Baqyt degenimiz ne?

Jeksenbi, 6 qańtar 2013 10:36

Jaqynda Brazılııa jazý­shysy Paýlo Koelonyń “Zahır” degen romany qazaq tilinde ja­ryq kórdi. О́z basym bul ro­mandy tym kókke kóterýge laı­yq­ty dep baǵalaýdan aýlaqpyn jáne bul roman týraly taldaý jasaýdy ózime mindet etip otyr­ǵan joqpyn. Atyshýly brazılııa jazýshysynyń baqyt týraly túsinik sezimi kóńilimdi aýdardy.

Jeksenbi, 6 qańtar 2013 10:36

Jaqynda Brazılııa jazý­shysy Paýlo Koelonyń “Zahır” degen romany qazaq tilinde ja­ryq kórdi. О́z basym bul ro­mandy tym kókke kóterýge laı­yq­ty dep baǵalaýdan aýlaqpyn jáne bul roman týraly taldaý jasaýdy ózime mindet etip otyr­ǵan joqpyn. Atyshýly brazılııa jazýshysynyń baqyt týraly túsinik sezimi kóńilimdi aýdardy.

Romannyń keıipkeri óz mahab­batynan ǵaıyptan aıyrylyp qalady. Jary bir kúni jym-jylas joǵalyp ketedi. Jazýshy jalǵyz qalady. О́zin baqytsyz sezinedi. Súıgen jaryna qaıta qaýyshýǵa, onyń budan nege qashyp ketkenin óz aýzynan estip bilýge asyǵady. “Ol óziniń ne sebepti baqytsyz ekendiginiń sebebin” (90-b.) bilgisi keledi. Kitaptyń keıipkeri “Ma­hab­bat sezi­min qaıta oraltýdy” óz baqytynyń mazmuny dep túsinedi.

Kitaptyń ekinshi bir keıipkeri Mıhaıl esimdi qazaq: úıińizden óte alys jerde ne qylyp júrsiz? degen suraqqa: “baqyttyń buǵyp jatqan jerin izdep júrmin”, dep jaýap beredi (93-b.)

Sonda brazılııa jazý­shysy kitabynyń keıip­kerleri baqyt degen uǵymnyń mánin mahabbat­pen, súıgenimen qosylýdan izdeıdi.

О́z baqytyn mahabbat kúshin ózine keri qaıtarýmen baılanys­tyrady. Sol úshin Mıhaılǵa ile­sip, sonaý Parıjden alystaǵy qazaq dalasyna joǵaltqan jaryn izdep shyǵady. Qazaq jigiti jaryn izdegen kisige serik bolyp, týǵan dalasyna keledi. О́z jeriniń qýa­tynan qorek alýdy murat tutady (166-b.) Buryn-sońdy tarıhty kúres ózgertedi, kúrestiń ıesi ha­lyq dep kelsek, brazılııa jazý­shy­sy mahabbattyń qýaty ǵana tarıhty ózgertedi degen qaǵıdany usynady. Onyń oıynsha, maha­bbattyń qýaty jeldiń, teńizdiń, atomnyń qýatyndaı bolady. Ol tarıhty ózgertýshi kúsh bolyp tabylady (70-b.)

Súıgeninen túsinistik taba almaǵan Ester (bular kúıeýimen birge otasqan on jyl ishinde birde urysyp, birde tabysyp, bir-biriniń uǵynysýyna jete almady. Bitpeı­tin urys-keriske shydamaǵan Ester kúıeýinen dem alý úshin, óz mahab­battaryn synap kórý úshin kóz jetpes alysqa kúıeýine aıtpastan taıyp turady). Mine, endi, kúıeýi muny izdep qııandaǵy shaǵyl qumǵa, taý-tasty ólkege Mıhaılǵa erip, súıgenine kezdespekke keledi. Es­ter jańa jerde, dini, tili, dili bas­qa elde ózine ózi kelgendeı bolady.

Buryn ózine beımálim dala­nyń bir qartynan sabaq alady. Mahab­bat syryn uǵýǵa jol ashyp berińiz dep suraıdy mahabbattyń qasiretin shegip, jan azabyna ushyraǵan Ester. Bir kúni ol janary kózinen mahabbat oty ushqyndaǵan adamǵa ushyrasady. Sóıtip ol soǵan beri­ledi. Endi sonaý qıyrdan kúıeýi izdep kelip, muny qaıta tapqanda, aıaǵy aýyr kúıde qalady. Izdep kelgen kúıeýi eriksiz onymen kelisip, oǵan baqytty ómir tilep, bata berýge májbúr bolady.

Brazılııa jazýshysy mahab­battan óz baqytyn izdep, sonaý qazaq dalasyna kelgende arma­nyna jete almaıdy. Baqytyn baıandy ete almaıdy…

Endi basty taqyrybymyzǵa oralaıyq. Sonda baqyt degenimiz ne? Osy saýal máńgilik sııaqta­nady da turady.

Ár adam baqytqa umtylady. Men de qudaıdyń qulymyn, men nege baqytsyz bolýym kerek, deıdi. Biraq ómirde basqasha. Baqytsyzdar jetip artylady. Sonda baqyt degenimiz ne? Bireý qarny toıyp tamaq ishkendi baqyt sanaıdy. Mol baılyqqa ıe bolsa, ne bıik mansapty ıelense, ózin baqytty sanaıdy. Men de­pýtat boldym, ózimdi baqyttylar sanatyna qosamyn, deıdi. О́zinen qyryq jas úlken baı kisige tur­mysqa shyqqan dáriger qyz ózin baqytty sanaıdy. Qala ákiminiń qolynan jańa páterdiń kiltin aldym, baqyttymyn deımin, bireýler Elbasynyń qabyl­daýyn­da bolyp, onyń qolyn aldym, ózimdi baqytty sanaımyn, deıdi zeınetker ustaz. Neme­remniń úılengen toıyn kórdim, menen baqytty jan joq shyǵar, deıdi bir maıdanger. Jıenimniń mınıstr, ne bankır bolǵanyn kórdim. Menen baqytty adam joq, deıdi bir qarııa. Kópten shyǵara almaı júrgen kitabymdy shyǵardym, munan artyq maǵan baqyt joq, deıdi jas jazýshy. Sonda baqyt degen uǵym keń maǵy­naly boldy ǵoı. Baqyttyń sonda qandaı ortaq maǵynasy, negizgi arqaýy bar?

Álde mansap alý da baqyt pa? Baılyqqa ıe bolý baqyt pa? Shyn baqyt nede? Baqyttyń ólshemi, krıterııi ne? Baqyttyń máni, ózegi nede? Baılardyń bári baqytty ma? Onda biz nege “Baılar da qasiret shegedi” dep kıno shyǵaryp jatyrmyz.

Adamnyń salmaǵyn ólshep bile­miz. Kisiniń dene qyzýyn gradýsnık­pen ólshep, onyń saý nemese naýqas ekenin aıyramyz. 360  men 400 ara­synda aıyrma bar ǵoı. Termo­metrdiń kórsetkishi adamnyń aýrý-syrqaýlyǵyn birden kórsetedi.

Qan qysymyn da tonometrmen bile alamyz. Qalyptan joǵary qan qysymy gıpertonıkti dál anyq­taıdy.

Al adamnyń baqytyn ólsheıtin aspap joq. Birden-bir naqty ólshem de joq. Baqytty, joǵaryda  kórse­tilgenindeı, árkim ártúrli túsinedi. Ataqty orys jazýshysy Lev Tolstoı óziniń “Anna Karenına” atty romanyna “Baqytty otba­synyń bári bir-birine uqsas, al baqytsyz otba­sy­lardyń árqaısysy ózinshe baqytsyz” degen sóılemdi epıgraf etip alýy (keıin ony mátinge qosyp jibergen-di) tegin emes. Baqyt pen baqytsyzdyq qosarlasa júretin, adam bala­sy qashyp qutyla almaı­tyn qubylys. Ony qolmen ustap kórýge de bolmaıdy, tek júrek­pen sezinýge jaratylǵan qubylys ekeni sózsiz.

Baqyt qudaıdyń adamǵa enshilep jibergen syıy ma, álde baqytty árkim ózi ter tógip ala ma? Baqytty quraıtyn elementter qandaı? Baqyt­ty nemen baǵalaı­myz?

Ár adam óz baqyty úshin ózi kúresýge mindetti. Baqyttyń ne ekenin anyq sezinbese, adam ne úshin kúresetinin qaıdan biledi.

Baqyt kúrespen kele me? Álde jazmysh syılaıtyn nesibe me?

Baqytty Jasaǵan jiberedi dep, qol qýsyryp jatsaq, baqytqa ıe bola alamyz ba? Adamǵa baqytty eńbek syılaı ma, álde jaratqan ózi kúnilgeri mańdaıyńa ólshep-piship qoıa ma? Nemese baqytty áke-she­sheń, laýazymdy týysqanyń syılaı ma? Álde ár adam óz baqytyn ózi qamtamasyz ete me? “Ár adam óz baqytynyń ustasy” dep aıtpaımyz ba?

Baqytsyz adam dep kimdi aıta­myz? Kedeı-kepshikti me, aýrý-syrqaýdy ma, ómirge qabiletsiz, da­ryn­syz jandy ma, jaryqqa kemtar bolyp kelgen (soqyr, mylqaý, kereń, aıaq-qoly kemis, jarymjan) adamdy aıtamyz ba? Álde ómirde durys joldan taıyp, qoǵamǵa, ja­qyndaryna kereksiz bolyp qalǵan­dardy ma?

О́mirge kemtar, jarymjan bolyp kelgen jandar máńgilik baqytsyz paqyrlar ma? Álde bular da ómirde óz baqytyn taba ala ma?

Baqytty bolý úshin ár adamnyń ózine tán talpynys-suranysy bar emes pe? Bireý baqytqa toıymsyz, ómirdeginiń bárin ózim ıemdensem, bárine jeke ózim qojalyq etsem dep armandasa, áldekimder mundaı teksiz toıatsyzdyqtan aýlaq, qana­ǵatshyl bolady, óz aldyna mını­mým meje-maqsat qoıady, soǵan jetse, ózin baqytty sezinedi, óz ómirine, tirshiligine qanaǵat tutady.

Álemdi tutas jaýlap alsam deıtin ozbyr basqynshylardyń da bolǵa­nyn tarıhtan bilemiz. Búginde shek­siz jeke bılikke qyzyǵýdan qash­paıtyn shenqumarlar da barshylyq. О́z baqytyn osymen, sheksiz-shetsiz ústemdik etýmen shatastyratyn jandar da az emes. Halyqtyń qarǵy­syn alǵansha, onyń jırenishti sezimin, ashý-yzasyn týǵyzǵansha, qyzmetten ketýge yńǵaı bermeıtin basshylar da jetkilikti. Olardy ýaqyttyń ózi bılik sahnasynan syryp tastap jatyr. Bul zańdy qubylys. Bıik mansapty baqyt sanaý osyǵan ákep saıady. Sondyq­tan da adamnyń baqyty shetsiz-sheksiz baılyqta da, shetsiz-sheksiz bılik qurýda da emes. Ár nárseniń ólshemdi shegi bar. Sol shekten shyǵý eshkimge baqyt ápermeıdi, kerisinshe adamnyń óz basyna sor ákeledi. Biraq muny árkim birden túsine de bermeıdi. Bul shyn baqyttyń shynaıy mánin tolyq ári tereń túsinbeýden týady. Kóp bolsa, uzaq bolsa, yzǵarly ári qaharly bolsa, baqyt ta mol ári mándi sııaqty kórinedi. Sóıtip qatelikke, opatqa urynady. Baqyt jónindegi óziniń teris túsinigin júzege asyrý úshin basqalardy qanǵa bógip, baqyt­syzdyqqa dýshar etetinin sezinbeı de qalady.

Baqyttyń úlken-kishisi joq. Qanaǵatshyl adam ózine baqytty qarapaıym nárseden-aq tabady.

Máselen, qatardaǵy dárigerdi alaıyq. Ol baı da emes, úlken man­sap ıesi de emes. О́zin árbir ope­rasııadan keıin adam janyn ara­shalap, ólimnen qutqaryp qalsa, ol ózin baqytty sanaıdy. О́z eńbeginiń naqty nátıjesin kórýden asqan adamǵa baqyt joq. Adal etken eńbegi, dárigerlik kómegi adam ómirin saqtap qalsa, oǵan budan artyq baqyt, abyroı joq. Osyny ózine úlken qanaǵat tutady, ózin ómirde qaralar sanyn kóbeıtip júrgen, qoǵamǵa bar-joǵyn belgisiz pende emes, naǵyz azamat, qoǵam­nyń belsendi, eseptegi múshesi sezi­nesiń. О́zińdi baqytty sanaısyń.

Baqyt degenimiz bir sáttik, jeke-dara bir mindetti jemisti atqarýdan týmaıdy, bir kúngi rekord, bir kúngi jeńis adamdy máńgi baqytqa bóle­meıdi. Baqyt adamnyń kúndelikti ómirde, qoǵamda turaqty óz ornyn tabýy. О́ziniń azamattyq, adamdyq, ata-analyq, joldastyq mindetterin halyqtyń bir bólshegi retinde atqara bilý adam baqytynyń ólshemi bolyp tabylady.

Baqyt uǵymy adamdy alǵa súı­reı­tin, jetildiretin, yntalan­dy­ratyn, órshildikke, erlikke, ózińdi ózin tanytýǵa, basqalarǵa moıyn­datýǵa jeteleıtin qundylyq.

Al baqytsyzdyq, áldekimder oı­laǵanyndaı, qashyp-qutylmaı­tyn, mańdaıǵa basqan tavro emes. Baqytsyzdyqtan arylýǵa ábden bolady. Biraq bul belsendi áreket, úzdiksiz ter tógýdi, qıyndyqpen qoryqpaı kúresýdi talap etedi. Árıne, buǵan árkimniń tózimi men órligi jete bermeıdi. Sondyqtan da keıbireýler úshin baqytsyzdyq mańdaıǵa aldyn ala jazylǵan qara tańbadaı, fataldy qubylystaı kórinedi. Bul jańsaq uǵym.

Etıka ǵylymynyń evdemonızm degen bir baǵyty bar, ol adam­gershilik pen adam mineziniń basty arqaýy adamnyń baqytqa umtylýy dep tanıdy. Iаǵnı, evdemonızm — baqyt týraly ilim.

Nemis fılosofy L. Feıer­bahtyń “Evdemonızm” atty eńbegi de bar. Ol bul eńbeginde erik pen baqytqa umtylýdyń birligin zert­teı kele, adamnyń baqytqa umtylýy men ólim arasyndaǵy qaty­nas­qa toq­talady. О́lim nemese ajal adamnyń baqytqa tyrysý jo­lyn­daǵy eń aqyr­ǵy bóget, kedergi bolyp tabylady. Bir sózben aıt­qanda, ólim ǵana adamnyń baqytqa talpynysyna sońǵy núkteni qoıady.

Baqytqa ne jatady? – deıdi de L. Feıerbah, oǵan ózi jaýap beredi. – О́mirge qatysy barlardyń bári soǵan jatady, óıtkeni ómir men baqyttyń túpki máni bir. Búkil talpynys (áreket), eń bol­maǵanda deni durys umtylystyń bári baqyt­qa jetý jolyn kóz­deıdi. Adamnyń búkil dene músheleri men tirshilik qurylymdary ba­qyttyń da organdary bolyp tabylady… Adamǵa bir dene múshesi ómir súrýge kedergi keltirse, ony kesip tastaýǵa bolady. Al “óz jú­re­gińdi sýyryp tasta, basyńdy kesip tasta” degen sózdi ázirshe eshkimniń aýzynan estigenimiz joq, deıdi fılosof. Adam óz basy­men qoshtasqanda, ol búkil baqy­tynan aırylady, jalpy baqyttan bir jola ajyrap qalady. Al qajettilik bar jerde baqyt esh joǵalmaıdy.

Jarymjan adam óz baqytyn densaýlyqpen tyǵyz ushtastyrady. Denim saý bolsyn, denim saý bolsa, eńbekke qabiletim saqtalady, eńbek­pen birge maǵan baqyt ta keledi, – deıdi.

Ata-ana bolýdan asqan ǵanıbet bar ma? Balalarǵa degen súıispen­shilik ózińe degen mahabbatty teriske shyǵara ala ma! Árıne, ata-ana bala­lary bolmasa, kóp qıyndyqtan, kúsh-jiger jumsaýdan, qaı­ǵyǵa dýshar bolýdan arylar edi. Al sonymen birge balaly bolý, ur­paq súıý ony qanshama lázzatqa bóleıtini belgili emes pe! Súıis­pen­­shilikpen jasalǵan qurbandyq qurbandyq emes, ol ǵajap dúnıe.

Bul qatigez dúnıede tek jaqsy­lyq pen ásemdik qana ótkinshi me? Sondaı-aq sumpaıy da, jaǵympaz da, jıirkenishti de, sumdyq tajal dúnıeler de ótkinshi emes pe! Aqyn bitken nelikten ótken jaqsylyqty zar eńirep, eske alyp, joqtaý aıtady. Sonymen birge jamandyq ta kúıreýge ushyrap jatqan joq pa!

Ýaqyt bárine únsiz kýá ǵana emes, tirshilik etýdiń formasy men sharty da emes pe!

Eger adamdy ýaqyttan aıyrsa, onyń ýaqytyn urlap alsa, onda tamyryndaǵy ystyq qanyn, keýde­sindegi júregin, basyndaǵy mıyn sýyryp alady da, adamda ólimnen basqa eshteńe qalmaıdy.

Sharapqa qumar adam kóz dári­gerine kelip, ózin emdeýdi usyndy deıik. Sonda dáriger oǵan: siz sharap ishýdi súıesiz be, álde kózi­ńiz­diń jazylýyn qalaısyz ba dep suraı­dy. Siz sharap ishýden kóp láz­zat alatyn bolsańyz, kózdiń kórýinen góri sharap sizge úlken ıgilik bolǵa­ny, eger kózińizdiń kórýin qalaıtyn bolsańyz, sharap siz úshin úlken qasiret, deıdi. Biraq adamdar keıde az ǵana ótkinshi rahat úshin, baqytqa umtylýdyń úlken áreketinen kóz jazyp qalady. О́z baqytyn jalǵan, ýaqytsha jeńil dúnıelerge aıyr­bastap alady.

Baqyt pen ózin-ózi súıýdiń (sebıa­lıýbıe) arasynda da úlken alshaqtyq bar. Adam baqyty – sýbektıvtik qubylys. Meniń baqytym meniń ózimdik erekshe­ligimnen tys ómir súrmeıdi, tek menimen ǵana tirshilik etedi.

Baqyt sııaqty ózimshildik te (samolıýbıe, sebıalıýbıe) menen tys ómir súrmeıdi. Maǵan ózime tán ózimshildik ıelik etedi. Ár adamnyń óziniń erkine, jigerine, qasıetine táýelsiz ózimshildigi bolady, odan ony aıyra almaısyz. Basyn kes­peıinshe, júregin julyp almaı­ynsha bul qasıeti onyń ózimen birge bolady.

Ár adam ózin jaqsylyqqa baýlýy qajet. Eń jaqsy sharaptyń ózi de úırenbegen nemese sapasyz sharap iship ósken adamǵa súıkimsiz kórinedi.

Adamı moral basqanyń baqy­tyn teriske shyǵaratyn baqytty moıyndamaıdy, basqalardyń baqy­tyn aıaqqa taptaıtyn, oqshaý­lanǵan baqyt bolýy múmkin emes. О́ıtkeni bireýdiń baqytsyzdyǵy negizinde óz baqytyńdy baıandy etýge bolmaı­dy. Moral ataýly jalpy ortaq baqyt­ty, ózgege zardap, zalal shektir­meıtin baqytty joǵary qoıady.

Basqa jandardyń baqytqa úmitin joqqa shyǵarý, ózgeniń baqytsyz­dyǵy seniń júregińe de, baqytyńa da kóleńke túsiretinin sezinbeý jı­renishti, adamgershilik ar-uıatqa syıymsyz qubylys. Basqa jan­dardyń baqytyna jáne baqyt­syz­dyǵyna ortaqtasý, baqyttymen birge baqytty, baqytsyzben baqyt­syz­dyqty birlese seziný – adamgershi­lik, parasattylyqtyń ólshemi.

Jaqsylyq degenimiz adamnyń baqytqa talpynysynyń ózegi bolyp tabylady. Jamandyq osyǵan qarama-qarsy uǵym. Baqyt­syz­ǵa qol ushyn berý, járdemdesý, ol zárý bolǵanda oǵan kómekke barý – parasattylyq nyshany. Bul adam baqytyna ortaqtasý degen sóz.

Nemis fılosofy: siz neni qala­sańyz, sony isteńiz, biraq adam boıynan ózimshildikti birjola syǵyp shyǵara almaısyz. Biraq siz jaýyzǵa, haıýanǵa tán jáne júrek­siz ózimshildik pen qaıyrymdy, qara­paıym, adamı ózimshildiktiń arasyn ajyrata bilýińiz kerek, deıdi.

Kimge baqyt tek ózimshildik bo­lyp kórinse nemese jalǵan ári josyqsyz dúnıe sekildense, olar úshin aıanyshqa toly baqytsyzdyq ta shynaıy shyndyq bolyp esep­tel­meıdi. О́ıtkeni baqytsyz­dyqqa degen ókinish sezimi qanaǵattaný men qýa­nysh lúpilinen eshbir kem emes mólsherde ózimshil ári qyzý qandy bolady.

Bul kúnde baqyt máselesi bizde ǵana emes, batys qoǵamynda da ke­ńinen sóz bolýda. Munda bul prob­lemany adamdardyń saıasatqa qaty­sýymen baılanystyra qarastyrýda. Olarda “baqytty selqostyq” (schastlıvaıa apatııa) degen termın ǵylymı aınalymǵa tústi. Kúnde­likti ómirdiń kúıbeńimen, turmys tala­bynyń kóptigimen adamdar osyndaı selqostyqqa dýshar boldy. Tehnı­kalyq progreske qatynasta da selqostyq paıda boldy. Inter­net shyqty, baqyt ákelgen joq. “Táýel­sizdik deklarasııasy” qabyl­dandy: ómir súrýge, bostandyqqa jáne baqytqa umtylýǵa jol ashyldy, al baqyt kelgen joq. Bul kúnde lıberaldyq demokratııa eshqandaı baqyt ákelgen joq degen tujyrym beleń alyp otyr.

Batystyń bir ǵalymy (R. Laın) búgingi baqytsyzdyq pen depres­sııanyń kózin otbasylyq yntymaq­tyń qojyraýynan jáne basqa adamdar arasyndaǵy qatynas­tardyń álsireýinen kóredi. Munyń bári naryqtyq ekonomıkadan týyp otyr, biraq ony jaqsartý jolyn­da saıası ınstıtýttar eshteńe istep otyrǵan joq, deıdi ol. Budan ári ǵalym baqytsyzdyq jaılaǵan or­tany sanamalap shyǵady: otbasy, jumys orny, qarjy, meken jaı, ózara qa­tynasta senimniń azaıýy, prog­reske kúdiktiń kóbeıýi, qoǵam­daǵy bedelge degen qurmettiń kúrt kemýi jáne t. t. atap kórsetedi. Mine, osylaı “baqytty selqos­tyq” baqytqa qol jetkizýdiń kú­mándiligi shaǵyn baqytsyz­dyq­tardyń jahan­dyq dárejege ulasý ıdeıasyna ushta­sady. Batystyq sanada aqshaǵa degen kózqarastyń ózgerýi baıqa­lady. Ol qýanysh qana emes, qaıǵynyń da qaınar bulaǵy retinde baǵalanýda. “Baqyt tek aqshada ǵana emes” degen túsinik te ornyǵýda. “Adam baqyty – aqshada” degen uǵym kerisinshe postkeńestik elderde beleń alyp keledi. Árıne, bul da ótkinshi qubylys. Áli-aq batystaǵydaı bularda da kapıtaldyń dıktatý­rasy birtin­dep álsireıtin bolady.

Adamdar baqyttyń shyn mánin aqshadan izdemeı, óziniń ishki jan dúnıesiniń ómirde qanaǵat tabýynan, adam qabiletine degen suranystyń bar-joǵynan izdeıtin bolady.

Qazirgi kezeńde saıasatqa, ómir­ge selqostyqtyń syryn baqyttyń bolymsyzdyǵynan, oǵan jetýdiń úmitsizdiginen izdeý beleń alyp tur. Sondaı-aq baqyt uǵymyn gıperbolızmmen túsin­dirýge uryna beremiz. Bári keremet, bári basqa­lardan erekshe bolǵanda ǵana adam baqytqa keneletindeı kóremiz. Sonda ǵana adamnyń baqytyn sezingendeı bolamyz. Al adamnyń bári asqaq, sırek ólshemmen ómir súrmeıdi ǵoı. Ár jannyń ózine laıyq, ózine deńgeıles talap-su­ranysy bolady. Sol qanaǵattansa, ol ózin baqytty sezinedi.

Máselen, shaǵyn aýyldaǵy temir ustasyn alaıyq. Onyń baqyt­qa degen ólshemi qaladaǵy ataqty kıno akterinen ózgeshe, bir-birimen salystyrýǵa kelmeıdi. Árqaısynyń baqyt ólshemi ár deńgeıde.

Temir ustasynyń baqyty nede? Temir-tersekpen kásip etetin ol aspandaǵy aıǵa umtyl­maıdy, óz baqytyn álemge áıgili konstrýk­tor bolýdan izdemeıdi. Onyń ózi qandaı qarapaıym bolsa, baqyt jónindegi uǵymy da qarapaıym, naqty ári túsinikti, qolynan keletin, aqyly men sheberligi jetetin dúnıe. Jumysy toqtaýsyz júrip tursa, aýyldastary munyń eńbegine dán rıza bolsa, bir kúni basynyń saqınasy ustap, jumys­qa kelmeı qalsa, ony jabyla izdep, el áýre-sarsań bolyp, usta jákem qaıda dep jatsa, munyń ózi bul úshin úlken ǵanıbet. Jumysqa qashan shyǵasyz, tez jazylyńyz dep buǵan tileýqor bolyp jatsa, munyń ózine budan basqa ne kerek? Ol óz isine, jumysyna, óz kásibine ábden rıza. Eńbek etedi, tabys ta tabady. Bala-shaǵa ósip jatyr, joqshylyq kórmeıdi. Asyp-tasyp dúrildep jatpasa da, ózderine bári jetip artylady. Usta ózin baqyt­ty sezinedi. Ol ǵaryshkerdeı ata­ǵym jer jarmady demeıdi, esimi osy aýyldan árige ketpese de, ózine-ózi dán rıza. Ol óz ómirin, turmys-tirshiligin ózi qanaǵat etedi. О́zin baqytty sezinedi.

Adamnyń baqytty bolýy úshin Jer sharyn jaýlap alýdyń, ataǵy álemdi sharlaǵan úlken jazýshy ne sportshy bolýdyń mindetti emes ekeni de belgili. Aýyl ustasy ózine-ózi táýbe etedi, otbasy aman-esen, balalary ósip, jetilip keledi. Iship-jemi jetkilikti, kıer kıimi bar. Bárine qanaǵat etedi, kóńili toıattaıdy.

Qysqasy, baqytty bolý, ózin baqytty seziný gıperbolıkalyq ólshemderge ǵana táýeldi emes, ol qanaǵatqa, táýbeshildikke, adam­nyń ishki sezim dúnıesine de tikeleı baılanysty. Adam toıym­syz bolsa, anaǵan jetsem, myna­dan ozsam degen pendeshil­dik qulyqqa berilse, ol shyn baqytty sezine de, baǵalaı da almaıdy. Baqyt degendi kóktegi juldyzdy, aspan­daǵy Aıdy qolǵa ustaýmen baıla­nystyrmaý kerek. Baqyt degen túsingen adamǵa qarapaıym uǵym. Ony óziń qalaı túsinesiń, oǵan qandaı maǵyna beresiń, sonymen ólshenedi. Ba­qyt barynsha qara­paıymdy­lyqty, tabıǵılyqty, kúndelikti ómirdegi shyn qajet­tilikti tereń túsinýden týady.

Ras, buryn qoǵam úshin, halyq úshin ómirin sarp etýdi adamdar ózderine baqyt, paryz sanaýshy edi. Endi ındıvıdýalızm (“ındı­vıd” sózi latynnan aýdarǵanda “bólinbeıtin” degen uǵymdy bil­di­redi) qoǵamnyń negizgi qundy­lyǵy sanalatyn saıasat tusynda kópshi­lik úshin, halyq úshin ter tógý, qaltqysyz eńbek etý, kerek bolsa, ómirin qurbandyqqa shalý (al­trýızm) adam baqytynyń tinin, ózegin quraı alar ma degen saýal da týady. Munyń bárin  aldaǵy ómir kórseter. Degenmen de, kóp­tiń qamyn jeý, jaqsyly­ǵyńdy jeke basyńnan artyltý gýma­nızmniń nyshany ekenin eshkim joqqa shyǵara almas.

Biz maqalamyzda jeke tulǵa­nyń baqyty degen uǵymdy áńgime ettik. Al endi el baqyty, halyq baqyty jaıynda az-kem aıtar bolsaq, munyń ózi eń aldymen ár adam­nyń jeke baqytynan qurala­ryn este ustaýymyz lázim. “Ba­qyt­ty ómir bolmaıdy, baqytty kúnder bolady” degen sóz taýyp aıtylǵan. Rasynda da, bastan-aıaq tek baqyttan basy aınalǵan kúıde ótetin ómirdi kóz aldyńyzǵa elestetý múmkin emes. Baqytty sátteri, baqytty kúnderi kóp ómir – baqytty ómir. Sol sııaqty, baqytty ómir keshken adamdary kóp el – baqytty el. Qazaq­stanymyz sondaı elge aınalsyn desek, bizdiń árqaısymyz óz baqytymyz óz qolymyzda ekenin áste esten shyǵarmaýǵa tıispiz.

Ábdesh QALMYRZAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, 
professor.

28 maýsym 2006 jyl.