– Madııar Dúısenbaıuly, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, otbasy qundylyqtarynyń rólin arttyrý degen uǵymdar qazir trendke aınalyp tur. Memlekettiń ár oshaqtyń ishki jaǵdaıyna aralasýy qanshalyqty oryndy?
– «Otan – otbasynan bastalady» degen halyq danalyǵy bar. Sizdiń suraǵyńyzǵa osy maqal jaýap berip tur emes pe? Qazaqta «Qol synsa – jeń ishinde, bas jarylsa – bórik ishinde» degen támsil jáne bar. Bul jaýyrdy jaba toqyp, máseleńdi búrkep usta degendi bildirmese kerek. Kez kelgen kıkiljiń qaýymnyń aqyl qosýymen, úlkenniń aqylymen, kóptiń tileýimen sheshilip otyrǵan. Odan qalsa, bıdiń aldyna júginip tórelik suraǵan. Qarap otyrsaq, qazirgi qazaq qoǵamynda men aıtqan kelisim satysynyń barlyq túri áli de bar. Tek sıpaty men aty ǵana ózgergen. Aqsaqaldar keńesi, analar keńesi, áıelder qaýymdastyǵy, qamqorlyq keńes degen sııaqty túrli dıalog alańdary bar. Áleýmettik máselelermen aınalysatyn qoǵamdyq uıymdar da kóp. Al bıler ınstıtýtynyń ornyn sot organdary basqan. Másele osy atalǵan ınstıtýttar óz mindetin qanshalyqty múltiksiz oryndap otyrǵanynda. Memlekettiń otbasy isine aralasýy atalǵan ınstıtýttardyń úılesimdi jumysyn qamtamasyz etip, jumysyn jetildirý turǵysynda bolmaq.
– Sizdiń oıyńyzsha qazaq otbasynyń qazirgi basty problemasy ne?
– Jahandanýdyń qysymymen mádenı qundylyqtardyń, sonyń ishinde otbasylyq qatynastardyń qunsyzdanǵany eshkimge jasyryn emes shyǵar. Ajyrasý sanynyń artýy, úıdegi zorlyq-zombylyq, áleýmettik jetimdik sııaqty birqatar jaǵymsyz úrdister baıqalady. Qazaqta «tiri jetim» degen asa aýyr sóz bar. Bul ilkide ileýde bir ǵana kezdesetin. Qazir ondaı muqtajdardyń kóbeıgeni sonsha, «áleýmettik jetimdik» degen uǵym paıda boldy. Qazaq otbasynyń basty máselesi osy dep oılaımyn. Brıtandyq The Economist basylymynyń aqparaty boıynsha, Qazaqstan ajyrasý kórsetkishi joǵary on eldiń qataryna kirgen. Birinshi orynda turǵan Reseıde shańyraq qurǵan 10 otbasynyń jartysyna jýyǵy (4,7) ajyrasyp tynady eken. Ekinshi orynda – AQSh-taǵy Gýam araly (3,6), úshinshi orynda – Belarýs (3,5). Qazaqstan bul tizimde 9-orynda.
– Naqty kórsetkishterdi atap ótseńiz...
– Resmı statıstıkaǵa súıenip sóıleıik. 2018 jyly elimizde 54 797 neke buzylǵan. 2017 jyly bul san 54 626 bolatyn. Al 2016 jyly 51 993 ajyrasý qujaty tirkelgen eken. Baıqaǵanyńyzdaı, sońǵy 2 jylda ajyrasý kóbeıe túsken. Bul keleńsiz úrdis bıyl da jalǵasýy múmkin degen qaýip bar. 2019 jyldyń 6 aıynda 29 025 otbasy ajyraǵan.
Byltyr bul kezeńde ajyrasqandar sany 27 454 bolatyn. Iаǵnı jarty jyldyń ózinde buzylǵan nekeniń sany byltyrǵy kezeńnen 2 myńǵa kóp bolyp tur.
– Mınıstrliktiń mindeti sol statıstıkany tirkeýmen shektelmeıtin shyǵar? Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi áleýmettik qoldaýdy moınyna alyp otyr. Al Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń, onyń ishinde siz jetekshilik etetin komıtettiń bul istegi róli qandaı?
– Mınıstrliktiń strategııalyq jospary bar. «Tirkelgen nekemen salystyrǵanda ajyrasqandardyń úlesi» ındıkatoryna qol jetkizý mindeti tur. Túsinikti tilmen aıtqanda, qıylǵan nekeniń sany buzylǵan nekeniń sanynan neǵurlym kóp bolýy úshin jumys isteýimiz kerek. Bizdiń mindet – jumysy otbasy ınstıtýtymen tikeleı baılanysty vedomstvolardyń ózara úılesimdi qyzmet etýin qamtamasyz etý. Ár memlekettiń otbasy ınstıtýtyna qatysty jan-jaqty saraptalǵan saıasaty bolýy kerek.
– Bul jumystaryńyzdy jurt kórip, sezine alyp otyr ma?
– Bıyl Shymkent qalasynda qanatqaqty jobany qolǵa aldyq. Halyq meılinshe kóp shoǵyrlanǵan qalada Otbasy, balalar jáne jastar isteri basqarmasy quryldy. Eger bul basqarma vedomstvolardyń ózara is-qımyl tıimdiligin arttyryp, otbasylardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, otbasy saıasatyndaǵy strategııalyq ındıkatorlardyń jaqsarýyna jol ashyp jatsa, ózge óńirlerge taratamyz. Bizde 2030 jylǵa arnalǵan otbasy-genderlik tujyrymdamasy bar. Sonyń ekinshi kezeńiniń is-sharalar keshenin josparlap jatyrmyz. Bul tujyrymdamanyń iske asýyna Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq genderlik saıasat jónindegi ulttyq komıssııa uıytqy bolyp otyr.
– Is-sharalar kesheni dep qaldyńyz. Naqty qandaı sharalar josparlanǵan?
– О́mirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan halyqtyń quqyqtyq bilim deńgeıin arttyrý maqsatynda «Qorǵaý» jobasy qolǵa alynbaq. Al otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtyp, ajyrasý sanyn azaıtý maqsatynda qolǵa alynǵan «Baqytty otbasy» keshendi jobasy Joǵarǵy sotpen birlesip júzege asyrylady. Bul joba «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy» arqyly grant túrinde iske asyrylady. Grant ıegeri – «Qazaqstannyń daǵdarys ortalyqtary odaǵy» zańdy tulǵalar birlestigi.
– Grantty alǵan uıym senimderińizdi aqtap jatyr ma?
– Búginge deıin joba sheńberinde elimizdiń 8 óńirinde otbasylyq sottar janyndaǵy 12 resýrstyq qoldaý ortalyǵy ashyldy. Nur-Sultan, Qaraǵandy qalalarynda 2 ortalyq, Almaty qalasynda 3 ortalyq, Aqmola, Atyraý, Jambyl, Qostanaı, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda bir-bir ortalyqtan jumys isteıdi. Onyń ishinde Atyraý oblysynan basqa 7 óńirde ajyrasý deńgeıi joǵary bolyp tur. Sotqa qatysty mekeme bolǵanymen, ár ortalyqqa psıhologtar, medısına qyzmetkerleri, áleýmettik qyzmetkerler, zańgerler, daǵdarys jaǵdaılarymen jumys isteıtin 64 maman tartyldy.
– Bul ortalyqqa otbasynda qysym men zorlyq-zombylyq kórgen jannyń bári keletinine kim kepildik beredi? «Bizden kim kómek suraıdy?» dep kútip otyrǵansha aldyn alý tıimdi emes pe?
– Ol jaǵy da oılastyrylǵan. Jastar men jasóspirimderge arnalǵan «150» senim telefony, 150.kz saıty jumys isteıdi. Jobanyń Instagram men Feısbýk áleýmettik jelilerinde resmı paraqshalary bar. Sonda ótinish qaldyryp, keri baılanysqa shyǵýǵa bolady.
– 8 óńirdegi resýrstyq ortalyq jumysyn bastaǵaly qandaı da bir oń nátıjeler baıqalyp jatyr ma? Álde bul uzaq merzimdi joba ma?
– Otbasylyq sottar janyndaǵy resýrstyq ortalyqtarǵa maýsym aıynan beri 2700 adam ótinish bildirdi. Onyń ishinde 1100 ótinish ajyrasý máselesi boıynsha, 1600 ótinish týystar arasyndaǵy janjal, turmystyq zorlyq-zombylyq, ata-ana men bala qarym-qatynasy, balaǵa qamqorlyq máseleleri, ishimdikke salyný, qumar oıyndary sııaqty problemalarǵa qatysty. Joba bastalǵan úsh aı ishinde (maýsym-tamyz) sotqa ajyrasý nıetimen júgingen 600 adamnyń 250-i nekesin saqtap qaldy. Qalǵan juptar balalardyń múddesi úshin kelisimdik taraptar arqyly ajyratyldy. Joba aıasynda mundaı daýlardy retteýdiń oń dınamıkasy baıqalady. Mysaly, Qaraǵandy oblysynda 2019 jyldyń 6 aıynda 181 nekeni buzý týraly talap-aryz kelip tústi, onyń ishinde 93-i taraptardyń tatýlasýyna baılanysty toqtatyldy, 15-i tatýlasýǵa baılanysty qaıtaryldy. Rettelgen daýlardyń jalpy úlesi 60%-dy qurady.
Osy nátıjemen toqtap qalmaımyz. Qazirgi ýaqytta barlyq óńirde otbasyn resýrstyq qoldaý ortalyqtaryn qurý máselesi pysyqtalýda. Iаǵnı jemisti jumys istep jatqan ortalyqtardyń tájirıbesi elimizdiń barlyq óńirine taratylady.
– Bul máseleniń saldarymen ǵana kúresý emes pe? Mundaı tatýlasýlardyń baıandy bolaryna kepil bar ma?
– Resýrstyq ortalyqtarda qıyndyqqa tap bolǵan jandar psıholog pen zańgerdiń, áleýmettik qyzmetkerdiń aqysyz qyzmetin paıdalana alady. Psıholog ajyrasýǵa nıettengen juptarmen birlesip jumys isteıdi. Bul úshin eki taraptyń kelisimi kerek. Juptar ajyrasý týraly raılarynan qaıtqan soń da psıhologqa júgine alady. Iаǵnı mundaǵy kómek bir rettik, naýqandyq maqsatty kózdemeıdi. Biz eki aradaǵy túsinispeýshilik keleshekte qaıtalanbaýyn kózdeımiz. Sol úshin ortalyqtaǵy psıhologtyń aqysyz kómegi 1 aıdan 6 aıǵa deıin jalǵasady. Bul ásirese jastarǵa úlken kómek dep oılaımyn.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
