Sońǵy derekke júginsek, «aq altynnyń» ár kılosyna 150 teńgeden tólenip jatyr. «150 teńge» dep aýyz toltyryp aıtqanmen, bul baǵa shyn máninde sharýalardyń shyǵynyn óteı me? Eseptep kóreıik. Mysaly, bir gektar jerge kemi 200-250 myń teńge shyǵyn ketedi. Orta eseppen ár gektary 30 sentnerden ónim berse, onyń baǵasy 450-500 myń teńgeni tóńirekteıdi eken. Endi osy aqshany shıt sebilip, maqta terilgenge deıingi shyǵynǵa shaǵyńyz. Jer jyrtý, sor shaıý, qopsytý, egý, kýltıvasııa júrgizý, sýarý, jegene jasaý, taǵy basqa da jumystardyń árqaısysyna kemi gektarǵa shaqqanda 25-30 myń teńge ketedi. Ol az deseńiz, endi daıyn ónimdi jınaý kezindegi myń-san mashaqatty qosyńyz. Búginde bir kılo maqta 25 teńgeden terilip jatyr. Ekinshi terim 40-50 teńgege bir-aq shyǵady. Esesine, ekinshi terimniń sorty tómen bolǵandyqtan baǵasy da birshama arzan bolady. Demek 50 teńge aqsha tólep tergizgen «aq altynyńyzdy» ary ketse 100 teńgege satasyz. Sizge qalatyny 50 teńge, odan kúndelikti jaldaıtyn traktoryńyzdyń shyǵynyn alyp tastańyz. Paıda tappaq túgili, óz shyǵynyn da aqtamaıdy. Sol sebepti dıqandar ekinshi terimge áýre bolǵysy kelmeıdi. Nátıjesinde, ala jazdaı aptap ystyqta júrip etken eńbegińiz egistik alqaptardyń «sánin» keltirip, shashylyp jatady.
Ras, qatarynan birneshe jyl boıy maqta baǵasynyń mazasy bolmaǵan soń, dıqandar qara jerge qashanǵy shyǵyndalsyn, qaýyn-qarbyz egýdi qolǵa aldy. Osydan eki-úsh jyl buryn maqta sharýashylyǵyna degen kózqaras edáýir tómendep, onyń kólemin meılinshe qysqartý kerek degen usys jasaldy. Esesine baqsha ónimderine basymdyq berildi. Jer aýyspaly egisti qalaıdy. Sýarmaly jerlerdiń basym bóligine qaýyn-qarbyz egilgen soń, onyń da ózine tán problemalary paıda boldy. Qarbyzdy qarǵa shuqyp, qaýyndy qurtqa jegizdik. Sharýalar shyǵynǵa batty. Kelesi jyly qaýyny qursyn dep, burynǵydaı maqta egip kórip edi, ony da kósekqurt tesip tastady. Aýyspaly egistikti retke keltirmegendiktiń kesiri osy jaǵdaıǵa jetkizdi. Onyń ústine aǵyn sý da osy aýdandaǵy eń ózekti máselelerdiń biri. Kórshiles memleketterdiń shekarasyn kesip ótip, bizge keletin sýǵa da senim joq. Eger der kezinde sý jetkize almasań etken eńbek esh ketedi.
Qaýyn egip aýzy kúıgen dıqandar bıyl ózderiniń burynnan biletin maqta sharýashylyǵyna basymdyq berdi. Túrkistan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bergen málimetke sensek, bıyl aımaqta 131 myń gektarǵa maqta egilgen. Biraq der kezinde sýara almaǵandyqtan, kóptegen alqaptar gúl ashqan kúıi shanaq tastady. Demek egistiktiń kólemi kóp bolǵanymen, beretin ónimi az. Sol sebepti búginde maqta qabyldaý pýnktteri ózderine kerekti maqtany jınap alý úshin jantalasyp jatyr. Alǵashqyda 120 teńgeden bastalǵan baǵa á degennen 150 teńgege kóterildi. Eger bul baǵaǵa da qanaǵattanbasańyz, saqtap qoıýǵa bolady. Iаǵnı, búgin ótkizgen ónimińizdiń aqshasyn ósimimen alýǵa da múmkindik bar. Bul baǵanyń naqty bir toqtamǵa kelmegenin bildirse kerek.
Ońtústik brendiniń keleshegi kemel bolsyn desek, maqta ósirý mádenıetin qalyptastyryp, ony tıimdi baǵamen satý sekildi máselelerge basa nazar aýdarmasaq bolmaıtyn sekildi. О́sirgen ónim ózimizde ári qaraı óńdelmeı, shetelge shıkizat kúıinde satyla berse, onda «aq altynyńyzdyń» quny ózgege táýeldi bolyp qala beredi. Bul másele maqta mamandaryn kópten beri mazalap keledi.
«Qazaq maqta ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS-niń dırektory Ibadýlla Úmbetaev – bul taqyrypty kópten beri zerttep júrgen sanaýly mamandardyń biri. Onyń aıtýynsha, maqta sharýashylyǵy bizdiń elde ejelden bar. Tipti 1917 jyldary Keńes Odaǵy AQSh-ty maqta óndirisinen basyp ozamyz degen maqsatpen Jambyl oblysynda da maqta egilgen. Áıgili Maqtaaral aýdany da osy maqsatpen qurylǵan. Al endi maqtanyń adam ómirindegi mańyzy bárine belgili. Odan 35-40 túrli buıym jasalady. Biraq ókinishke qaraı, shıkizat kúıinde shetel asatyn «aq altynnyń» beınetin – biz, qyzyǵyn solar kóredi.
Sondaı-aq maqta sharýashylyǵyndaǵy mashaqaty kóp istiń biri – daıyn ónimdi der kezinde jınap alý. Jasyratyny joq, bul aýdandarda halyq sany tyǵyz ornalasqanymen, naýqan kezinde qol kúshi jetispeıdi. Al daıyn ónimdi shashpaı-tókpeı jınap alýǵa bizde tehnıkamyz da saı emes.
Maqta sharýashylyǵy shatqaıaqtap qalmaýy úshin memleket tarapynan da kóptegen jeńildikter jasalyp jatyr. О́sirgen ónimniń kólemine qaraı sýbsıdııa beriledi. Iаǵnı, ár kılo maqtańyz úshin Úkimet tarapynan 12 teńge tólenedi. Dıqandardyń aıtýynsha, memleketten beriletin sýbsıdııa shyǵyndy bar bolǵany 10-15 paıyz ǵana jabady. Qalǵan shyǵyn dıqannyń qaltasyna túsedi. Sol úshin shilińgir shildede shabyq shaýyp, ala jazdaı aptap ystyqtyń astynda júrgen dıqan bar úmitin baǵadan kútedi. Al baǵa, joǵaryda aıtqanymyzdaı, bótenniń quzyryndaǵy másele. Odan qalsa maqta «mafııasynyń» «mahınasııasy» da sharýaǵa az zardabyn tıgizbeı qoımaıdy.
Álemdik naryqta maqta monopolısteri jaıly da jıi aıtylady. Osy oraıda kórshiles memleketter bul máselemen qalaı kúresip júr degen oı keledi. Maqta sharýashylyǵy jaqsy damyǵan О́zbekstanda bul salada problemalar kóp. Sonyń biri – bizdiń búgingi sóz etip otyrǵan «aq altyn» alpaýyttary. Zań boıynsha, ózbek fermerleri óz maqtasyn úkimet belgilegen baǵamen «Ýzhlopkoprom» kompanııasyna ótkizýleri kerek. Eldegi maqta tazalaıtyn barlyq pýnktter osy kompanııaǵa qaraıdy. Fermerlerge resmı túrde usynylatyn baǵa mólsheri maqtanyń álemdik naryqtaǵy baǵasynan úsh ese kem. Demek qalǵan bóliginiń qyzyǵyn basqa bireýler kórip otyr. Ol az deseńiz, kóptegen fermerge tapsyrǵan ónimderi úshin tıetini budan da az – olar álemdik baǵanyń onnan bir bóligine shamalas qana aqsha alady. О́ıtkeni olardyń joǵary surypty ónimine «Ýzhlopkoprom» kompanııasy sapasy tómen maqtanyń qunyn tóleıdi.
Bul saladaǵy monopolıst bolyp otyrǵan «Ýzhlopkoprom» kompanııasy aksııalarynyń 51 paıyzy О́zbekstan úkimetine tıesili. Al qalǵan 49 paıyzynyń kimniń ıeliginde ekendigi týraly aqparat eshqashan jarııalanǵan emes. Al maqtanyń bizdegi quny Lıverpýl bırjasyna qarap belgilenedi.
Biz shıkizat kúıinde syrtqa eksporttalatyn taýar tóńireginde ǵana sóz qozǵadyq. Eger maqtany tereńirek óńdeýdi, odan túrli buıym shyǵarýdy ózimiz qolǵa alsaq, «aq altynǵa» degen suranys ta arta túser edi. Al ishki suranys artsa, maqta quny kóterilip, sharýanyń turmysy túzeler edi...
Aman JAIYMBETOV,
jýrnalıst
Túrkistan oblysy,
Maqtaaral aýdany
