Bilim: eksport pen ımport
Bilimge salynǵan ınvestısııa eselenip qaıtýy kerek. Soǵan sengendikten de ata-anadan bastap Úkimetke deıin jas urpaqtyń sapaly bilim alýyna qomaqty qarjy salady. Táýelsizdik jyldarynan beri jalǵyz «Bolashaq» memlekettik baǵdarlamasymen 12 myńnan asa qazaqstandyq jastar álemniń 35 elindegi 170 úzdik joǵary oqý ornynda bilim aldy. Atalǵan baǵdarlamany júzege asyratyn halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń aqparatyna súıensek, Anglııanyń magıstratýrasyn bitirý úshin bir stýdentke 18 mln teńge bólinedi. Bul qarajatty barlyq stýdenttiń sanyna kóbeıtsek (AQSh-qa attanǵandarǵa budan da kóp aqsha tólenedi. Bul oqý jylynyń Anglııaǵa qaraǵanda bir jylǵa artyq ári geografııalyq, ekonomıkalyq erekshelikterine baılanysty), syrtqa ketken qarjynyń kólemi az emestigin bilýge bolady. Bul sannyń syrtynda óz qarajatymen jyl saıyn oqý qýyp, shetel asatyndardyń bar ekenin eskersek, shetke shyqqan qarjy shash-etekten. Bilimge salynǵan ınvestısııanyń sapalyq jaǵynan, ıaǵnı jınaǵan bilimniń elge eńbek etý arqyly qaıtarylýy bar da, eksporttyń ornyn ımportpen toltyrý taǵy bar. Bul – damyǵan elderde ábden qalyptasqan nátıjeli tájirıbe.
Otandyq bilimdegi eksport pen ımporttyń eleýli aıyrmashylyǵyna bir ǵana mysal keltireıik. Soltústiktegi kórshimiz Reseıden bar bolǵany 1 myń 107 adam Qazaqstanǵa kelip oqyp jatyr eken. Al Reseıge jyl saıyn 60 myńǵa jýyq qazaqstandyq oqýǵa attanady. 60 myń men 1 myńnyń arasy jer men kókteı. Jaqynda Májilis depýtaty Natalıa Jumadildaeva Premer-Mınıstr Asqar Mamınge úndeýinde osyndaı derekti keltirdi.
«Búginde Syrtqy ister mınıstrliginiń málimdeýinshe, 91 myńnan astam Qazaqstan azamaty sheteldik joǵary oqý oryndarynda bilim alýda. Bul sońǵy san emes, óıtkeni konsýldyq tirkeý erikti jáne barlyq stýdentter qabyldaýshy elde tirkelgen. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mundaı saraptamany múlde jasamaıdy. Mysal retinde, men Reseıdegi Federaldy qaýipsizdik qyzmetiniń málimetterin keltirgim keledi: bıylǵy jyldyń basynan Reseıge 181,5 myń adam oqýǵa kelgen. Olardyń tórtten bir bóligi – ıaǵnı 59,3 myń adam qazaqstandyqtar», degen edi depýtat.
«Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy elimizdegi 22 myńnan astam sheteldik stýdenttiń 19 paıyzy grantta oqıtynyn jetkizdi. Bizdegi sheteldik stýdentterdiń sany Ispanııamen salystyrǵanda (109 myńnan asa halyqaralyq stýdent bar) 5 ese az. Bilimdegi eksporttyń mańyzy ekonomıkalyq jaǵynan ǵana emes, barlyq salada eldiń áleýetin kóterýge septigin tıgizedi. Al sol bilimdegi ımporttyń úlesin arttyrý demeı-aq qoıalyq, tym bolmasa eksportpen teńestirý úshin qaıtpek kerek?
Sheteldik stýdentter eki ese az aqsha tóleıdi
Halyqaralyq bilim ınstıtýtynyń zertteý nátıjesine sáıkes, Fransııa sheteldik stýdentterdi tartýdan álemde 5-orynǵa turaqtap tur. Osy eldegi ekonomıka men áleýmettiń ózgeristerin zertteıtin ǵylymı mamandardy daıarlaýǵa baǵyttalǵan Parıj ýnıversıtetinde (University of Paris 1 Pantheon-Sorbonne) 43 myńnan asa stýdenttiń 9 500-i, ıaǵnı 21 paıyzy shetelden kelgen. Bul bizdegi barlyq ýnıversıtet (otandyq 10-nan asa JOO-da sheteldik stýdentter bilim alady) qamtyp otyrǵan sheteldik stýdentter sanynyń jartysyndaı. Dál osy fransýzdyq ýnıversıtette bakalavrdy oqý úshin jylyna 6 myń eýronyń ústinde, teńgege shaqqanda 2,5 mln-nan asa aqsha tóleıdi. Al L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde 20 myń stýdent bilim alady, onyń 500-den astamy, ıaǵnı 2,5 paıyzy – sheteldik bilim alýshylar. Ondaǵy halyqaralyq stýdentter dál osy ulttyq deńgeıli JOO-da oqýy úshin jylyna barlyq stýdenttermen birdeı 1 mln aınalasynda tóleıdi. Osydan-aq mynadaı qorytyndy shyǵarýǵa bolady: máselen, bir fransýz bizdiń elge qujat tapsyrsa, óz elindegiden 2-3 ese tómen baǵamen bitiredi. Sáıkesinshe Qazaqstan azamaty Fransııada oqý úshin sonsha ese artyq qarjy tóleıdi.
Já, áýeli az da bolsa, barsha sheteldik stýdentterdiń Qazaqstanǵa qalaı kelgenin, qandaı jolmen tartylǵanyn tarazylap, nátıjeniń joǵary bolmaý sebepterin saraptap kórelik. Halyqaralyq stýdentterdiń basym bóligi, anyǵyn aıtqanda 50 paıyzdaıy О́zbekstannan kelip oqıdy eken. 2018-2019 oqý jylynda kelgen 22 myńnan asa stýdenttiń 9 690-y joǵaryda atalǵan ońtústiktegi kórshilerimizden kelgen. Onan keıingi oryndy 3 447 adammen Úndistan, 2 654 stýdentpen Túrkimenstan jáne 1 433 izdenýshimen Qytaı alyp otyr. Al kórsetkishtiń sońyna 150-ge jetpeıtin janmen Pákistan, Ońtústik Koreıa, Ázerbaıjan jaıǵasqan.
Kózboıaýshylyq – kedergi
Halyqaralyq stýdentterdiń qataryn qarqyndy kóbeıte almaýymyzǵa ári májilismen málimdegendeı, túlekterimizdiń jappaı ketýine JOO-lardaǵy kózboıaýshylyq sebep bolatyn kórinedi. Iá, jarnama jasalady, memorandým bar, baǵdarlama ázirlengen. Alaıda kóılektiń jarnamadaǵy fotosymen birdeı bolmaýy klıentti qashyratynyndaı, ýnıversıtetterdiń jabdyqtalýyndaǵy kózboıaýshylyqqa qatysty syn kóp. Qarapaıym jattyǵý zaly bar dep kórsetiledi, biraq istemeıdi, esigi ashylmaıdy. Bul óz kezeginde kelip turǵan tutynýshyny aınytyp jiberýge deıin alyp keledi. Sondaı jaıttyń birin JOO-lardyń bilim sapasyna qatysty konferensııada kezdesken L.N.Gýmılev atyndaǵy ýnıversıtettiń oqytýshysy aıtyp edi. Aty-jónin kórsetkisi kelmegen ol: «Sheteldik stýdentter jataqhanany kórip, eline qaıta ketip qalady. Qanshama qarjy bólip, baǵdarlama jasap, kelissóz júrgizip, oqytýshylar daıarlanyp áýrelenemiz. Sóıtip stýdentti tartqanda, ol jatar jerin kórip shoshıdy. Sodan ketip qalady. Al óz stýdentterimiz bir bólmede 4-5 adammen jatqannan sol aqshaǵa 2-3 qyzben bólip tóleıtin páter jaldaıdy», dedi.
Jaqyn jerdi jón kóredi
Stýdent tartý jumysy ulttyq ýnıversıtettiń ózinde álsiz bolyp turǵanyna budan bólek te sebepteri bar. Aıtalyq, sheteldik stýdentterdi oqytýda kósh bastap turǵan M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti О́zbekstanǵa eń jaqyn jerde ornalasqan. Álginde atap ótkenimizdeı, sheteldik stýdentterdiń 50 paıyzǵa jýyǵy – ózbek aǵaıynymyz. Iаǵnı kóbi geografııalyq ereksheligine qaraı tańdaý jasaıdy. Buǵan taǵy da Mońǵolııadan keletin stýdentterdiń shyǵys pen soltústiktegi, sondaı-aq Túrkimenstannan keletinder Túrkistan men Aqtaýdaǵy memlekettik JOO-lardy tańdaıtynyn mysal etýge bolady. Al 1200-deı sheteldik stýdent bilim alatyn Qaraǵandydaǵy medısınalyq ýnıversıtetin úndi halqynyń mamandyq tańdaý saltymen baılanystyrýǵa bolady. Mysaly, atalǵan JOO-daǵy sheteldik stýdentterdiń 95 paıyzǵa jýyǵy Úndistannan kelgen. Úndistandyqtar árdaıym dárigerlerge zárý jáne sol elde medısınalyq mamandyqtyń mártebesi joǵary. Sondyqtan da ulttyq jáne qatardaǵy memlekettik JOO-lardyń stýdent tartý jumystary birdeı deńgeıde, shamalas qarqynmen júrgizilse de, sheteldik izdenýshiler oblystarǵa qaraı at basyn burady.
Halyqaralyq tájirıbede qalaı?
Irannyń Allame Tabatabaı ýnıversıtetiniń prezıdenti Hýseın Salımı bizge bergen suhbatynda ózi basshylyq etetin JOO-da 300-den astam sheteldik stýdent bar ekenin aıtty. «Ýnıversıtetimizde ár elden kelgen halyqaralyq stýdentterge arnalǵan bólek turǵyn-jaı bar. Biz mundaı izdenýshilerdi qos dıplom beretin qos deńgeıli (double degree program) baǵdarlama boıynsha oqytamyz. Kóbine magıstratýra deńgeıinde daıyndaımyz. Biraq munymen shektelmeımiz, bakalavr men doktoranttardy da daıarlaı alamyz», dedi. Irandyq ýnıversıtet Qytaı, Aýǵanstan, Úndistan, Túrkııa, Fransııa, Germanııa, Qyrǵyzstan, Pákistan, Reseı, Ońtústik Koreıa, Ispanııa elderindegi JOO-larmen memorandýmǵa otyrǵan. Baıqaǵanymyzdaı, otandyq stýdentter ózi qaltasynan tólep jatatyn jataqhanaǵa kóńili tolmaı júrse, Irandaǵy ýnıversıtet sheteldik stýdentteriniń ózin tegin turǵyn-úımen qamtamasyz etip qoıypty. JOO basshysy bólisken bul aqparatpen ýnıversıtet saıtyndaǵy 2018-2019 oqý jylyna arnalǵan derekti bıýlleten arqyly da tolyq tanysýǵa bolady.
Báriniń basynda sapa tur
Japonııanyń Sýkýba (University of Tsukuba) ýnıversıtetinde oqytýshy bolyp jumys isteıtin professor Qýanysh Tastanbekova barlyq problemanyń basynda bilim sapasynyń turǵanyn aıtady. Onyń oıynsha, jataqhana, oqý aqysy, jarnama, dıplomatııalyq qarym-qatynastan buryn bilimniń sapasy mańyzdy, sheteldik stýdentter soǵan qarap tańdaý jasaıdy.
– Sýkýba ýnıversıtetinde 2,5 myń sheteldik stýdent bilim alady. Bul barlyq 16,5 myń stýdenttiń 15 paıyzyn quraıdy. Japondyq joǵary oqý orny álemdik top 100 myqty ýnıversıtettiń qataryna kiredi. Mundaı jetistikke jetýde sheteldik stýdentterdi tartý, oqytý týraly mindetti talap bar. Sondyqtan osy máselege laıyqty kóńil bólinedi. Sheteldik stýdentterdiń basym bóligi Qytaı, Koreıa, Japonııanyń aınalasyndaǵy Soltústik Azııa memleketterinen, Afrıka men TMD elderinen keledi. Japonııadaǵy bilim sapasy joǵary, sol sebepti jarnama júrgizbese de oqýǵa túsýshiler kóp. Biz otandyq JOO-lardy jurt «Qazaqstanda sapaly maman daıyndaıtyn ınjenerlik, aýylsharýashylyq, medısınalyq fakýltetter bar eken» deıtin deńgeıge jetkizbeıinshe, shetelden stýdent tartýda joǵary nátıje kórsetý múmkin emes, – deıdi professor. Q.Tastanbekovanyń aıtýynsha, elimizdiń medısınalyq ýnıversıtetterindegi úndistandyq nemese pákistandyq azamattardy tartýymyz – táýelsizdiktiń tabysy deýge kelmeıdi. О́ıtkeni mundaı baǵdarlama Keńes ókimeti kezinde de bolǵan, biz bar bolǵany jalǵastyryp jatyrmyz. Bul – búgingi jańalyq ıakı jetistik emes. Al jańa bıikterge qol jetkizý úshin joǵary bilimniń sapasyn jańa bıikke shyǵarýǵa tıispiz. Sebebi sheteldikterdi bilimniń sapasymen ǵana qyzyqtyrýǵa bolady.
