Uly dala rýhyn tiriltken týyndynyń premerasy nege qazaq tilinde ótpedi?

Mádenıet jáne sport mınıs­trliginiń tapsyrysy boıynsha Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaq­fılm» kınostýdııasy men «Sataifilm» kompanııasy birlese túsir­­gen tarıhı kartınanyń ıdeıa av­tory jáne bas prodıýseri Álııa Nazarbaeva, qoıýshy rejısseri – Aqan Sataev. Kınotýyndy bizdiń zamanymyzǵa deıingi VI ǵasyrda bolǵan oqıǵany sýretteıdi. Fılm­de baldyrǵan qyzdan aıbyndy jaýyngerge aınalǵan, jaqyndarynan aıyrylyp, sat­qyndardan óshin alǵan jáne saq taıpalaryn óz bıligi astynda biriktirgen uly dalanyń aty ańyzǵa aınalǵan teńdessiz patshaıymy – Tomırıstiń taǵdyry baıandalady. 

Fılm rejısseri atap ótken­deı, «Tomırıstiń» ssenarııin jazýda ejelgi grek tarıhshysy Gerodottyń eńbekteri basty na­zar­ǵa alynypty. Týyndyny túsirmes buryn shyǵarmashylyq top kóptegen tarıhı materıaldarmen tanysyp, jobaǵa ǵalym-keńesshiler arnaıy tartylǵan. Kartınanyń túsirilimine eli­miz­diń aldyńǵy qatardaǵy kıno­gerlerinen bólek, sheteldik mamandar, onyń ishinde skrıpt-doktor jáne kompıýterlik grafıka sheberleri jumyldyryldy. Sóıtip 2017 jyldyń jeltoq­sanynda bastalǵan túsirilim ju­my­sy araǵa eki jarym jyl ýaqyt salyp óz jemisin berdi.

–  Osydan 3 jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń batasyn alyp, «Tomırıs» fılmine kirisken bolatynbyz. Aýqymdy joba. Shyǵarmashylyq tobymyz úshin aıtýly tájirıbe bolǵany sózsiz. Fılmdegi árbir detalǵa, oqıǵaǵa barynsha yjdaǵatpen, jaýapkershilikpen, dáldikpen kelýge tyrystyq. Týyndy ssena­rııin Tımýr Jaqysylyqov pen Álııa Nazarbaeva tarıhshy maman­­darmen keńese otyryp, bir­­lese jazyp shyqty, – deıdi fılm rejısseri Aqan Sataev.

Rejısser Aqan Sataev pen prodıýser Álııa Nazarbaeva aras­yn­daǵy shyǵarmashylyq tandem 2016 jyly jaryqqa shyqqan «Anaǵa aparar jol» kartınasynan bastalǵan bolatyn. Kópshilik yqylasyna bólengen týyndy byltyr Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Endi mine «Anaǵa aparar joldan» «Tomırıske» jalǵasqan odaq taǵy bir aýqymdy jumysyn kınosúıer qaýym nazaryna usyndy. Tarıhı týyn­dynyń jalpy bıýdjet qory 10 mıllıon dollardy, ıaǵnı ult­tyq valıýtaǵa  shaqqanda 2 mıllıard 259 mıllıon teńgeni quraıdy. Bul týraly fılm premerasyna oraı ótkizilgen brıfıngte Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ prezıdenti Arman Ásenov málim etti.

– «Tomırısti» túsirýge 3 mıl­­lıard teńgege jýyq qarjy jum­saldy. Sapaly fılm jasap shyǵarý úshin bul kóp emes. О́reli óner qashanda qomaqty qarjyǵa táýeldi. Ásirese kıno óneri. Sondyqtan «Tomırısti» túsirýge jumsalǵan aqsha ózin aqtaıdy dep senemiz. Jal­py, kıno óneri tez paıda ákeletin kásip túrinen emes, óner­diń qaıtarymy baıaý, biraq ıdeo­logııalyq turǵydan keleshek urpaqqa bereri ushan-teńiz. Osy sebepti de kınony, jalpy ulttyq qundylyqtarymyzdy qandaı da bir aqshamen ólsheýdiń qajeti joq. О́nerdiń qaıtarymy sheksiz. «Tomırıs» fılminiń de óskeleń urpaq úshin taǵylymy mol, kórkemdik sapasy joǵary, naǵyz óner deńgeıindegi týyndy bolatyndyǵyna senemiz. Alda fılmniń prokatyn tek Qazaq­stanmen shektemeı, taralym geografııasyn keńeıtip, álemdik arenaǵa shyǵarý oıda bar. Oǵan «Tomırıstiń» taqyryp aýqymy da, tarıhı taǵylymy da, kór­kemdik sapasy da tolyqtaı jaýap beredi, – dedi Arman Ásenov.

Kınostýdııa prezıdentiniń pikiri negizsiz emes. Aqan Sataev bastaǵan shyǵarmashylyq túsiri­lim toby aýqymdy jumys atqa­rypty. Ásirese, áıgili Saq pat­sha­ıymy Tomırıs taǵdyry aına­lasynan órbıtin tartys­ty oqı­ǵalar fılmniń ón boıyna dınamıka ústeıdi. Jalpy, kór­kem kartına turmaq, Tomı­rıs týraly kitapty oqýdyń ózi qyzyq. Patshaıym mańdaıyna buıyrǵan tartys pen erlikke toly erekshe taǵdyr oqyrmanyn bir sát te beı-jaı qaldyrmasa kerek-ti. Ásirese, saqtar ómirin shynaıy sýrettep búginge jet­kizgen tarıhtyń atasy atan­ǵan ertedegi Gerodot jazbasy­nan bastap, ulttyq uǵym tur­ǵy­syn­da sátti júıelengen ber­tin­gi Bolat Jandarbekovtiń «Saq­tar» dılogııasynyń ózi To­mı­rıske qatysty talaı derekke qa­nyqtyrady. Eger sonyń bá­rin sátti sóıleter bolsa, Saq pat­shaıymy týraly fılm bir bó­limmen shektelmeı, kóp serııaly aýqymdy jobalardyń júgin kóterýge de jarap tur. Qaı derekke jan bitirem deseń de, árqaı­sysy jeke-jeke serııaǵa suranyp-aq tur. Demek, tarıhı máli­metterdiń osynshalyqty aýqymdylyǵyn eskersek, onda To­mırıstiń tutas taǵdyryn bir fılmge syǵymdap syıdyrý tú­sirilim tobynan úlken yj­daǵat pen tózimdi talap etke­ni anyq. Tomırıske qatysty bar­lyq derekti barynsha qam­týǵa umtylǵan ssenarııst ju­mysynyń shashyrańqylyqqa urynýynyń da bir sebebi bálkim osynda jat­sa kerek. Osy oraıda eki ja­rym saǵatqa syımaı qalǵan oqıǵalar, ýaqyt shekteýliligine baı­lanysty ketken keıbir asy­ǵys sheshimder belgili bir deń­geıde ssenarıı júıeliligine nuqsan keltirgenin atap ótýge tıispiz. Ol ásirese Saq patshaıy­my Tomırıs pen óz dáýirinde patshalardyń patshasy atanǵan parsynyń áıgili qolbasshysy, qaharly Kırdiń arasyndaǵy qandy shaıqas kórinisinde anyq sezildi. Kórermen erkshe kútip barǵan osy bir tartysty sáttiń bir qaınaýy ishinde ketkendeı, fılm fınalyna qanaǵattanbaı qaldyq. Iаǵnı basynan júıeli qurylyp, sátti sóılep kelgen kartına sońyna qaraı asyǵystyqqa boı aldyrǵan. Tomırıstiń ómirge kelgeninen bastap jaýjúrek erlik ıesi deńgeıine jetkenge deıingi ómiri jan-jaqty táptish­tele sýrettelgenimen, pat­­shaıym ómiriniń ekinshi keze­ńi súıgen jary men baýyr eti balasynan aıyrylyp, ataqty Kırden kek alatyn she­­shýshi sahna álsiz óriledi. Sonyń saldarynan fılm fınaly solǵyndyqqa urynǵan. Jo­ǵaryda atap ótkendeı, munyń sebe­bin álbette derektiń kóptigi men ýaqyttyń azdyǵynan dep túıdik.

Áıtse de, kórermen retindegi bizdiń kóńilimizde ketken osyndaı azdy-kópti oılar jalpy fılmniń kórkemdik sapasyn kómeskilendirdi dep kesip aı­týǵa negiz bolmasa kerek-ti. Týyn­dynyń ón boıynda shyǵar­mashylyq sátti sheshimder kóp. Túsirilim sapasy da óte joǵary deńgeıde júzege asqan. Ony kıno bastalǵan sátten bastap-aq kórermen anyq sezedi. Ásirese, fılmde paıdalanylǵan tehnı­kanyń sońǵy múmkindikteri, sheber jasalǵan grafıkalyq jetkizý tásilderi kıno tilin tipti baıyta túsken. «Nomad» jat­tyqtyrý lagerinde júr­gizilgen atqa jaı­daq miný, qarý-jaraqty asynyp, sadaq tartý, soǵys ónerinen saýattaryn ashý jáne taǵy da basqa ás­kerı mashyqtardy úıre­nýge baǵyttalǵan akterler talpynysy men izdenisi de ekranda áserli kórsetilgen.

Tarıhı týyndyda basty ról­di kıno álemindegi jańa esim Álmıra Tursyn oınady. Aktrısa retindegi alǵashqy jumysyn kórer­men nazaryna usynǵan Ál­mıra izdenisi kórermen kóńilinen shyqty. Sondaı-aq ekrannan 15 jastaǵy Tomırıstiń rólinde Saltanat Serkebaeva kórinse, al patshaıymnyń 10 jasar baldyrǵan shaǵyn Lııa Fomına keıiptedi. Odan bólek, elimizdiń birqatar tanymal akterleri de aıtýly jobada sapaly izdenis nátıjesin kórsetti. Atap aıtsaq, fılmdegi Dımash Ahımov, Erik Joljaqsynov, Baıkenje Bel­baev,  Berik Aıtjanov, Erkebulan Daıyrov, Murat Bısenbın, Aza­mat Satybaldy,  Ádil Ah­metov, Aıjan Laıdjı, Aıan О́tep­bergen, Asylhan Tólepov, Ashat Úrpekov jáne taǵy da basqa talantty akterler  jumysy kóńilge qurmet ornyqtyrdy. Al Kır patshanyń róline Rıdlı Skottyń  «Aspan patshalyǵy» fılminde Saladın patshanyń róli  arqyly tanylǵan gollıvýd akteri Gasan Masýd shaqyrylǵan.

Kartınanyń túsirý jumys­tary 2017 jyly jeltoqsan aıynda Almaty oblysy Zarechnyı aýylynyń mańynda bastalyp, «Kazaqfılm» kınostýdııasynda, sonymen qatar elimizdiń ózge de tabıǵaty ásem  Jarkent, Shonjy, Býrabaı, Baıanaýyl eldi mekenderinde júrgizildi. Fılm­niń sońǵy sahnasy «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń terrıtorııasynda soǵylǵan «Vavılon» dekorasııasynda túsirildi.

Rejısserdiń aıtýynsha, sol dáýirdiń bitim-bolmysyn dálme-dál kórsetý úshin tyńǵylyqty zertteý jumystary júrgizilipti. Fılm­degi dekorasııalardy, kostıýmderdi, qarý-jaraqtardy,  kúıme arbalardy, at ábzelderin, turmys zattary men áshekeı buıymdaryn «Tomırıs» kartınasy úshin fılmniń qoıýshy sýretshisi Qýat Tileýbaev bas­taǵan sýretshiler toby arnaıy jasasa, kostıýmder Əsel Sha­labaeva jetekshilik etken talantty kásibı sýretshilerdiń qolynan shyqty. Tarıhty jiti zerttep, sol dáýirdiń stılin barynsha ustanýǵa tyrysa otyryp tigilgen kıimderdiń barlyǵy taza tabıǵı ónimnen daıyndalǵan. Tipti, fılmniń kóne túrik pen kóne parsy tilderinde túsirilýiniń ózi týyndyǵa erek­she atmosfera syılaıdy. Alaı­da osy tustaǵy jalǵyz-aq áttegen-aı 100 paıyz qazaq tildi kórermen jınalǵan prem­era kúngi kórsetilimniń ana tili emes, orys tilinde ótýi boldy. Shyǵarmashylyq toptyń tosyn sheshimin túsinbeı tosyrqaı tarqaǵan tek biz emes, tól tarıhyn tanýǵa asyǵa jetken lyq toly zaldyń kókeıinde de osy saýaldyń turǵanyna bás tige alamyz. Biraq ony eskergen de, eskertken de eshkim joq. Ulttyq kınematografııa qorjynyna qosylǵan qazaq kınosynyń jańa belesin aıqyndaıtyn  qo­maqty jumysqa tolyqqandy qýanyp, shattana shapalaq soǵa almaýymyzdyń sebebi de bálkim osynda jatsa kerek. О́tkeninen ónege alyp, tarıhyna taǵzym etýge kelgen kórermen tilegimen sanasar naǵyz ultjandy uıym­dastyrý toby bar bolsa, qanekı?!