Arqa tórinde adamzattyq másele sóz bolady

Búgin kópten kútken iri oqıǵa – Azııa qalamgerleriniń tuńǵysh forýmy elorda tórinde erekshe sıpatpen bastalyp jatyr. Bárimizge belgili, shırek ǵasyr sheńberinde otandyq ádebıetimiz sheteldermen, ásirese tili men tarıhy jaqyn Azııa elderimen ádebı baılanysymyz úzilip qalǵan bolatyn. Qazaq ádebıeti – álemdik ádebıettiń bir bólshegi ekenin biletin aqyn-jazýshylar da, oqyrmandar da qaı eldiń ádebıeti qandaı baǵytta qarqyn alyp bara jatqanyn baǵamdap otyrýy kerek. Sondyqtan ádebı baǵyttaǵy qarym-qatynastyń nyǵaıýyna yńǵaıly jol ashatyn bul forýmnan kúterimiz kóp.

Saıası turǵydan alsaq ta, áleýmettik ahýaly men ekonomıkasyn salystyrsaq ta, ártúrli deńgeıde ómir súrip jatqan Azııa elderi – bir-birimizdi etene jaqyn tanyp, halyqtyq máselelerimizdi keńinen qozǵap, bir-birimizdiń ishki dúnıemizge úńile otyryp ult­tyq bolmys-bitimimizdi aı­shyq­taý keleshektegi keleli ister­ge aıqyn baspaldaq ekeni daýsyz.

Qazaq qalamgerleriniń kóbi erke Esildiń jaǵasynda bas qosqan azııalyq aqyn-jazýshylardyń tarıhı jıynyn osydan týra 46 jyl buryn Almatyda dúr­kirep ótken Azııa-Afrıka jazýshy­larynyń 5-shi konferensııasymen tikeleı baılanystyryp sóz sabaq­taýda. Árıne, eki qurlyqty etene jaqyndastyrǵan erekshe qu­ryltaı jaıly sol kezde barlyq aqparat quraly jarysa jazǵa­ny belgili. Solardyń ishinde «Sosıa­lıstik Qazaqstan», ıaǵnı búgingi bas basylym «Egemen Qazaqstan» gazeti aýqymdy sharany aıryqsha kórsetken. Keleli keńes jaıly keńinen jazyp, baspa betine ádebıet nasıhatyn keń kólemde júrgizgen el gazetiniń eleýli eńbegi búgingi urpaqqa baǵdar. Sol «SQ»-nyń sarǵaıǵan pa­raqtaryn aqtara otyrǵanda ót­ken sharaǵa jańa kózqaraspen qaı­ta úńilip, búgingi sharamen baı­la­nystyra baǵamdaýǵa bolady.

Tarıh tigindilerine kóz júgir­ter bolsaq, joǵaryda atap ket­ken konferensııaǵa sosıa­lıs­tik-demokra­tııa­lyq respýblı­ka­­lardyń jazýshylary ǵana shaqy­­rylǵanyn baıqaımyz. Sol kezeńde álem eki túrli júıege bóli­nip turǵandyqtan, tek qana sosıa­­lıstik elderdiń, markstik-lenın­­dik joldy tańdaǵan memle­ket­­terdiń jazýshylary ǵana Al­maty minberinde adamzatqa ortaq qundylyqtar týraly ashyq aıta aldy. Alyp Alataý­dyń as­qaq tórinde alty kún boıy shur­qy­rasqan shyǵar­ma­shyl máslıhatqa Azııa men Afrı­kanyń 55 elinen 208 delegat, basqa memle­ket­ter­den qurmetti qonaqtar, baqy­laýshylar, birqatar halyqaralyq qoǵamdyq jáne ádebı uıymnyń ókilderi qatysypty.

Gazettiń 1973 jyly jaryq kórgen 4 qyrkúıektegi sany zer­ger jazýshymyz Ǵabıt Músi­­repovtiń, sol kezdegi Qa­zaq­­stan Jazýshylar odaǵy bas­qar­masynyń birinshi hatshysy Ánýar Álimjanovtyń ma­qa­lasymen bastalady. Ǵabıt Músirepov sol kezeńge tán talqylaýǵa tıisti jańa min­detter haqynda aıtady. «Kon­ferensııanyń eń bas­ty ta­qy­ryby ne? Búgingi tań­da ja­zýshynyń moıynynda óz kitaptarynyń keıipkerleri úshin ǵana emes, sonymen birge ózi­men qatar ǵumyr keship júrgen kóptegen adamdar úshin zor jaýap­­­kershilik jatyr. Asyl aqı­qat qaıtalanǵannan qońyr tartpaıdy, ýaqyt jańa ózekti máselelerdi, tereń tal­­qylaýǵa tıis jaıttardy al­dymyzǵa qoı­dy. Men bú­gin ja­zýshylardyń Al­maty kez­desýinde adamdar taǵdyry týraly, ómirin eńbekpen ótkiz­gen qart eńbekkerdiń qalǵan kún­deriniń tynyshtyǵy úshin, ár adamnyń beıbit álemde bala súıip, aspannan ajal kútpeı alańsyz tirshilik qurýy jolynda jazýshy jaýapkershiligi jaıly aıtqym keledi», deıdi Ǵabeń.

Jazýshynyń osynaý sózderi­nen-aq jıyn­da talqylanǵan taqy­ryptardy tanyp-bilý qıyn emes. Negizinen ozbyr otar­­shyl­­­dyqqa qarsy, ezgidegi el­der­­­diń basy bútin bostandyǵy tóńireginde bas qosqan qalam­gerler eldik máselesine, teńdik ta­qy­rybyna kóp nazar aýdarǵany anyq ań­ǵarylady. Ony Á.Álim­janov ta óz ma­qalasynda «Azııa­ men Afrıka jazýshylary ózde­riniń forýmdarynda bir­lese jáne birin-biri sendire otyryp dáýirdiń eń kúrdeli prob­lema­laryn sheshetindigine, ózde­riniń mádenıet dánekerleri jáne halyqtar arasyndaǵy beı­­bitshilik pen dostyqtyń kú­res­kerleri degen qurmetti min­detti oryndaıtyndyǵyna senemiz» dep joǵarydaǵy oılardy qýattaıdy.

Jalpy, jarty ǵasyrǵa jýyq­taǵan tarıhı oqıǵany taldap, tarazylaǵan tusta Azııa-Afrıka jazýshylarynyń besinshi konferensııasy adam taqyrybyna syrtqy faktorlar arqyly kel­genin kóremiz. Sheteldik aqyn-jazýshylardyń konferensııada jasaǵan baıandamalary kóbine tulǵa taǵdyrynan góri tutas memleket, ulttar taǵdyry tóńi­reginde tolǵanady. Máselen, kon­ferensııaǵa qatysqan shetel­dik qalamger Ýılıam Kon­ton (Serra-Leone) jalpy jıyn­nyń qaýzaıtyn máselesi halyq­aralyq shıelenisti báseńdetý,  otar­shyldyqa qarsy jazý­shy róli, beıbitshilik pen demo­kratııalyq kúshterdiń  odan ári toptasa túsýi ekenin aıtady. Nemese, gambııalyq qalamger Lenrı Peters «Bostandyqqa ıe bolǵan ha­­lyq qana asqan bıik asqarlarǵa shyǵa alady, beıbitshilik, bostan­dyq, táýel­sizdik jolyn­daǵy kú­res­te ortaq isimiz kóp» dep, sol kezdegi adam­dy qoǵamnyń syrtqy qor­shaýynan shyǵarma arqyly shy­ǵarý jaıyn sóz etedi.

Búginde bul kedergilerdiń bar­lyǵy ýaqyt jelimen tas-tal­qan bolǵanyn jańa urpaq kórip otyr. Elordamyzda shy­myl­dyǵy túrilgen qazirgi shara­nyń taqyryby da áldeqaıda jańa­sha sıpat alǵan. Árıne adam taqyryby – máńgilik meje. Degen­men sol negizgi jeli  – Adam taqyrybyna búginde Azııa qalam­gerleri basqa qyrynan qaraý­ǵa talap qylady. Azııa qalam­­gerleriniń tuńǵysh fo­rýmyn­daǵy talqylanatyn ta­qy­ryptarǵa zer salǵan bol­saq, Azııa jazýshy­synyń bú­gingi qoǵamdaǵy orny, Azııa qalamgerleriniń roman­daryn­daǵy qazirgi zamanaýı taqy­ryptar, Azııa aqyndary poezııa­syndaǵy jańa aǵymdar jáne álemdik ádebıetke áseri, áde­bıettegi jalǵyzdyq taqyry­by, joǵalyp bara jatqan janrlar men baıandaý tásilderi, joǵal­ǵan tilder men ulttyq ádebıetter sııaqty taqyryptar negizgi jeli­ge aınalǵan.

Budan baıqaıtynymyz, qazir­gi tańda jalǵyz Azııa ádebıe­ti ǵana emes, álemdik ádebıette adam­nyń ishki bostandyǵyna kóbi­rek kóńil bólinip otyr. Al­ma­tyda ótken alqaly jıyn qo­ǵamdaǵy kúrdelenip bara jat­­qan túıtkildi máselelerdi syrt­q­y saıası qysymnan izdese, bú­gingi quryltaı adamnyń ishki jal­ǵyzdyǵy jaıly aıta otyryp ótkir máselelerdiń ózegin ashý­ǵa tyrysady. Ony búgingi jıynǵa qatysýǵa tilek bildirgen Qatar elinen keletin Nobel syı­lyǵyna úmitker Moza ál-Malkıdiń «Álemdik ádebıettegi Azııa adamynyń beınesi» taqy­rybyna jasaıtyn baıandamasynan baıqaýǵa bolady.

Deı turǵanmen Almatyda ót­k­en konferensııada Adamzattyń Aıtmatovy atanǵan zańǵar jazýshy Shyńǵys Tórequluly syndy birneshe aqyn-jazýshy tap­tyq kózqarastan, taptaýryn taqyryptan aınalyp ótýge tyry­satynyn kóremiz. «Men, ási­rese, jalpy tvorchestvolyq min­detterdiń sapynda osy kezeńde Afrıka jáne Azııa áde­bıetterine júktelgen úlken mindetti  – adamdy otar­shyldyq zardaptardan moraldyq jáne psı­hologııalyq jaǵynan aryl­­týdy erekshe atar edim. Sýret­kerge otarshyldyq zardaptaryn adamzat basynan keshken «ózin-ózi tut­qyndaýdyń» eń aýyr táji­rıbesi retinde áleýmettik  jáne fılosofııalyq turǵydan eksheý qajet. Osy zamanǵy ádebıet  úshin adam boıynda ózine degen senim­di jáne ómirge degen senimdi ornyqtyrýdan artyq qur­metti, odan artyq naqty mindet joq», deıdi Sh.Aıtmatov.

Jalpy búgin bastalǵan alqa­ly jıynnyń negizgi taqyryby «Azııa órkenıetiniń ádebı pano­ramasy» dep atalǵan. Alaıda on­da aıtylatyn áńgimeler tek Azııa shegin shıyrlamaı, álemdi alańdatyp otyrǵan ahýaldardy da sóz etetini anyq. Jazýshy Maksım Gorkııdiń sózimen aıtar bolsaq, aqyn-jazýshylar adam­taný ǵylymynyń ókilderi saıa­satqa shyǵarmalary arqyly shabýyl jasap, qalamdaryn qal­qan qylyp adamzatqa qaltqysyz qyz­met etedi.

Biz de búgingi forýmnan úl­ken serpilis, tyń ıdeıalar tas­qy­nyn kúter edik. Aqyn-jazý­shy óz halqynyń ar-ojdany bolǵan­dyqtan, esh ýaqytta beıtarap, oqshaý turyp qalmasy haq.