Mańyzdy mindetterge mamandarymyz daıar ma?

Osyndaı kúrdeli tarıhı joldan ótý barysynda halyqtyń oı-sanasyn turaqty memleket qurý máselesinde órkenıetti eldermen teńestirdi. Osy arqyly el ekonomıkasyn damytý úshin kóptegen damyǵan memleketterdiń táji­rıbesin zertteı otyryp, tarıh­ta bolmaǵan el basqarýdyń qa­zaq­standyq jańa úlgisin demo­kratııalyq jolmen ornatty. Elbasy ózi tárbıelegen tulǵany memleketti basqarýǵa usyndy jáne eldi basqarý men kadr taǵaıyndaýda sabaqtastyqty jalǵastyrý jolyn qoıdy.

Eger de biz tarıhty zerdelesek, ejelden beri eldi bas­qarý­daǵy jeke tulǵalardyń, ıaǵnı áke men balanyń nemese iri ás­ker basshylary  men tanymal qaı­rat­kerlerdiń taqqa talasyndaǵy kelis­peýshilikteriniń áserinen  kóp­tegen memleketterdiń joıy­lyp ketkenin bilemiz. Osy­nyń bárin eskere otyryp, Q.Toqaev óziniń tuńǵysh joldaýynda Elbasy ıdeıalaryn júzege asyrý úshin sabaqtastyq táji­rıbeni iske asyrý jáne eli­mizde kadr daıyn­daýdy zamanaýı talapqa saı júrgizý máse­leni kóterdi. Pre­zıdent eldiń kókeı­in­de júrgen kóptegen máseleni qozǵaı otyryp, joǵary oqý oryndarynyń maman daıyn­daýdaǵy qazirgi jaǵ­daıyna toqtaldy.

Táýelsizdik alǵan jyldar­dan beri sapaly bilim alý máse­lesine erekshe kóńil bólinip ke­ledi. Burynǵy klassıkalyq úlgi­degi bilim berý júıesi jańa ınno­vasııaǵa baǵdarlanǵan modelge aýystyrylýda. Bolon konven­sııasyna qol qoıǵannan keıin, Qazaqstannyń joǵary oqý oryn­darynyń bilim berý júıesine aıtarlyqtaı jańa ózgerister engizildi. Qazir elimizde úsh satyly bilim alý júıesi, ıaǵnı «ba­kalavr-magıstratýra-RhD dok­tarantýra» júzege asyrylýda. Osy eýropalyq júıedegi úlgi bizdiń joǵary oqý oryndarynda qalaı iske asyrylyp jatyr?

Ulttyq biryńǵaı testileý – bul eń ózekti másele. Áli kúnge deıin bul problemanyń sheshimi tabylǵan joq. Dıskýssııalar da júrgizildi, biraq kútilgendeı ná­tıje joq. Test tapsyrmalary – bilim alýshynyń tek mehanıkalyq turǵyda oılanýymen ǵana shek­telip, onyń shyǵarmashylyq oılaý qabiletin tómendetedi. Tes­tileý shyǵarmashylyq oılaýdy álsiretýshi faktor bolyp sanalady. Logıkalyq turǵyda oılanatyn tapsyrmalardyń sanyn kóbeıtý kerek, sonda ǵana onyń sapasy artatyn bolady. Tek qorytyndylaýshy testileý formasyn qaldyrý kerek, eger bilim alýshy joǵary oqý oryndarynda óz bilimin jalǵastyratyn jaǵdaıda ǵana árbir joǵary oqý orny talapkerdiń ıntellektýal­dy qabiletin anyqtaıtyn, aýyz­sha nemese jazbasha túrdegi emtıhan qabyldaýdyń formalaryn engizý qajet. Joǵary bilim alý tek qabileti joǵary, dar­y­n­­­y, ǵylymǵa beıimi bar izde­ný­shilerge ǵana tán bolýy kerek.

Úzdiksiz bilim alý degenimiz – dúnıejúzilik arenada básekege qabiletti zııatkerlik úshin jú­ıeli túrde udaıy bilimdi jetil­dirip turý. Ol úshin bilik­ti­likti jetildirý kýrstaryn, ǵylymı issaparlardy kó­birek uıymdastyrǵan jón. Qazaq­standa álemniń basqa JOO-da bá­sekege túse alatyn maman da­ıyndaý úshin biryńǵaı bilim berý keńistigin qurý qajet. Bul júıeni qamtamasyz etý úshin stýdentterdiń oqý-kásibı sheberligin anyqtaıtyn jeke oqý traektorııasyn qalyptastyrsaq, bul bizge ártúrli pánderdi tańdaý jáne daıyndaý ýaqyty jaǵynan utymdy bolar edi. Jumys oqý josparyna tańdaý pánderine 70-80% ózgeris engizip, jalpy bilim beretin pánderge beriletin kredıt sanyn azaıtý kerek. Teorııany praktıkamen ushtastyrý kerek dep oılaımyn. Búgingi naryq zamanyndaǵy bakalavrdyń negizgi mindeti jas­tardy bilim alýǵa, sonyń ishinde bastaýysh mektep muǵalimdigine daıarlaý kerek.

Joǵary oqý oryndaryndaǵy professor-oqytýshylar qu­ra­mynyń (POQ) sapasy – ǵylymı ataǵy bar oqytýshylardy kre­dıttik júıege sáıkes qaıta daıar­laý kýrstarynan ótkizip, ǵy­lymı-zertteý jumystaryn júr­gizýge atsalysýyna baılanysty. Stýdentterdiń ózindik jumys­tarynyń sapasyn jetildiretin tapsyrmalar deńgeıin qurastyrý kerek. POQ sheberlik kompeten­sııa­laryn, shyǵarmashylyq izde­ný qabi­letterin, ıntellektýaldy áleýetin joǵary deńgeıge sáı­kes­tendirý qajet dep oılaımyn.

Bakalavrıattan keıingi bilim alý júıesi, ıaǵnı magıstratýra men doktorantýra – bul tek ǵy­lymǵa qyzyǵýshylyǵy jáne beıimi bar bilim alýshylar úshin óte qajet ári oryndy. Munda eli­mizdiń ekonomıkasyna ir­geli já­ne qoldanbaly zertteý ju­mystaryn júrgizetin, ıntellek­týaldy qabileti joǵary azamat­tar ǵana jumys isteı alady.

Búginde Qazaqstannyń jo­ǵary oqý oryndaryna talapqa saı barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Jańa ǵylymı-zertteý zerthanalary men ortalyqtar kóptep ashylýda. Respýblıka bıýdjetinen kóptep qarajat bólinýde. Álemdik standartqa saı bilikti maman daıyndaý – barlyq joǵary oqý oryndarynyń aldynda turǵan mindet. 90 paıyzǵa jýyq ǵylym doktorlary tek bilim berý salasynda jumys isteıtin bolady. POQ álemdik reıtıngi joǵary jýrnaldarda maqala jarııalaý reıtıngin joǵarylatý kerek dep oılaı­myn. Bizge san ǵana emes, sapa­ǵa jumys isteıtin ýaqyt jetti. Qazirgi naryq zamanynda báse­kege qabiletti, ıntellektýaldy, ǵylymǵa beıimi bar, el ekono­mı­kasyn joǵary dárejege kóte­retin, kókiregi oıaý, rýhy bıik, patrıottyq sezimi joǵary damy­ǵan eljandy, ultjandy kadr­lar daıyndaý – el aldynda tur­ǵan eń kókeıkesti ári ózekti prob­lemanyń biri dep sanaımyn.

Joǵary oqý oryndarynyń basshylary mamandar daıarlaýda el ekonomıkasynyń suranysyna jaraıtyn jáne jańa álemdik baǵyttaǵy básekelestikke saı ke­le­tin kadrlardy daıyndaý kerek. Basshynyń mindeti tek qana sol ýnıversıtettiń oqý júıe­sin uıymdastyrý ǵana emes, oǵan túsken jastardyń durys mamandyq alýyna, olarǵa zaman talabyna saı jaǵdaı jasalynýy­na kóńil bólý.

Bizdegi iske asyrylyp jat­qan úsh baǵyttaǵy «bakalavr-magıstratýra-RhD doktorantýra» júıesine tán ereksheligin rektor jan-jaqty qarastyryp, sannan sapaǵa, jańa baǵytta ózgerip jatqan bilim dárejesine sáıkes memlekettiń suranysyn qanaǵattandyrý kerek. Mysaly, qazirgi iri joǵary oqý oryndaryna kópten talas pikir týdyryp júrgen – Ulttyq akademııanyń ınstıtýttaryndaǵy ǵylymdy damytý, ony eldiń suranysyna saı keltirý úshin mamandardy iri oqý oryndaryna jikteý ári akademııalyq dárejesin kóterý, ǵylymdy damytý múmkindikterin týdyra otyryp, maman kadrlar daıarlaýdy sol ýnıversıtettiń ǵylymı baǵyty boıynsha toptastyryp, akademııanyń bolashaq ǵylymı kadrlardy daıyndaý múmkinshiligin týǵyzý mańyzdy.

Árıne, bul baǵyt áli de she­shimi tabylatyn, onyń mindeti men maqsaty, qurylymyn jetik túsine bermeıtin problemalardy týǵyzýda. Ár mamandyqty daıarlaýda akademııanyń jetekshi ǵalymdary sol toptastyrylǵan ýnıversıtette leksııa oqı ma? Onyń qoǵamdyq jumystaryna qatysa ma? Osy jaıly áli de anyqtaıtyn máseleler óte kóp. Biraq bul álemdik deńgeıdegi mamandar daıarlaýdaǵy olardyń ǵylymı jańalyqtar ashýyna múmkindik týdyra ma? (QazUÝ jáne QazUTÝ, akademııanyń bu­ryn­ǵy ınstıtýttary toptastyryldy).

Elimizde bilimdi jetildirý úshin qandaı mamandyqty daıar­la­­maıyq, onyń negizgi kózi – mek­tepte beriletin bilim sapa­sy. Bilimniń barlyq júıesi­niń deńgeıin kóterý úshin aımaq­tardaǵy muǵalim daıyndaıtyn pedagogıkalyq ınstıtýttarda beriletin bilimniń standarttary birdeı bolýy  jáne oqý júıesiniń ádistemelik jaǵdaılaryn jetil­dirý úshin olardyń ózin tarıhı turǵyda qalyptasqan, kadrlary jetilgen iri ulttyq peda­gogı­kalyq ýnıversıtetterge toptas­tyrý kerek. Sonda ǵana álemdik deńgeıdegi suranysqa saı keletin urpaq daıarlaımyz. Úsh tildilik baǵytyn júzege asyrý úshin de barlyǵyna birdeı ulttyq baǵ­darlama jasalýy kerek.          

Jalpy joǵary oqý oryn­dary­nyń sanyn kóbeıtkennen góri, ony bitiretin mamandardyń sapasyn jaqsartý úshin ǵylymǵa qabiletti, oı-órisi damyǵan yntaly, mektepte júrgennen-aq soǵan túsýge armandaǵan jastardy alý kerek shyǵar.

Bizdegi qazirgi naryq zama­nyn­yń barlyq salada etek alýyna baılanysty burynǵy daıarlanǵan mamandardyń jańa ınnovasııalyq tehnologııalar­dy ıgerýi úshin óndiristik oryn­dardaǵy áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartýda orta kásiptik júıeni damytý kerek. Iаǵnı ǵylymnyń yqpaly sapaly óndiris oryn­darynyń tetigin sheshý úshin óte qajetti. Mysaly, Germanııa, Fran­sııa men Anglııada áıgili 2-3 ýnı­versıtettiń álemdik ataǵy bol­masa, qalǵandary orta kásiptik bilimi bar maman ıelerin daıyndaıdy.

Elbasynyń kótergen máselesi – jastarǵa tegin tehnıkalyq bilim alýdy uıymdastyra otyryp, sonyń nátıjesine talap qoıa bilý. Biz Qazaqstanda ıntellektýaldy jumysshy tabyn daıyndaǵan joqpyz, alǵan dıplomdary naryq suranysyna saı emes. Asyǵys ústirtin daıar­lanǵan mamandar eldiń ekonomıkasyn damytýǵa, ǵylymda jańalyq ashýǵa jaramaıdy. Kez kelgen mamandyq ıelerin daıarlaýdyń qyr-syryn meńgerý qajet dep sanaımyn.

Táýelsizdik kezinde Qazaq­standy agrarly elden ındýs­trıaldy elge aınaldyrý úshin tolyp jatqan joldan ótýge týra keldi. Burynnan qalyp­tas­qan órkenıetti elderdiń tájirı­besin zertteı otyryp, Qazaq­stannyń ekonomıkasy jańa baǵytta damýǵa baǵyttaldy. Árıne, kóptegen qıyndyqtardy jeńip kelemiz, syrttan ınves­torlar tartý arqyly halyq kóp túsine bermeıtin naryqtyq ekonomıkanyń qandaı róli baryn, Qazaqstan TMD elderiniń ishinde birinshi bolyp túsindi. Sondyqtan TMD elderiniń birigýin alǵashqy bolyp usynǵan da Qazaqstan, biz BUU, DSU-ǵa múshe boldyq. Keńes Odaǵy tusynda qaı ǵylym salasy bolsa da, bir baǵytta ǵana damydy.

Bulaı damytý qazirgi ekono­mıkanyń damýy men turaq­tanýyna úlken kedergi jasaýda. Sol kedergini joıýda Elbasynyń atqarǵan róli úlken. Ol mamandardy jan-jaqty daıarlaý, ózindik ǵylymı baǵytyn anyqtaýǵa qaraı baǵyttady. Tipti, bilim men ǵylym salasynyń ózinde qansha mınıstrler aýystyrylǵanymen, bilimniń deńgeıin kóterýge shamalary jetken joq. Olar ár barǵan jerine qarap, sol jerdiń bilim baǵytynyń júıesin engizdi. Sonyń saldarynan kóptegen mamanymyzdyń tehnıkalyq ındýstrııany damytýǵa shamasy jetpedi. RhD doktorantýrany joǵary oqý oryndaryna berdi. Olar maman daıarlaı ma? Barlyq aýyrtpashylyqty JOO atqara ala ma? Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men memleket joǵary oqý oryndarynda maman daıarlaýdyń ornyna, ásirese pedagogıkalyq ýnıversıtetterdiń shamasy jetpeıtin magıstratýra men RhD doktorantýrany, professorlyq ataqty berdi. Bul – kadr daıyn­daý­daǵy jaýapsyzdyq.

Sondyqtan qymbat bolsa da, bul salanyń mamandary syrt­tan shaqyrtylýda. Birde-bir mınıstr bilim men ǵylymda álem­dik deńgeıge jetetindeı jańa­lyq ashqan joq. Mysaly, ǵy­lymnyń jańa ıdeıasyn, maqalany shetel­diń Impakt-faktor jýrnalyna baılap qoıdy. Olar aqsha tabady, bizdiń ǵalymdardyń ıdeıalaryn ózinshe paıdalanady. О́zimizdiń damyǵan eldiń ıdeıa­syn alǵa shyǵaryp álem mem­leketteri bizden úırenýin uıym­dastyrýymyz kerek. «Bolashaq» baǵdarlamasy kóp mamandardy daıyndady. Biraq olardyń 25 paıyzynyń ǵana sol mamandyqty ıgerýge múmkinshilikteri boldy. Sonyń nátıjesinde Elbasy «Nazarbaev ýnıversıtetti» ash­ty. Elbasynyń ekinshi batyl qadamy – birneshe shet tilin meńgerý. Qazirgi Prezıdentimiz bul máselede memlekettik tili­miz negiz bolýy tıis dep atap kór­setti. Iаǵnı barlyq salada qazaq tiliniń aıasyn keńeıtý kerek. Bul tek ǵylymdy damytý ǵa­na emes, ekonomıkany damytýdy túsinetin ári qarym-qatynas jasaı alatyn, dıplomatııalyq róldi atqara alatyn kadrlar daıyndaý. Oǵan mysal retinde QazUPÝ-dyń oqýlyqtaryn jáne ádistemelik oqý quraldaryn aıta alamyz. Bular qazir – aǵyl­shyn, fransýz, qytaı, túrik til­derinde shyǵarylýda. Máselen, «Qazaqstan geografııasy atlasy» josparlanǵan 4 tilde shyǵýy kerek bolatyn, biraq 3 tilde ǵana bolsyn delingen soń, túrik tilinde basylmaı qaldy. Oǵan memlekettik turǵyda mán berilgen joq. Atlas halyqtyń oı-órisin, onyń ishinde oqýshylardyń dúnıetanymyn keńeıtýge qajetti birden-bir qural. Atalǵan atlas bilim berýde, halyqtyń tanymyn keńeıtýde TMD elderi arasynda buryn bolmaǵan. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jyl saıy­n irgeli jobalar jarııalaıdy. Alaıda, irgeli jobalar taqyryp boıynsha jyl saıyn jumys qorytyndysyn óndiriske engize almaıdy jáne onyń qorytyndy nátıjesi jarııalanbaıdy. Kelesi qandaı taqyryp bolýy kerek degen saraptama júrgizilmeıdi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «О́rleý» biliktilikti kóterý baǵdarlamasy úshin memleket aqshasyn ońdy-soldy shashýda. Jalpy bilim beretin mektep pen joǵary oqý oryndaryndaǵy 12 jyldyq mektep, kolledj, daryndy mektepterdegi turaqty oqýlyq ana tilinde bolýy shart. Qazirgi kóptegen oqýlyqty jazýda Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń baǵdarlamasy basshylyqqa alynady. Biraq sony taldamaı, jyl saıyn oqýlyqtar shyǵarylady. Oqýlyqtardy kim bolsa sol jazady. Qalyptasqan avtorlardy, ony taldaıtyn sa­rapshylardy tańdaýda mı­nıstrlik jaýapsyzdyqpen qaraıdy. Búginge deıin osy oqýlyqtardyń erekshelikterin, olardaǵy ketken qatelikterdi, ásirese keıingi kezde jazylǵan 8-sy­nyp oqýlyqtarynyń maz­­munyn muǵalimderdiń ózi túsin­beıdi. Mektep ustazdary jańa shyqqan oqýlyqtardaǵy kem­shi­likter men qatelikterdi aıtady. Buǵan jaýapty vedomstvo nemkuraıdylyqpen qaraıdy. Jalpy bilim beretin mektep muǵa­limderin top-top qylyp kási­bı biliktiligin joǵarylatýǵa shet memleket­terge jiberip jatyr. Mun­daǵy muǵalimder ne shet tilin, ne barǵan jerinen ózine kerek­ti mamandyǵyn jetildiretin baǵy­tyn bilmeı barady. Eshbir táji­rıbesi joq, til bilmeıtin áı­teýir memleket bólgen qarjynyń esebin toltyrý úshin maqsatsyz, esepsiz kadrlardyń bilimderiniń deńgeıin kóterýge bola ma?

Jalpy qaı el bolsa da, tipti Keńes Odaǵy kezinde mezgil-mez­gil muǵalimderdiń bilim deńgeıin jetildirý maqsatynda konferensııa, semınar, tájirıbe almasý degen­der bolatyn. «Geografııany oqytý ádistemesiniń jańalyq­tary» negizinde Armenııada Búkil­odaqtyq konferensııa ótkeni áli esimde. Odaq tusynda geografııany oqytý ádistemesi jaıly mektepke arnalǵan «Geografııa v shkole» jýrnaly bolatyn. Tek geografııanyń ádistemesine baılanysty emes, jalpy barlyq saladaǵy muǵalimderdiń kásibı deń­geıin kóterý kún tártibinen túspeıtin. Al bizdiń mınıstrlikte tek qana muǵalimderdiń aqshasyn kóterý máseleleri ǵana alǵa qo­ıylady.

Jaqynda teledıdar jáne buqaralaq aqparat kózderinde, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi memlekettik úsh tildikti engizý týraly málimetinde aldaǵy jyldarda «bıologııa, hımııa, ınformatıka, fızıka aǵylshyn tilinde oqytylady» dep má­limdedi. Atalǵan pánderge kóp kóńil bólinýde, al onyń ishinde memlekettiń negizi ekonomıkanyń damýy men turaqtanýynda  ma­ńyzdy ról atqaratyn, ta­bıǵı baılyqtyń taralýy men ıgerýdiń barlyǵyn zerdeleıtin geografııa pániniń qalys qalýy qalaı? Tabıǵatty qorǵaý men ekologııalyq proble­ma­lardyń álemdik deńgeıdegi mánin ashatyn geografııa keshendi ǵylym ekenin túsinbeı me? Bul salada ne olımpıada, ne konfe­rensııa ótkizý máselesi mınıs­tr­liktiń josparyna kirmeıdi.

Qazirgi úlken másele – tár­bıe máselesi bolyp otyr. Biz­de etıkalyq pedagogıkalyq norma­lardyń jetispeıtindigi baıqa­lady. Taıaýda bir mekteptegi pán muǵaliminiń synyptaǵy bala­lardyń ishinen bir balanyń for­masyn basqa tústi shalbar kıip kelgenin – synyp bala­larynyń aldynda sóz etip, ba­lany uıaltyp, tipti onymen qoımaı sol balany jetektep, basqa synyptarǵa alyp baryp, oqýshylardyń kózinshe qandaı shalbar kıip kelgenin kúlki etken ádepsizdik qylyǵy sóz boldy. Balanyń namysyna tıip, onyń mektepke qaıta kelmeýine jaǵdaı jasady. Synyptas balalarynyń aldynda kórsetken muǵalimniń qylyǵy kesirinen ol bala mektepke qaıta oralmady. Oqýshynyń mektep formasyna sáıkes emes kıim kıip kelgenin onymen ońasha sóılesip, sebebin anyqtamady. Mundaı jaǵdaı oqýshylardyń ustazǵa degen renishin týdyrady. Jasyratyny joq, qazir mekteptegi tárbıe jumysy, olardyń bilimi men dúnıetanymdyq oı-órisi jat qylyqtarǵa, qatygezdikke boı aldyrýda. Keıde Batys elderinde mekteptegi keleńsiz oqıǵalar ashyq kórsetilip jatady. Sodan aýysqan ádet bolý kerek. Bizdiń muǵalimder uzaq jyldar boıy óz oqýshysyn aıalap, úlken maman ıesi bolý úshin bilim berip, ony tárbıeleýshi edi ǵoı.

Sebebi, adam taǵdyry qandaı jaǵdaıda bolsyn, birinshi orynda bolýy  kerek.

Bolashaǵymyz – jastar. Olardyń bári birdeı osyndaı mysalǵa arqaý bolmaı, teledıdardan jetistikti kóbirek kórsetsek bir ǵanıbet. Ata-ana, mektep basshylary mundaı máselege úlken jaýapkershilikpen qaraýy kerek.

Álııa BEISENOVA,

UǴA akademıgi, professor Abaı atyndaǵy QazUPÝ Geografııa jáne ekologııa ádistemelik ortalyǵynyń jetekshisi

ALMATY