Jasyl ekonomıka: Qazaqstannyń áleýeti qandaı?

Bul derekti elordada ekin­shi márte ótkizilgen jasyl ósim forýmynda AHQO-nyń basqa­rýshysy Qaırat Kelimbetov kel­tirdi. Ol keler jyly birqatar jańa kompanııalarmen esele­netinin jetkizdi. Byltyr qarjy orta­lyǵynyń bırjasynda «Ja­syl» ınvestısııa qaǵıdaty beki­tildi. Júıeli jumystyń jolǵa qoıylýymen AHQO-nyń bedeli arta túskenin aıtty.

– Bedeldi qarjy ortalyq­tarynyń jahandyq reıtınginde «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵy 51-orynǵa kóterildi. Al Shyǵys Eýropa jáne Orta­lyq Azııada bizdiń ortalyq kósh­tiń basynda. Osylaısha Nur-Sultan sha­harynda ornalasqan AHQO álem­dik qarjy júıesiniń kartasynda tany­maldylyqqa ıe boldy. 2017 jyly Eýro­pa qaıta qu­rý jáne damý bankimen bir­le­­sip Qazaqstanǵa arnalǵan «ja­syl» qarjy júıesiniń tujy­rymdamasyn qa­byl­dadyq. 2018 jyly «jasyl» qarjy boıyn­sha AHQO keńesi quryldy. Onyń músheleri turaqty qar­jy­lan­dy­rý isiniń mamandary, úl­ken jıyr­malyqtyń deń­geıinde moıyn­dal­ǵan sarapshylar bú­ginde ha­lyq­ara­lyq sarapshy­larmen birge ortalyqtyń zań­namasy aıasynda «jasyl» qar­jylandyrýǵa baıla­nys­ty ret­teýshi bazany qurýǵa baǵyt­tal­­ǵan jumys qolǵa alyndy. So­nymen qatar «jasyl» qar­jy­­­lan­dyrýǵa baılanysty zań­dy jetildirý úshin Ekologııa, geo­lo­gııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıs­trligimen de belsendi ju­mys júr­gizilip jatyr. Jańa eko­logııalyq kodekstiń jobasy Par­lamentte oń qabyldanyp, onyń kómegimen elimizde «ja­syl» qar­­jylandyrýmen baılanys­ty kóp­te­gen ınnovasııalyq ja­ńa­lyqtar engiziledi degen úmit­te­min, – dedi Q.Kelimbetov.

Ýaqyt ótken saıyn jahandyq klımat máselesi ýshyǵyp bara jat­qany málim. Osy rette «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý bul zaman­nyń buıryǵy dep esepteıdi Býtan koroldiginiń eks-premer-mı­nıstri Serıng Tobgaı.

– Ýaqyt sozdyrmaı bar­lyq mem­­leketter «jasyl» ekono­mı­kaǵa kóshkeni abzal. Dú­nıe júzindegi klımattyń kúrt óz­­gerýi týraly dálel kel^­ti­rý­diń ózi ar­tyq. Ony barshamyz sezip kelemiz. Bú­ginde synap baǵanasy álem boıynsha 1 gradýsqa joǵarylady. Daýsyz, bul alańdatarlyq jaǵdaı. Te­ńizge shyǵýǵa múmkindigi joq elderde aýa raıy 1,5 gradýsqa deıin kóterilip jatyr. Bul ma­­man­­dardyń aıtqany. Muz­dyq­tar­dyń erýi teńiz deńgeıiniń kóte­rilýine alyp keledi. Buǵan Gren­lan­dııadaǵy muzdyqtardyń erýi naqty dálel. Osyǵan baılanysty bolashaq urpaqtyń máse­lesin qazir­den bastap oılan­ǵanymyz durys, – dedi S.Tobgaı.

Álemdegi jylyný máselesine Qazaq­stan da beıjaı qarap otyr­ǵan joq. Bul oraıda elimiz­degi jaǵdaıdy reformalyq deń­geıde retteýdiń qareketin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıs­trligi qolǵa almaq. Vedomstvo basshy­sy Maǵ­zum Myrzaǵalıev «jasyl» qar­­jy­lan­dyrý, jasyl tehnologııany jappaı damytý quqyqtyq sheshimsiz qıynǵa soǵatynyn aıtady. Sol sebepti jyl so­ńyn­da Parlament minberinde tal­­qylanatyn Eko­lo­gııa­­lyq kodeks saladaǵy túıtkildi pro­ble­malardyń sheshil­ýi­ne sep bolady dep sendirdi.

– Bıylǵy jyldyń aıaǵynda zań jobasy Parlamentte tal­qy­lanady. Bul refor­mada «jasyl» qarjylandyrý, «ja­syl» jobalar uǵymdary engi­zil­di. Qazaqstan «jasyl» ınves­tısııa tartý boıynsha Eýropa qaıta qurý jáne damý banki, Azııa da­mý banki, Dúnıejúzilik bank syndy uıymdarmen árip­testikti jalǵastyrýǵa nıetti. Álemdik tájirıbeni eskersek, ekolo­gııa­lyq máselelerdi sheshýde qar­jy tartý qalypty úrdis. Qazaq­stan balama sheshimderdi qarastyryp, bul baǵytta ınvestısııa tartý isin jandandyrmaq, – dedi M.Myrzaǵalıev.

AHQO «jasyl» qarjy­lan­dy^­rý ındýstrııasyn arttyrý maq­sa­tynda memle­kettik jáne kvazı­memlekettik organ­dar­men árip­testik baılanysty ornatqan. Bul áriptestik atalǵan naryqta al­ǵash­qy qundy qaǵazdardy shy­ǵarýǵa negizdelipti.

– Islamdyq qarjylandyrý naryǵyn damytý úshin qundy «jasyl» qaǵazdardy, sondaı-aq «jasyl» sýkýkty shyǵarý isi qolǵa alyndy. Buǵan qosa Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynyń ákim­dikte­rimen «jasyl» jobalar pýlyn qalyp­tastyrý boıynsha belsendi jumys júrgi­zilýde, – dedi Q.Kelimbetov.

Aıta keteıik, Jasyl ósim forýmyna 300-den astam otandyq jáne álemdik qarjygerler, eko­­no­mıster, saıasatkerler jáne bıznes ókilderi jınaldy. Bıyl­­ǵy forýmnyń jumysy «jasyl» taksonomııa, zııandy shy­ǵa­ryndylar já­ne jasyl qarjylandyrý aıasynda órbidi.

Sóz oraıy kelgende aıta ketken jón, TMD elderi arasynda Qazaqstan «jasyl» ekonomıkaǵa alǵashqylardyń biri bolyp kóshti. Climate Bonds Initiative kom­panııasynyń dereginshe, 2019 jyldyń alǵashqy jartysynda «jasyl» qundy qaǵaz­dardyń kólemi 118 mlrd AQSh dol­laryn quraǵan. Bul álemdik na­ryq k­apıtalynyń 1%-na jýyq­taıdy. Soǵan qa­ramastan, parnık gazynyń jyl saıynǵy mólsheri azaımaı tur.