Qazaqstannyń álemdik reıtıngtegi orny anyqtaldy
Kún tártibinde qaralǵan birinshi másele − Dúnıejúzilik banktiń «Doing Business» reıtıngindegi jáne basqa da halyqaralyq reıtıngterdegi Qazaqstannyń pozısııalaryn jaqsartý sharalaryna qatysty boldy. Aldymen Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov «Doing Business»-tiń bıznesti júrgizýdi jeńildetý pozısııasynda Qazaqstan 2019 jyly álemniń 140 eliniń ishinde 28-oryndy alǵanyn atap ótti. Ásirese bıznes júrgizýde kórsetkishi joǵary Almaty, Aqtaý jáne Aqtóbe qalalary oń nátıjege qol jetkizgen.
Ol memleket aldynda úlken mindet turǵanyn aıta kelip, 2025 jyly alǵashqy jıyrma eldiń qataryna kirýge tıis ekenimizdi habarlady. Qazirgi reıtıngtiń kósh basynda Fınlıandııa, Aýstralııa jáne Latvııa sekildi memleketter tur.
Dúnıejúzilik banktiń LPI (Logistics Performance Index) reıtıngi, ıaǵnı elderdiń saýda jáne kólik ınfraqurylymynyń damý deńgeıi boıynsha Qazaqstan 71-oryndy ıelendi. Bul – byltyrǵy kórsetkish. Osy baǵytta ózgelerge úlgi bolǵan Izraıl, Islandııa, Malaızııa sekildi eldermen ıyqtas bolý úshin aldaǵy 6 jylda barlyq olqylyqtardyń ornyn toltyrý mindeti turǵany da aıtyldy. Kelesi kezekte jahandyq básekege qabilettilik ındeksin Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým esepteıdi. Bul reıtıngte Qazaqstan 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha 59-oryn aldy.
– 2025 jylǵa qaraı elimiz alǵashqy 40 eldiń qataryna kirýi tıis. Bul Italııa, Estonııa, Chılı sııaqty elderdiń deńgeıi. Jahandyq básekege qabilettilik ındeksinde kedendik resimdeýdiń tıimdiligin erekshe atap ótý kerek. Bul faktor boıynsha Qazaqstan 64-orynda. 2025 jylǵa qaraı alǵashqy 40 eldiń qataryna kirýimiz qajet. Bul Izraıl, Chehııa, Chılı sııaqty elderdiń deńgeıi, – dedi R.Dálenov.
Ulttyq ekonomıka mınıstriniń aıtýynsha, ınvestorlar bilim berý deńgeıine erekshe nazar aýdarady. Bul orta jáne joǵary bilim berý deńgeıi. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderiniń arasyndaǵy negizgi ındıkator: «PISA» – bilim alýshylardy baǵalaý halyqaralyq baǵdarlamasy. Atalǵan reıtıng mektepte bilim berý sapasyn úsh pán boıynsha ólsheıdi: matematıka, jaratylystaný, oqý. Reıtıng 3 jyl saıyn jasalady.
Sonymen qatar ınvestorlar úshin asa mańyzdy faktor – nesıe reıtıngi. Bul reıtıngterdi Standard&Poor’s, Moody’s jáne Fitch sııaqty agenttikter jasaıdy.
− Búgingi tańda Qazaqstannyń nesıe reıtıngi baǵalaýdyń «ınvestısııalyq» sanatyna kiredi, biraq táýekel deńgeıi «ortasha» dep sıpattalady. 2025 jylǵa qaraı elimizge táýekel deńgeıi tómen elderdiń sanatyna aýysý qajet. Bul A deńgeıindegi kredıttik reıtıng. Bul topqa Chılı, Japonııa, Polsha sııaqty elder kiredi, – dedi R.Dálenov. Oǵan qol jetkizý úshin elimizge ekonomıka qurylymyn ártaraptandyrý, bank sektoryn saýyqtyrý, bıýdjet tártibin kúsheıtý óte ózekti.
Kórsetkishti jaqsartý sharalary pysyqtaldy
Ulttyq ekonomıka mınıstri R.Dálenov keltirgen málimetterden keıin Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Azamat Asqaruly Qazaqstannyń «Doing Business» reıtıngindegi, sondaı-aq Jahandyq logıstıkalyq tıimdilik reıtıngindegi (LPI) pozısııasyn jaqsartý úshin atqarylyp jatqan jumystardy baıandady.
– Dúnıejúzilik banktiń «Doing Business» reıtınginde «Halyqaralyq saýda» ındıkatory boıynsha Qazaqstan ótken jylmen salystyrǵanda 123-orynnan 21 pozısııaǵa kóterilip, 102-orynǵa jaıǵasty, − degen vıse-mınıstr pozısııany jaqsartýǵa elektrondy kedendik deklarasııalaýdy engizý, kedendik resimdeý úshin alym mólsherlemesin tómendetý jáne kedendik baqylaýdy resimdeý kezeńinen kedennen keıingi baqylaýǵa kóshirý sharalary áser etkenin aıtty. Aldaǵy ýaqytta tizimniń aldyńǵy qatarynan kórinýi úshin jumys istelip jatqanyn, degenmen keıbir kúrdeli máseleler ońtaıly sheshim tappaı otyrǵanyn aıtty. Mysaly, bıylǵy kóktemde iske qosylǵan eksporttyq-ımporttyq operasııalar boıynsha «bir terezeni» iske qosý bastamasy qolǵa alynǵanymen, ol tolyqtaı oryndalmaı otyr. Bul salaǵa qatysty máselelerdi jan-jaqty talqylaý úshin, sonymen qatar ótkizilgen reformalardy talqylaý jáne iske asyrylǵan sharalardy esepke alý úshin qazan aıynda Vashıngton qalasyndaǵy Dúnıejúzilik banktiń sarapshylarymen kezdesý ótkizý josparlanǵany belgili boldy.
aýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstriniń baıandamasynda aıtylǵandaı, Dúnıejúzilik banktiń «Saýda jáne kólik ınfraqurylymynyń damýy» reıtınginde Qazaqstan 71-orynda tur. Bul kórsetkishti jaqsartý maqsatynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligimen birlesip, el ishinde saýdany damytýǵa jáne syrtqy naryqtarǵa shyǵý múmkindigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan kóp formatty saýda-bólý ınfraqurylymyn qurý boıynsha aýqymdy jumys júrgizýde.
− Búginde saýda-taratý júıesin qurý úshin 2019 jyldyń sońyna deıin Qaraǵandy, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Jambyl, Batys Qazaqstan oblystarynda 5 kóterme-taratý ortalyǵy salynýda. 2020 jyly 3 óńirde
– Almaty, Aqtóbe jáne Semeı qalalarynda jalpy kólemi 96 myń sharshy metr bolatyn taratý ortalyqtaryn salý josparlanýda, – dedi A.Asqaruly.
Dúnıejúzilik banktiń «Doing Business» reıtıngindegi pozısııalaryn jaqsartý sharalary týrasynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Roman Sklıar baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, «Qurylysqa ruqsat alý» ındıkatory boıynsha 2018 jyly Qazaqstan 35-oryndy ıelenip, 17 pozısııaǵa kóterildi.
О́z kezeginde Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov orta bilim berýde Qazaqstannyń 5 salystyrmaly zertteýge qatysatynyn aıtty. Olardyń negizgileri – PISA (Programme for International Student Assessment), TIMSS (Trends in International Mathematics and Science Study), PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) zertteýleri.
− «PIRLS zertteýinde biz mátindi túsiný jáne oqý saýaty boıynsha 27-oryndamyz. TIMSS-ta matematıka jáne jaratylystaný pánderi boıynsha akademııalyq bilimde úzdik 10 eldiń qataryna kirdik. Dese de, reıtıngte elimizdegi oqýshylardyń boıynda synı oılaý, jeke qózqarasyn aıta bilý qasıetteri jetispeıtini anyqtalyp otyr. Oqýshylardy alǵan bilimderin qoldanýǵa úıretý úshin 2016 jyldan bastap mektepterde synı oılaý men daǵdylardy damytýǵa baǵyttalǵan jańartylǵan mazmun engizilýde, – dedi mınıstr.
Joǵary bilim berýdegi negizgi reıtıngter – QS World University Rankings jáne Times Higher Education. Mınıstrdiń aıtýynsha, QS-de Qazaqstanda oń dınamıka bar, 2011 jylǵy reıtıngte – 5 joǵary oqý orny, 2019 jyly – 10 ýnıversıtet atap ótildi. Qazaqstandyq joǵary oqý oryndary arasynda kóshbasshy oryndy Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ıelendi – 207-oryn. Úzdik 500 ýnıversıtettiń qataryna 2 ýnıversıtet kirdi. Olar: L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ (418-oryn) men M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ (491-oryn).
Sonymen qatar 2018 jyly alǵash ret Times Higher Education reıtıngtik basylymy Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ men L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dy atap ótti.
Taqyrypty qorytyndylaý barysynda Úkimet basshysy A.Mamın elimiz energetıka, temir jol kóligi, AKT salalarynda jaqsy kórsetkishterge qol jetkizgenin, sonymen qatar halyqaralyq saýda, densaýlyq saqtaý jáne qarjy sektoryndaǵy kórsetkishterdi jaqsartý boıynsha jumysty kúsheıtý qajettigin atap ótti. Qazaqstannyń halyqaralyq reıtıngterdegi pozısııasyn odan ári jaqsartý úshin bir aı merzimde qolda bar is-sharalar josparlaryn taldap, jańa is-sharalar josparyn qabyldaýdy, sondaı-aq baǵdarlamalyq qujattarda osy reıtıngterde Qazaqstannyń ustanymyn jaqsartý jónindegi nysanaly ındıkatorlardy bekitý máselesin pysyqtaýdy tapsyrdy.
Jańa serpin beretin tyń jobalar qajet
Jambyl oblysynyń turǵyndarynyń tabysyn arttyrý boıynsha qanatqaqty jobany oblys ákimi A.Myrzahmetov baıandady. Baıandamada aıtylǵandaı, oblys halqynyń 60%-y aýyldyq jerde turady. Olardyń ómir súrý deńgeıin arttyrý úshin jeke qosalqy sharýashylyqtardy qoldaýdyń maqsatty memlekettik saıasaty qajet.
− Jeke qosalqy sharýashylyqtardy óndiris pen tabys kózi retinde qaraýǵa tolyq negiz bar. Buǵan aýyl sharýashylyǵy jalpy óniminiń 43%-y, et pen súttiń 60%-y 4 jeke qosalqy sharýashylyqta óndirilip otyrǵany dálel. Bul memlekettiń qoldaýynsyz istelip jatqanyn aıta ketken jón, – dedi A.Myrzahmetov. Jambyl oblysy ákimdiginiń deregi boıynsha, jeke qosalqy sharýashylyqtar kóp jaǵdaıda uıymdastyrý máseleleriniń sheshilmeýinen joǵary tabys tappaıdy. Mysaly, ortalyqtandyrylǵan satyp alýlar men ótkizýlerdiń, jem-shóp bazasynyń, qajetti tehnıka men tehnologııalardyń bolmaýy, qarajattyń jetkiliksizdigi negizgi sebep.
Statıstıkalyq organdardyń resmı málimetteri boıynsha bıyl Jambyl oblysynda tabysy kúnkóris deńgeıinen tómen halyqtyń úlesi 5,4%-dy qurady, bul kórsetkish respýblıkalyq deńgeıden (4,1%) 1,3%-ǵa joǵary. Ásirese, aýyldyq jerlerde atalǵan kórsetkish óte joǵary – 6,7%. Jan basyna shaqqandaǵy nomınaldy aqshalaı tabys oblysta 66,3 myń teńgeni quraıdy nemese respýblıkalyq ortasha kórsetkishtiń 68%-yna ǵana jetedi (97 myń teńge). Oblysta 506 myń jumyspen qamtylǵandardyń 35%-y nemese 177 myń adam ózin ózi jumyspen qamtyǵandar, onyń ishinde 8,3 myń adam nátıjesiz jumyspen qamtylǵan. Bul respýblıkadaǵy eń joǵary kórsetkishterdiń biri.
Jambyl oblysynyń ákimdigi usynǵan málimetter boıynsha zerttelgen 368 myń aýyl turǵyndarynyń tek 54%-y nemese 177 myń adam turaqty tabysqa ıe. Sonyń saldarynan respýblıka boıynsha ataýly áleýmettik kómek taǵaıyndalǵan otbasylardyń 9,6%-y Jambyl oblysynyń turǵyny (39 myń otbasy). Oblystaǵy kúrdeli máseleni sheshý úshin jergilikti ákimdik sharalar keshenin iske asyrýdy josparlap otyr. Onyń ishinde ósimdik sharýashylyǵy úshin úıdiń janyndaǵy jer telimderin tıimdi paıdalaný, úı janyndaǵy aýlalardy mal sharýashylyǵy úshin jáne úlestik jerlerdi tıimdi paıdalaný, árbir aýyldyq okrýgte qajetti quraldary, tehnıkasy, jabdyqtary men aınalym qarajaty bar kooperatıv qurý, shaǵyn jobalardy barynsha qarjylandyrý úshin jaǵdaı jasaý qamtylǵan. Atalǵan bes jospardy oryndaý úshin 31 myńnan asa jobany iske asyrý qajet.
Premer-Mınıstrdiń orynbasary B.Saparbaev ózin ózi jumyspen qamtyǵan qazaqstandyqtardyń kópshiligi Jambyl oblysynda turyp jatqanyn atap ótip, óńir ákimdigi usynǵan jobanyń mańyzdylyǵyn aıtty. Onyń iske asyrylýy aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar halyqtyń jer telimderin paıdalaný men mal sharýashylyǵynda jańa múmkindigi kóbeıetinin aıtty.
