.

Ekonomıkamyzda tehnıka sala­synyń mamandaryna suranys óte joǵary, biraq múmkindikter az. Kásip­oryndar tıisti mamandardy shet­elden shaqyrýǵa májbúr. Osyn­daı keleńsiz jaǵdaıdy jedel túzetýimiz kerek.

Qala men aýyl mektepteri ara­syn­daǵy orta bilim sapasy alshaqtap barady.

Negizgi másele – aýyldyq jerler­degi bilikti pedagog kadrlardyń tap­shy­lyǵy. 

Sondyqtan «Dıplommen – aýyl­ǵa!» baǵdarlamasynyń aıasyn keńeıtip, jumysty jańa deń­geı­de jalǵastyrýymyz qajet. Úki­met­ke kelesi jyldan bastap osy baǵ­dar­­la­many qarjylandyrýdy 20 mıl­lıard teńgege jetkizýdi tapsyramyn.

Daryndy aýyl jastaryn iriktep, otandyq jáne sheteldik joǵary oqý oryndaryna daıyndaý kerek.

Az qamtylǵan jáne kóp balaly ot­ba­sylardy qoldaý úshin Úkimetke Daryn­dy balanyń qabiletin damy­tý­dyń jol kartasyn ázirleýdi tapsyramyn.

Úkimet pen ákimder osyndaı ba­la­lardyń úıirmeler men ortalyqtarǵa, jazǵy lagerlerge barýy úshin múm­kindik jasaýy kerek. 

Endi joǵary bilimniń sapasyna jeke toqtalǵym keledi.

О́z túlekterin jumyspen qamtý jaǵy­nan elimizdegi joǵary oqý orynda­rynyń jartysy ǵana 60 paıyzdyq deńgeıge qol jetkizip otyr.

Sondyqtan olardyń sanyn qysqartý máselesin qaraý kerek.

Tereń bilim berýdiń ornyna dıp­lom satýmen aınalysqan ýnıversı­tet­terimiz bar ekeni de jasyryn emes.

Birinshi kezekte solarǵa tyıym salý arqyly biz oqý oryndaryndaǵy bilim berý sapasyn arttyrýǵa kúsh salamyz.

Bilim salasyna qatysty taǵy bir másele – qarjylandyrýdyń birkelki bolmaýy jáne óńirlik basqarýdyń qazirgi júıesiniń tıimsizdigi.         

Bilim bólimderin basqarý jáne bıýdjet qarjysyn ákimshilendirý fýnksııalaryn aýdandyq deńgeıden oblystyq deńgeıge berý kerek.   

Bilim berýdiń barlyq deńgeıinde derbes qarjylandyrý tártibin engizý qajet.

Taǵy bir ózekti másele. Bul – oqý­lyq sapasynyń tómendigi.

Oqýshylardy sapaly oqýlyq­tar­men qamtamasyz etý ­– tıisti mınıstr­liktiń tikeleı mindeti.

Muǵalimder men oqytýshylardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartpasaq, bul sharalar júzege asa qoımaıdy. 

Sondyqtan men Tamyz konferensııasynda aldaǵy tórt jyl ishinde muǵalimderdiń eńbekaqysyn eki ese arttyrýdy tapsyrdym. Bul – kelesi jyldan bastap ustazdardyń jalaqysy 25 paıyzǵa ósedi degen sóz.

Ǵylym salasyndaǵy ahýal erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Biz ǵylymsyz elimizdiń damýyn qamta­masyz ete almaımyz.

Otandyq ǵylym júıesi qansha­lyqty sapaly ári tıimdi? Bul  – basqa másele.

Úkimet atalǵan máseleni ǵylymı zertteýlerdiń deńgeıin kóterý jáne olardy tájirıbede qoldaný turǵy­synan qarastyrǵany jón.

Ekinshi. Otbasy jáne bala ıns­tıtýtyn qoldaý, ınklıýzıvti qoǵam qurý.

Bala quqyǵyn qorǵaý jáne turmys­tyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qı­myl máselesine basymdyq berýimiz qajet.

Jasóspirimder arasynda kóbeıip ketken sýısıd máselesimen maqsatty túrde aınalysý kerek.

Biz zorlyq-zombylyqtan zardap shekken balalar men olardyń otbasyn qorǵaý jóninde tolyqqandy baǵdarlama ázirleýimiz qajet.

Qamqorlyǵynda múmkindigi shek­teýli balalary bar otbasylarǵa erekshe kóńil bólinýi tıis. Tek resmı statıstıka boıynsha 80 myńnan astam bala múgedektigine baılanysty esepte tur.

Úkimet BSP dıagnozy bar bala­larǵa medısınalyq jáne áleýmettik qoldaý kórsetýdi jaqsartý úshin sharalar qabyldaýy kerek.

Balalarǵa qoljetimdi bolýy úshin shaǵyn jáne ortasha ońaltý or­ta­­lyq­­tarynyń jelisin keńeıtý qajet.

Biz erekshe qajettilikteri bar adamdar úshin birdeı múmkindik ja­saýǵa mindettimiz.

Men bul týraly ózimniń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamamda aıttym. Úkimetke endi osy maqsatqa úsh jyl ishinde kem degende 58 mıllıard teńge bólýdi tapsyramyn.

Halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý máselesi aıryqsha nazar aýdarýdy talap etedi.

Barlyq jastaǵy el azamattary arasynda buqaralyq sportty damytý mańyzdy.

Sport ınfraqurylymynyń balalar úshin barynsha qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý kerek.

Buqaralyq dene shynyqtyrýdy órkendetý isi jańa chempıondar shy­ńyna shyǵatyn pıramıdaǵa aınalýy tıis. Bul salamatty ári belsendi jastardyń, túptep kelgende, qýatty ulttyń negizin qalyptastyrdy.

Osy baǵdardy zańnamalyq tur­ǵydan qamtamasyz etý, sondaı-aq Bu­qaralyq sportty damytý jónindegi keshendi jospar qabyldaý qajet. 

2020 jyl «Volonter jyly» dep jarııalandy. Eriktiler qyzmetine azamattardyń, ásirese jastardyń, stý­dentter men oqýshylardyń qatysý aıasyn keńeıtý, olardyń boıynda bel­sendi ómirlik ustanymdarǵa qatysty daǵdy qalyptastyrý – mańyzdy min­det.

Bul – azamattyq qoǵamdy nyǵaıtý jónindegi jumysymyzdyń mańyzdy quramdas bóligi.

Úshinshi. Medısınalyq qyz­met kórsetýdiń sapasy men qolje­tim­diligin qamtamasyz etý.

Bul jerde halyqtyń densaýlyǵyna baılanysty, ásirese ana men sábı óli­­mine qatysty kórsetkishterdiń óńir­lik teńgerimsizdigi aıqyn kórinedi.

Degenmen, bul kórsetkish tómendep keledi. Biraq áli de joǵary, sondaı-aq damyǵan elderdiń deńgeıinen aıtar­lyqtaı kóp.

Úkimet ár óńir boıynsha medısı­na­daǵy naqty dertter toptamasy jónin­de basymdyqtar tizimin jasap, sonyń negi­zinde bıýdjetten qarjy bólýi qajet. 

2020 jylǵy 1 qańtardan bastap Qa­zaq­standa mindetti áleýmettik medı­sı­nalyq saqtandyrý júıesi iske qosylady.

Árqaısysyńyzǵa myna nárseni aıtqym keledi: memleket tegin me­dı­sı­nalyq kómektiń kepilden­dirilgen kólemin saqtaıdy. Ony qarjylan­dyrýǵa aldaǵy úsh jyl ishinde 2,8 trıllıonnan astam teńge bólinedi.

Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýdyń júzege asyrylýy me­dısınalyq qyzmet kórsetýdiń sapasy men qoljetimdiligin jaqsartýǵa baǵyttalǵan.

Úshjyldyq bıýdjet aıasynda den­saý­lyq saqtaý júıesin damytýǵa qo­sym­sha 2,3 trıllıonnan astam teńge bólinedi.

Úkimet áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesiniń bedeline taǵy da nuqsan keltirmeý úshin ony júzege asyrý máselesine zor jaýapkershilikpen qaraýy qajet.

Bizdiń qatelesýge quqymyz joq.

Tórtinshi. Mádenıet qyz­met­kerlerin qoldaý.

Biz mádenıet salasynda jumys isteı­tin azamattarǵa jetkilikti túrde kóńil bólmeı otyrmyz.

Bul – eń aldymen, kitaphana, mýzeı, teatr qyzmetkerlerine qatysty másele.

Olardyń eńbekaqysy sońǵy jyldary múlde kóbeıgen joq.

Sonyń saldarynan mádenıet qyz­metkerleri, ásirese jas maman­dar je­ńildigi bar turǵyn úı baǵdarla­malaryna qatysa almaıdy.

Mundaı ahýal osy kásiptiń bede­lin túsirip, laıyqty kadrlardyń tap­shylyǵy aıqyn sezilýde.

Kelesi jyldan bastap Úkimet máde­nıet qyzmetkerleriniń eńbek­aqysyn kóbeıtýi tıis.

Sondaı-aq bilim berý jáne densaý­lyq saqtaý salalaryndaǵy mindetti áleýmettik jeńildikter mádenıet salasynyń ókilderine de berilýi kerek.

Besinshi. Áleýmettik kómek kór­setý júıesin odan ári damytý.

Memleket muqtaj jandarǵa kómek kórsetý úshin barlyq qajetti sharalardy qabyldaýda.

Alaıda birqatar sheshimder jan-jaqty saraptalmaı qabyldandy. 

Nátıjesinde bul paternalıstik pıǵyldyń aıtarlyqtaı artýyna ákep soqtyrdy. Sońǵy 5 jylda Qazaqstanda ataýly áleýmettik kómek alatyndar sany 77 myń adamnan 1,4 mıllıonnan astam adamǵa artqan.

Áleýmettik kómekke bıýdjetten bólinetin qarajat kólemi 2017 jyldan beri 17 ese kóbeıdi jáne odan da arta tústi.

Basqasha aıtqanda, jumys istegisi kelmeıtin adamdar nemese áleýmettik kómek alý úshin ózderiniń tabysyn jasyratyndar kóbeıdi. Jaǵdaıy bar otbasylardyń áleýmettik kómek alatyny týraly derekter buǵan deıin buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan bolatyn.

Taǵy da atap ótemin. Konstıtýsııa boıynsha bizdiń elimiz – áleýmettik memleket. Sondyqtan memleketimiz azamattar aldyndaǵy mindetterin oryndaýy tıis.

Úkimet óz jumysynda osy qaǵı­dat­ty basshylyqqa alýǵa mindetti. Al rezervterdi tıimsiz shyǵyndardy azaı­tý jáne tabysty arttyrý esebinen qalyp­tastyrý qajet.

Mundaı rezervterdiń bar ekeni sózsiz. Qarjy mınıstrligi tabys­ty arttyrý úshin jumys júrgizýde. Alaıda qosymsha kúsh jumsaý kerek. Máselen, keden isine qatysty.

Elbasy Nur Otan partııasy Saıası ke­ńesiniń otyrysynda memlekettik satyp alýlar úderisin retke keltirý máselesine erekshe mán berdi. Qarjy mınıstrligi memlekettik satyp alýdy ońtaılandyrýmen aınalysyp jatyr, biraq zańnamalyq sıpattaǵy sharalar qajet.

Memlekettik satyp alýdyń áleýeti zor (keıbir esepteýler bo­ıynsha jylyna 400 mıllıard teńgege deıin jetedi). Bul qarjyny ózekti áleýmettik máselelerdi sheshýge jumsaýǵa bolady.

2018 jyly memlekettik satyp alý kólemi 4,4 trıllıon teńgeni qurady, sonyń 3,3 trıllıon teńgesi nemese 75 paıyzy básekeden tys tásilmen bir kózden alý arqyly jumsalǵan. 

Sheneýnikter men túrli deldaldardy paıdaǵa keneltip otyrǵan bul tabys kózin jabatyn kez keldi.

Ataýly áleýmettik kómekke qaıta oralaıyq. Úkimet ony bólý tártibin retteýi kerek. Bul júıe ashyq ári ádiletti bolyp, adamdardy beıqamdyqqa emes, eńbek etýge yntalandyrýy tıis. Kómek, negizinen, eńbektenetinderge berilýi tıis.

Sonymen birge  az qamtylǵan otba­sylardyń balalaryna qamqor­lyq kórsetý kerek. Olar úshin kepilden­diril­gen áleýmettik kómekti engizý qajet. Bul degenimiz – mektep ja­syna deıingi balalarǵa únemi qoldaý kórsetý, barlyq oqýshyǵa tegin ys­tyq tamaq berý, olardy oqý quraldary­men jáne mektep formasymen qamta­masyz etý, medısınalyq, sonyń ishinde stoma­tologııalyq kómek alý jáne qoǵamdyq kólikterde júrý shyǵyndaryn óteý.

Osyǵan qatysty sheshimderdiń barlyǵy 2020 jylǵy 1 qańtardan bas­tap kúshine enýi tıis.

Úkimet «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlesip bir aı ishinde kóp balaly analardy mıkro- jáne shaǵyn bızneske jumyldyratyn, sonyń ishinde úı jaǵdaıynda kásippen aınalysatyndardy da qamtıtyn arnaıy baǵdarlama ázirleýi qajet.

Altynshy. Elimizdiń zeınetaqy júıesin damytý salasyna erekshe toqtalǵym keledi. Munda da qor­da­lanyp qalǵan máseleler jetkilikti.

Qazirgi kezde zeınetaqy jınaǵynyń jetispeýshiligi onsha sezilmeıdi. Alaıda 10 jyldan keıin jaǵdaı ózgerýi múm­kin. Jumys istep, zeınetaqy qoryn to­lyqtyryp jatqan azamattar sany azaıady. Al zeınetkerler sany arta túsedi.

Bul rette zeınetaqy aktıvinen túsetin ınvestısııalyq tabys pen jı­naq deńgeıi tómen bolyp qala bermek.

Sondyqtan Úkimet Ulttyq bankpen birlesip, zeınetaqy júıesiniń tıim­diligin arttyrý úshin naqty jumys júrgizýi kerek.

Qazir jumys istep júrgen adam óziniń zeınetaqy jınaǵyn tek zeınetke shyqqannan soń ǵana paıdalana alady.

Biraq olardyń bul qarajatty zeınetke shyqqanǵa deıin paıdalanǵysy keletini túsinikti jaǵdaı.

Jumys isteıtin azamattar ózderiniń zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin belgili bir maqsatqa, sonyń ishinde baspana satyp alýǵa nemese bilim alý úshin paıdalaný máselesin jyl sońyna deıin pysyqtaýdy Úkimetke tapsyramyn.

Shyǵyndardy ońtaılandyrý jáne aktıvterdi ınvestısııalyq basqarý sapasyn jaqsartý maqsatymen Úkimetke ortaq áleýmettik qor qurý jáne biryń­ǵaı áleýmettik tólem engizý arqy­ly áleýmettik qamsyzdandyrýdyń bıýd­jetten tys júıesin jumyldyrý máse­lesin pysyqtaýdy tapsyramyn.

 

1. Qýatty óńirler –
   qýatty el

Bul baǵytta mynadaı mindetterge basa mán berý kerek.

Birinshi. Jergilikti bılik organdary jumysynyń tıimdiligin arttyrý.

Jergilikti bılik turǵyndar úshin árdaıym ashyq bolýy tıis. Bul aksıo­ma áli de búgingi kúnniń shyndyǵyna aınalmaı otyr.

Pılottyq joba retinde turǵyndar tara­pynan jergilikti bılik jumysy­nyń tıimdiligin baǵalaý júıesin engizý qajet dep sanaımyn.

Mysaly, eger saýalnama nemese onlaın-daýys berý nátıjesinde tur­ǵyn­dardyń 30 paıyzynan astamy qala nemese aýyl ákiminiń jumysyn tıim­siz dep eseptese, bul Prezıdent Ákimshi­liginiń arnaıy komıssııa quryp, týyn­daǵan máseleni zertteýine jáne tıisti usynym engizýine negiz bola alady.

Ekinshi. Bıýdjetaralyq qa­ty­nastar júıesin reformalaý.

Bıýdjetaralyq qatynastardyń qazirgi júıesi túrli deńgeıdegi ákim­dikterdi jergilikti damýdyń negizgi kóz­derin, ıaǵnı shaǵyn jáne orta bıznesti ór­kendetýge yntalandyra almaı otyr­ǵany anyq. О́ńirler qosymsha tabys kózin izdestirýge qulyqsyz.

Kelesi jyldan bastap shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin qosymsha sa­lyq túsimderi óńirlerdiń quzyretine beri­letin bolady.

Biraq bul da jetkiliksiz. Bıýdjet úde­ri­siniń barlyq deńgeıde uıymdas­ty­rylýyn qaıta qarastyrý qajet­tigi týyn­dap otyr. Jergilikti bıýd­jetti qa­lyp­tastyrýǵa halyqtyń belsene at­sa­lysýy bul iste úlken ról atqarýy tıis.

Aýdandyq, qalalyq jáne aýyldyq deńgeıdegi bılik jergilikti mańyzy bar mindetterdi sheshý barysynda eko­nomıkalyq turǵydan meılinshe derbes bolýy tıis. Olardyń quqyqtary, min­­­detteri men jaýapkershiligi zańna­malyq aktilerde naqty belgilenýi kerek.

Úshinshi. Basqarylatyn ýrbanızasııa jáne biryńǵaı turǵyn úı saıasaty.

Buǵan deıin qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasy astanasynyń mártebesi týraly» jáne «Almaty qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zańdar óziniń tıimdiligin kórsetti. Biraq búginde bul zańdardy jetildirý qajet.

Eń iri úsh qala ákimdikteriniń qu­zyretin, sonyń ishinde qala qurylysy saıasaty, kólik ınfraqurylymy, qala sáýletin qalyptastyrý salasyndaǵy quzyretterin keńeıtý kerek.

Respýblıkalyq mańyzy bar qala­lar­daǵy halyq sanynyń kóptigi qazirgi kezde maqtanarlyq jaǵdaı emes, keri­sinshe turǵyndardyń áleýmettik-eko­nomıkalyq qajettilikterin tolyq qamtamasyz etý turǵysynan alań­daý­shylyqqa negiz bolyp otyr.

Iri qalalardyń turǵyndary kóbeıip kele jatqany baıqalady. Sonymen qatar jańa turǵyndarǵa qolaıly jaǵ­daı jasalǵan Pavlodar jáne Pet­ropavl syndy qalalarda adamdar men eńbek resýrstarynyń tapshylyǵy bar.

Úkimet kóshi-qon úderisin basqarý úshin pármendi sharalar qabyldaýy tıis.

Men saılaý aldyndaǵy baǵdar­la­mamda biryńǵaı turǵyn úı saıasatyn ázirleý qajettigin aıtqan bolatynmyn.

Negizgi qaǵıdat – turǵyndar, ásirese áleýmettik turǵydan álsiz toptar úshin baspananyń qoljetimdiligin arttyrý.

Úkimet júıesiz baǵdarlamalar qa­byldaý tájirıbesin toqtatyp, turǵyn úı saıasatyn jetildirýdiń biryńǵaı mo­delin ázirleýi qajet.

Máselen, bastapqyda áleýmettik múd­dege oraılastyrylǵan «7-20-25» baǵ­darlamasy aıasynda qaryz alýshy­nyń otbasylyq tabysy ortasha eseppen aıyna 320 myń teńgeni quraýy tıis. Tabysy az adamdar  buǵan qatysa almaı otyr.

Sondyqtan bıyl Elbasynyń basta­masy boıynsha 2 paıyzdyq jeńil­de­tilgen mólsherlememen, paıyzdyq alǵash­qy jarnasy 10 paıyz bolatyn jańa «Baqytty otbasy» baǵdarla­ma­sy iske qosyldy. Bul – óte tıimdi jeńildik.

Jyl sońyna deıin bul baǵdarlama boıynsha kem degende 6 myń otbasy baspanamen qamtamasyz etiledi. Birinshi kezekte kóp balaly jáne múgedek balalar tárbıelep otyrǵan otbasylar qamtylatyn bolady. 2020 jyldan bastap jyl saıyn osyndaı 10 myń otbasy baspanamen qamtylady.

Úkimet baǵdarlamaǵa qatysýǵa arnalǵan aıqyn krıterııler belgilep, ony qatań ákimshilendirýdi qamtamasyz etýi kerek. Shyn máninde kómekke muq­taj jandarǵa ǵana qoldaý kórsetilýi tıis.

Meniń Úkimetke tapsyrmam – kezekte turǵan az qamtylǵan kóp balaly otbasylarǵa baspana berý máselesin úsh jyl ishinde sheshý kerek. Búginde olardyń sany 30 myńǵa jýyq. 

Baspana satyp alýǵa jaǵdaıy joq azamattarǵa áleýmettik jalǵa alý tár­tibimen qonystaný úshin múmkindik berý qajet.

Memleket 2022 jylǵa qaraı osy maqsattarǵa sáıkes 240 mıllıard teń­geden astam qarajat bóledi.

Jeke bıznesti osy jumystarǵa tartý úshin jańa sharalar qabyldap, mem­leket-jekemenshik áriptestigi tetikterin jumyldyrǵan jón.

Azamattar ákimdik beretin áleý­met­tik páterlerge kezekke turý jáne onyń jyljý úderisiniń ashyq bolmaı otyrǵanyna narazy.

Úkimet jyl sońyna deıin jaldamaly páterlerge, sondaı-aq «Baqytty otbasy» baǵdarlamasy boıynsha jeńildetilgen baspana zaemyn alýǵa kezekte turǵandardy esepke alýdyń ulttyq biryńǵaı júıesin qurýy kerek.

Kommýnaldyq jelilerdiń tozýy 65 paıyzdan 57 paıyzǵa tómendegenine qaramastan, bul kórsetkish joǵary bolyp otyr.

Budan bólek, kóp páterli 78 myń úıdiń 18 myńnan astamy jóndeýdi qajet etedi.

О́ńirlerge turǵyn úı qoryn jań­ǵyrtý jáne jóndeý úshin eki jyl ishinde bıýdjettik nesıe túrinde 30 mıllıard teńgeden astam qarajat bólý kerek.

Úkimetke osy tetikti engizý múmkin­digin qarastyryp, qarajattyń tıimdi ıgerilýin qatań baqylaýǵa alýdy tapsyramyn.

2022 jylǵa qaraı óńirlerdi damytý bıýdjeti 800 mıllıard teńgeden asyp ketedi.

Ákimderge jergilikti máslıhat­tarmen birigip, osy qarajattyń jartysyn turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý isin bir­lese qarjylandyrýǵa jáne óńir tur­ǵyndarynyń ózekti áleýmettik máse­lelerin sheshýge  baǵyttaýdy qam­tamasyz etýdi tapsyramyn.

Tórtinshi. Infraqurylymdy damytý.

Elimizdiń ár aımaǵynyń turǵyn­darynyń taza aýyz sýǵa, tabıǵı gazǵa, kólik ınfraqurylymyna qol jetkizý deńgeıi birkelki emes ekeni belgili.

Osy teńsizdikti joıý úshin jumysty jandandyrý qajet.

Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha «Saryarqa» gaz qubyrynyń magıs­traldy jelisiniń birinshi kezektegi qurylysy aıaqtalyp keledi.

Kelesi jyly Nur-Sultan qala­synda jáne Qaraǵandy, sodan soń Aqmola men Soltústik Qazaqstan oblystarynda taratý jelilerin salý jumystary bastalady.

Memleket osy maqsatqa sáıkes 56 mıllıard teńge bólip otyr. Nátı­je­sinde 2,7 mıllıonnan astam adam tabıǵı gazben qamtamasyz etiletin bolady.

Aldaǵy úsh jyl ishinde turǵyn­dardy taza aýyz sýmen jáne sý jet­kizýmen  qamtamasyz etýge shamamen 250 mıllıard teńge bólinedi.

Atqarýshy bılik organdary «Nurly jol» baǵdarlamasyn tolyq jáne sapaly iske asyrýǵa basa mán berýi kerek.

Bul – strategııalyq joba. Sonyń arqasynda búkil kólik ınfraqurylymy jańǵyrtylady.

Osy maqsatqa oraı memleket 2022 jylǵa deıin 1,2 trıllıon teńgeden astam ınvestısııa salady.

Úkimet buǵan deıin de kóp qarajat bólgen bolatyn, biraq onyń kóbi qumǵa sińgen sýdaı joq bolyp ketti. Ashyǵyn aıtsaq, sheneýnikterdiń qaltasyna ketti, al taza sý, jol jáne basqa da ınfra­qurylymnyń jaǵdaıy áli de sol kúıinde.

Bul joly Úkimet pen Parlament Esep komıtetimen birlesip, bıýdjet qarajatyn tolyǵymen tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etýi tıis.

Úkimet ekologııany jaqsartý, jańar­tylatyn energııa kózderin paıdala­nýdy keńeıtý, qorshaǵan ortany saqtaý isin dáripteý jumystaryn jan­dandyrýy kerek. Osy oraıda «Bir­ge – Taza Qazaqstan» naýqany – qol­daýǵa turarlyq joba. Bul jumysty jal­ǵastyrý kerek.

Parlament Ekologııalyq kodekstiń jańa redaksııasyn talqylap, qabyl­daýy qajet.

Jalpy, Úkimet aldaǵy kezeńde jumystyń tıimdiligin arttyrýy tıis. Halyq naqty nátıje kútip otyr.

Qurmetti otandastar!

Biz elimizdi reformalaýdyń jańa kezeńine qadam bastyq. Osy mańyzdy mindetterdi sapaly oryndaýymyz kerek.

Elimizdiń árbir turǵyny oń ózge­risti sezinýi tıis. 

Men memlekettik organdardan jumysty jedel atqaryp, naqty nátıjege qol jetkizýdi talap etemin.

Reformany tek reforma úshin júrgizýge jol berilmeıdi.

Árbir mınıstrde jáne ákimde nátıjeli jumystyń negizgi kórset­kishteriniń tizimi bolýy tıis.

Sol arqyly olardyń naqty maq­satqa qol jetkizý deńgeıi anyqtalady. 

Úkimet múshelerine, memlekettik organdar men óńirlerdiń, memlekettik kompanııalardyń jáne mekemelerdiń basshylaryna tıisti reformanyń júzege asyrylýy úshin derbes jaýap­kershilik júkteledi.

Osyǵan baılanysty jaqynda tıisti Jarlyqqa qol qoıdym. Bul Jarlyqtyń aıasynda eldegi ahýal, sonyń ishinde aımaqtardaǵy halyqtyń jaǵdaıy saýalnama negizinde naqty baǵalanatyn bolady.

Úkimettiń áleýmettik jáne ekono­mıkalyq saıasatqa jaýapty qury­lymdary qoǵamnyń qajettilikterine sáıkes aldyn ala naqty jumys júr­gizýi qajet. Bul úshin baqylaý, tal­daý jáne boljaý júıesin neǵur­lym  kúsheıtý kerek.

Sondyqtan depýtattarymyzdyń ótinishine oraı Parlament janynan Zańnamany zerdeleý jáne saraptaý ınstıtýtyn qurý jóninde tapsyrma beremin.

Atalǵan qurylym zańdarymyzdyń sapasyn arttyrýǵa yqpal etýi tıis.

Qadirli qazaqstandyqtar!

Halqymyzdy tolǵandyratyn bar­lyq máseleler bizge belgili.

Osyǵan oraı ahýaldy jaqsartý úshin is-qımyl jospary ázirlenip jatyr. 

Bizge zor jaýapkershilik júktelip otyr.

Men el taǵdyryna jany ashıtyn árbir azamatqa zor senim artamyn.

Qazaqstan – ortaq shańyraǵymyz!

Men bárińizdi mereıli mekenimizdi ór­kendetýge úles qosýǵa shaqyramyn!

Syndarly qoǵamdyq dıalog – tatýlyq pen turaqtylyq negizi.

Uly Abaı óziniń Altynshy qara sózinde «Birlik – aqylǵa birlik» degenin bilesizder.

Elbasymyzdyń «El birligi – eń asyl qasıet» degen qanatty sózi – bizdiń aınymas qaǵıdamyz.

Bereke men birlik, aqyl men parasat halqymyzdy únemi alǵa bastap keledi.

Baǵytymyz – aıqyn, jolymyz – ashyq.

Bárimiz birge bolsaq, elimiz budan da zor jetistikke jetedi dep senemin!

Barshańyzǵa amandyq, tabys tileımin!