Qonaev

Jeksenbi, 13 qańtar 2013 0:40

Men bir kezdegi alys saǵymdaı kóringen alpystyń asqaraly qyrqa­sy­nan attap,  jetpis degen jasqa jaqyn­dap otyrǵan janmyn. О́mirimniń jazy ketip, kúzi men qysy qalǵanyn moıyndaý paryz. Zeınetker atandyq, nemere súıdik, oı toqtattyq. Kóńil ár nársege alań…

Jeksenbi, 13 qańtar 2013 0:40

Men bir kezdegi alys saǵymdaı kóringen alpystyń asqaraly qyrqa­sy­nan attap,  jetpis degen jasqa jaqyn­dap otyrǵan janmyn. О́mirimniń jazy ketip, kúzi men qysy qalǵanyn moıyndaý paryz. Zeınetker atandyq, nemere súıdik, oı toqtattyq. Kóńil ár nársege alań…

О́mirdiń jaqsysyn da, jamanyn da kórdik. Qarııalyq jasqa jetkenime táýbe deımin.

Qudaıshylyq jolymen ómir súrdim. Imandylyqqa sendim. Shyndyqty aıtamyn dep jekkórinishti bolǵan kúnderim de az emes. О́ıtkeni aqıqatty betke aıtqan adamnyń eshkimge jaqpaıtyny belgili ǵoı.

Osy ǵumyrymda kóp elge bardym, kóp jerdiń dámin tattym. Alashtyń ardaqty adamdarymen kezdeskenimdi de maqtanyshpen aıta alamyn. Solardyń ishindegi erekshe este qalǵan jannyń biri – Dinmuhammed Ahmetuly Qonaev der edim.

…Elýinshi jyldardyń aıaǵynda Almatydaǵy jo­ǵary oqý or­nyn bitirgennen keıin týǵan elim – Arqa tósine keldim de birden jumysqa ara­las­tym. Arada on úsh jyldaı ýaqyt ótken soń oblystyq partııa komıtetiniń sol kezdegi basshysy N.E.Krýchına meni Ereımentaý aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵy qyzmetine usynatynyn aıtty. Beký úshin Almatyǵa baryp, Ortalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy D.A.Qo­naevtyń qabyldaýynda bolý kerek edi. Jetpisinshi jyldardyń basyndaǵy jaz aılarynyń birinde, mine, osy sharýamen astanaǵa at basyn tiredim. Taldyqorǵan oblysynan tap osyndaı qyzmetke bekitilýge kelgen Ǵalym Turǵanbaev ekeýmiz Ortalyq Komıtet úıine qatar kirdik. Dımekeń jyly shyraımen qarsy aldy. Kóńilge qonymdy aqylymen, partııa jolynyń jińishke ekenin ekeýmizge aıta otyryp, sońynda janym­da­ǵy Ǵalymǵa burylyp: “Sen elińniń ortasyndasyń, – dedi. – Saǵan qyzmet atqarý, jumys isteý qıynǵa soqpaıdy. Qı­yn­shylyq kóretin, taıaqty kóp jeı­tin myna Qasym ǵoı. Soltústikte ózge ult ókilderiniń basym bop ketkenine qarap aıtyp otyrmyn. Olarmen jumys isteý ońaı emes”, – dedi oılanyp. Sóıtti de ekeýmizdiń arqamyz­dan qaǵyp, esiginiń tabaldyryǵyna deıin shyǵaryp saldy. Ol kisiniń osy bir aıtqan sózine qaraǵanda, oblysta bolyp jatqan kóp máselelerdi búge-shigesine deıin bilip, sezip otyratyn kemeńger adam boldy-aý dep kópke deıin tańǵalyp júrdim.

Sodan keıin Dımekeńmen ár jyl­da­ry egin alqaptarynda, oblys ortaly­ǵyndaǵy jınalystarda júzdesip júrdik. Ol kisimen taǵy da betpe-bet jolyǵyp áńgimelesýim 1985 jyldan keıin jıirek bolǵanyn aıtar edim. Solardyń ishindegi eki oqıǵa esimnen keter emes. Birinshisi 1985 jylǵy qyrkúıektiń basynda SOKP Ortalyq komıtetiniń Bas hatshysy M.S.Gor­bachevtiń Sibir jaqtan birden Selıno­grad­qa kelý saparyna baılanysty boldy. Ol ýaqytta men  oblystyq at­qarý komıtetiniń tóraǵasy edim. Bas hatshy Selınograd aeroportynda qarsy alyndy. Kelgen bette ol Dımekeńmen selqos, salqyn amandasty da sharýashy­lyq jaıyn onsha kóp suramastan qalanyń ishindegi ózine dep arnaıy ázirlengen rezıdensııasyna tartyp otyrdy. Al Dımekeń men sol kezdegi Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev, Odaqtyq Mınıstrler keńesiniń orynbasarlary Nýrıev pen Arhıpov qalanyń syrtyndaǵy Qyzyljar rezıdensııasyna jaıǵasty. Bul kisilerdi kútip, qas-qabaǵyna qaraý maǵan tapsyryldy. Dımash Ahmetuly aeroport pen qala ishindegi Gorbachevtiń ózine kórsetken qyrynan unjyrǵasy túsip, renjińkirep otyrdy. Bir kezde túski asqa otyrar aldynda: “Osy qyzmetti 75 jasqa tolǵan soń qoıatyn shyǵarmyn”, – dep qaldy.

KSRO Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary Zııa Nurıuly Nurıev qaratory, orta boıly kelgen, sózge ashyq, ańqyldaq adam eken. Myna sózdi estigende salǵan betten Dımash Ahmetulyna: “Olaı demeńiz. Nege óıtip aıtasyz? Gorbachev qoryqqanyn syılaıtyn adam. Onyń sharýashylyqty onsha bilmeıtinin umytpańyz. Sony paıdalana otyryp qamshyny basyńyz oǵan. Pikirińizdi dálelmen aıtsańyz taıǵaqsıdy. Al oǵan tájirıbeńiz jetedi. Sizden qaımyǵatyn bolady. О́zińiz bizge áli kereksiz. Túrkilerdiń lıderi ekenińizdi umytpańyz”, – dedi.

Myna sózdi estip otyrǵan men ishim jylyp, Zııa Nurıulyna mundaı rıza bolmaspyn. Esimi úlken árippen jazylatyn bul azamattyń dastarhan ústinde aıtqan sol bir jigerli sózine Dımekeń ájeptáýir kóterilip qaldy. Sodan Selınogradtan keter ketkenshe kóńildi, jaıdary otyratyn boldy.

Halqymyzdyń ortaq tarıhynan syr shertip, áńgimelesken sátterden ańǵarǵanym, Zııa Nurıuly ózimizdiń baýyrymyz – bashqurt halqynyń perzenti bolyp shyqty. “Jaqsyda jattyq joq”,– degen ǵoı. Keterinde maǵan telefonyn jazyp berip, Máskeýge jolyń túse qalsa  úıge soq, kelmeseń ókpeleımin dep keń qoltyqtyǵyn ańǵartty. Alystyń ózinen de aǵaıyn taýyp júrgen “qarǵa tamyrly qazaqpyz” ǵoı. Zııa Nurıuly keıin respýblıka kóleminde sheshe al­maı júrgen kóptegen má­se­lelerimdi al­dyna barǵa­nym­da birden sózge kelmeı rettep berip otyrdy.

Dımash Ah­met­ulymen jo­ǵarydaǵy Gor­bachev sapary­nan keıingi kez­desýim 1986 jyldyń kók­teminde bol­dy. Bul bizdiń soń­ǵy júz­de­sýi­miz edi. Sodan bi­rer aı buryn, ıaǵnı 13 naý­ry­zda oblystyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy  N.E.Morozov pen oblystyq atqarý komı­te­tiniń tóraǵasy meniń aramda prınsıpti má­se­lege baı­la­nysty prın­sıpti áńgime boldy. Jabyq bıýrodaǵy bul aıtys neden shyqty deı­siz­der ǵoı? Oblysta qazaq kadrlaryn kemsitý, olardy jaýapty oryndarǵa qoıýǵa kedergi keltirý, qandas­tarymyzdyń sózi men júris-turysynan ilik izdeý ábden shegine jetken edi. Aýdandar men qaladaǵy onsyz da az basshy qazaq jigitteri kómek kútkendeı maǵan qaraıdy. Al men jerge qaraımyn. О́stip júrip aqyry 1986 jyldyń 13 naýryzyndaǵy oblystyq partııa komı­tetiniń jabyq bıýrosynda shydamymnyń shegi ábden shegine jetken men burq etip atyldym da N.E.Morozovpen jalǵyz ózim aıqasqa tústim de kettim. Bir jarym saǵattyq shaıqas kezindegi meniń dáleldi, ýájdi sózimnen  soń ol “jedel járdem” máshınesimen  aýrýhanadan bir-aq shyqty. Oblys basshysy sodan tabany kúrekteı bir aı boıy dárigerge qaralyp, emhanada jatyp aldy. Onyń bul áreketiniń árıne, ózinshe sebebi, ishki esebi bar edi. Ol – elge áıgili bolyp qalǵan jabyq bıýrodaǵy aıtysty ýaqyt ótkize kelip umyttyryp jiberý bolatyn.

Kóp uzamaı Almatyda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń plenýmy bolyp, men soǵan qatynastym. Plenýmnyń aldynda ár oblystyń basshylary D.A.Qonaevtyń dástúrli qabyldaýyna baryp, jup-jubymen kirip jatty. N.E.Morozov “aýyryp” jatqandyqtan men birinshi basshyǵa jalǵyz ózim kirdim. Dımash Ahmetuly kezdesken saıyn maǵan: “Qasym!”– dep arqamnan qaǵa qarsy alyp, jyly iltıpat kórsetip júretin. Bul joly: “Áı, Táýkenov… Senbisiń”,– dep salqyn júzben qarsy aldy. Myna sózine qaraǵanda bizdiń oblysta ótken jabyq bıýrodan bul kisige durys maǵlumat berilmegendigi ańǵarylyp qaldy.

– Dımash Ahmetuly, eń aldymen meni tyńdap alyńyz. Sodan keıin kináli dep esepteseńiz óz erkińiz bilsin. Esker­te­ti­nim: men mansap qýyp júrgen adam emespin,­ – dep ishtegi ý men zapyrannyń bárin jasyrmaı, túgeldeı baıan ettim. Olardyń myna qylyqtaryna tosqaýyl qoıylmasa, keleshekte elimizde bas kóterer el azamattarynyń qalmaıtynyn jasyrmadym.

Qansha ýaqyt ótkenin bilmeımin, sózimdi bólmeı túgel tyńdaǵan Dımash Ahmetuly barmaqtarymen ústeldi tyqyldata basyn shaıqap, biraz otyrdy da suńǵula minezimen: “Qasym, seniń búgin maǵan kirgeniń qandaı jaqsy bolǵan. Men kóp nárselerden beıhabar ekenmin ǵoı”, – dep alǵashqy kirgen bettegideı emes, bııazy ún qatyp, telefon arqyly uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisimen sóılese bastady.

– Selınograd oblystyq partııa komıtetindegi Tımoshenko men atqarý komıtetindegi Shendrıktiń taırańdaýy jetken joq pa?.. Sońǵysyn dereý zeınetkerlikke jiberip, al anany basqa jumysqa aýystyrý kerek,– dep taban astynan nusqaý berdi. Morozov jónindegi pikirin bildirmedi. Biraq kóp uzamaı ol da ornyn bosatyp, óz jónin tapty.

…Dımekeńniń 90 jyldyǵy qarsańynda gazetterde estelikter shyǵa bastady. Solardy oqı otyryp, men de ol kisi týraly ózimniń bilgenimdi qaǵazǵa túsirdim. Joǵarydaǵy jáıtter eshqandaı da qospasy joq bolǵan oqıǵalar. Ony úlken adamnyń ómirbaıanyn tolyqtyrar shaǵyn detal, shtrıh retinde jazyp otyrǵanymdy esterińizge salamyn.

Qasym TÁÝKENOV,
zeınetker.

Astana.

30 qarasha 2001 jyl.