Kıberqylmys kúsheıip barady

Qashyqtan qaltańdy qaǵady

Ǵalamtordaǵy qarapaıym saýda-sat­tyqtaǵy alaıaqtyqty bylaı qoıǵan­da, sıfr­ly júıelerdi buzyp, eldiń elektrondy ámııanyndaǵy jıǵanyn jym­qyrý faktileri de jıi tirkeledi. IT-tehno­logııa mamandary byltyr osy tektes kıberqylmystardyń jıileı túskenin alǵa tartýda.

Mamandardyń ýájine qulaq túrsek, kóp jaǵdaıda kıberqylmyskerler adamdardyń ańǵaldyǵy men saýatsyz­dyǵyn paıdalanady. Elimizde qyl­mys­tyń osy túri byltyr 47%-ǵa joǵa­­rylapty. Ǵalamtordaǵy ashyq aqpa­rattarǵa júginsek, sıfrly tehnologııany qoldanatyn árbir tórtinshi qa­zaq­standyqqa kıbershabýyl jasalady eken. Shabýyldaý prosesi elimizde bir jyldyń ishinde 54%-ǵa kóbeıgen. Vebresýrstarǵa jasalǵan qastandyqqa keler bolsaq, 2017 jyly 2016 jylmen salystyrǵanda – 23%-ǵa kóbeıse, 2018 jyly bul kórsetkish 32%-ǵa jetipti.

Kıberqylmyspen kúresýshi organ­dar habarlaǵandaı, shabýyl jasaýshylar mekemeniń ishki qujattary men aqparatyn alýǵa tyrysady. Kóp jaǵ­daıda jalaqy jaıly aqparat, eńbek kelisim­sharttary, qarjylyq qupııa qujattarǵa shabýyldar jasalady.

Kıberqylmystan memlekettik mekemeler japa shegip otyrǵanyn aıta ketken jón. «Expert Security Center Positive Technologies» uıymynyń ókili Mıhaıl Levınniń málimetinshe, 2018 jyldyń ekinshi toqsanynda Qazaqstan, Reseı, Belarýs jáne Ýkraınanyń 300 myńnan asa turǵyny osy baǵyttaǵy alaıaqtardyń arbaýyna túsipti. Qastyq oılaǵandar memlekettik mekemelerdiń portaldaryna uqsas saıt jasap, adam­dar­dyń ańǵaldyǵyn paıdalanyp, túrli derekterdi qoldy qyldy.

Aram pıǵylyn júzege asyrýshylar kóp jaǵdaıda zııankes baǵdarlamalardy kádelerine jaratady. Qorǵanysty baǵdar­lamalardyń kómegimen buǵan da toıtarys berýge bolady. Máselen, 2018 jyldyń alǵashqy 2 toqsanynda baǵdar­lamalardyń kúshimen jasalǵan shabýyldardyń 49%-y toıtarylǵan. Esesine, veb-portaldardyń osal tusyn tabý men tirkeý derekterin sáıkestendirý arqyly jeke derekterge qol jetkizý faktileri jıileı túsipti.

Sońǵy ret eń aýqymdy shabýyl 2017 jyldyń 12 mamyrynda tirke­lip­ti. Zııankes baǵdarlamany bir mezette álem­niń 74 memleketine taratqan qyl­mys­tyq top mıllıondaǵan kompıýterdi buǵat­tap, ony ashý úshin krıptovalıýta men «ótemaqy» tóleýdi talap etken. «WannaCry» dep atalǵan zııankes­ baǵ­darlama Reseı, Ulybrıtanııa, AQSh, Qytaı, Ispanııa, Italııa syndy mem­le­ketterdiń uıaly baılanys opera­torla­rynyń jumysyn buǵattap, ishki áskerı qurylymdardyń baılanys jeli­sin buzǵan. Artynsha 74 memlekettiń ishki qorǵanys qurylymy men baılanys operatorlaryna bir saǵattyń kóleminde 45 myń shabýyl jasaldy. Osynyń saldarynan Ulybrıtanııa men Shotlandııanyń 40-tan astam medısınalyq mekemesi, Italııa, Ispanııa, Vetnam elderiniń baılanys operatorlary japa shekti.

Kıberqaýipsizdik salasynda qyzmet atqaryp júrgen amerıkalyq «Symantec» kompanııasy mundaı shabýyldardyń álemniń on memleketiniń aýmaǵynan jasalǵanyn habarlady. Atap aıtqanda Vetnam, Japonııa, Fransııa, Ulybrı­tanııa, Reseı, Germanııa, Úndis­tan­nan qaýiptiń kóptep taraǵanyn aıt­qan. «Symantec» kompanııasynyń habarlaýynsha, kıberqylmystyń saldarynan álemniń damyǵan árbir eli jylyna 2 mlrd AQSh dollarynan qaǵylady.

 Áleýmettik jeliniń áýresi

London. Trafalgar alańynyń bir she­tine qurylǵan shatyrda aty-jóni beı­málim bir kóripkel aldyna kelgenniń báriniń qaıǵysy men qýanyshynyń, muń-muqtajynyń tamyryn dál basyp, anyq aıtyp jatqan beınetúsirilim áleýmettik jelide keń taralǵan-dy. Beınebaıanda kóripkeldiń aldyna barǵan adamdar shynymen tańǵalǵany, qolyn ustaǵan kóripkelge tabynardaı keıipte turǵany anyq kórinedi.

Shyn mánisinde, kóripkel jigit – qa­tar­daǵy akter bolatyn. Aldyna kel­gen adamdar týraly aqparattardy «boljaýyna» shatyrdyń ekinshi bóli­ginde otyrǵan eki baǵdarlamashy sep­tigin tıgizdi. Olar aty atalǵan aza­mat­­tardyń áleýmettik jelilerdegi paraq­shalarynda jarııalanǵan aqparat­taryn taýyp, kóripkelge jetkizip otyrǵan edi. Banktik esepshot pen ondaǵy júr­gizilgen qarjylyq operasııalar týraly aqparattar da ashyq áleýmettik je­li­lerden alynǵanyn aıta ketken abzal. Osyǵan qarap, tutynýshylardyń qarapaıym qaýipsizdik sharalaryna mán bermeıtinin ańǵarýǵa bolady.

 –Alystaǵyny jaqyndatyp, ja­qynyńdy alystatyp qoıǵan áleýmet­tik jelilerge tutynýshylardyń deni ózderiniń jeke málimetterin júktep otyrady. Onyń sebebi mynada: ǵalamtor júıesi damyǵaly adamdar bir-birimen shynaıy ómirde aralasýdy azaıtty. Qozǵalyssyz ómir saltyn ustanyp, vırtýaldy álemde «múddeles dostaryn» tabý úshin ózi týraly málimetterdi barynsha kóp júkteýge tyrysady. Sóıtip týǵan jyly, oqyǵan jeri ispet­ti qarapaıym aqparattardan bastap, ómirlik ustanymy, dinı kózqarasy men ózge de mańyzdy aqparattaryn ala­qan­daǵydaı ashyp qoıady. Olardyń arasynan qarjylyq derekterińizdi de tabýǵa bolady, – deıdi Denıs Moroz esimdi baǵdarlamashy.

 1, 2, 3... – qarjy jelge ush!

Internettiń múmkindigi keńeıgen sa­ıyn, ony kádege jaratýshylardyń sany da arta tústi. Máselen, kóptegen dúken ózderiniń onlaın paraǵyn ashyp qoıǵan. Áleýmettik jelilerde bank esepshottary men tólem kartalarynyń aqparatyn engizýge negizdelgen júıeler qalyptasty.

Buǵan deıin álemdik alpaýyt jeli­lerge aınalǵan facebook.com, twitter, gmail.com, mail.ru, vk.com ispetti portal­dardy buzý múmkin emesteı kóri­ne­tin. Qazirgi kıber-qylmyskerler bul jelilerdiń de osal tustaryn taba bastaǵan. Máselen, Facebook-ke tirkel­gen azamattardyń de­rekteri túrli maqsattar­ǵa qoldanylǵany úlken daý týdyrǵany belgili.

Tutynýshylardyń jeke derekteri qylmyskerlerge málim bolýyna olardyń ózderi de kináli. Joǵaryda atalǵan áleý­mettik jelilerdiń basym bóligi bu­ǵan deıin jeke paraqshaǵa kirer kilt tań­balaryn 4-ten kem bolmaýyn talap etetin edi. Áleýmettik jelilerde zertteý jumystaryn júrgizgen «Ebizmba» halyqaralyq saraptamalyq uıymy saıt qoldanýshylarynyń shıreginiń «1111», «1234» ispetti jeńil kombınasııa­lar­­dy parolǵa jazǵanyn anyqtady. Osy olqylyqty eskergen jeli quras­tyrýshylary kombınasııalyq tańba­lardyń 6-dan kem bolmaýyn talap ete bastady. Buǵan qyńǵan tutynýshy joq, birlik sanyn 6-ǵa jetkizip, ıa bolmasa 1-den 6-ǵa deıin tizip berýmen shektelipti. Bul málimetter de atalǵan uıymnyń resmı paraqshasynan alyndy.

Saqtyq sharalaryn kúsheıtýdi jón kórgender qazir kombınasııa sanyn 8-ge jetkizip otyr. Onyń bireýi mindetti túrde árip bolýy tıis. Endi myna qyzyqty qarańyz, «Ebizmba» halyqaralyq saraptamalyq uıymynyń resmı saıtyna júginer bolsaq, tutynýshylar áli de jeńil kombınasııalardy qoldanady eken. Máselen, «A1234567», «A123456a» «A1111111», «Zz11zz11zz» ispetti kombınasııalardy generasııalaý arqyly árbir 50-shi adamnyń jeke paraqshasyna kirýge bolatyn kórinedi.

 Saqtansań saqtaıdy

2018 jyldyń 2-shi toqsanynda ǵana álemde 765 mln-daı adam kıber­qylmystan zardap shegip, qyrýar qarjy kıber-qylmyskerlerdiń qaltasynda ketipti. Qazaqstandaǵy kórsetkishterge toqtalar bolsaq, jeke derekterdi urlaý – 31%-ǵa, jeke áleýmettik jelilerdegi logın, paroldi buzý – 22%-ǵa ósip otyr. Aqparattardyń deni áleýmettik jelilerdi buzý jáne onlaın dúkenderden taýar jáne qyzmet alý barysynda urla­nyp otyrǵan. Bilikti mamandardyń ýá­jine qulaq asar bolsaq, jeke aqpa­rat­­tardy urlaýǵa baǵyttalǵan baǵdar­lamalar uıaly telefon, planshet ispetti gadjetterdiń operasııalyq júıesine qosaq­talǵan bolýy da yqtımal. Tek onyń anyq-qanyǵyna jetip jatqan saý­dager joq.

Qazir qazaqstandyqtarǵa SongXY dep atalatyn qylmystyq top qaýip tóndirýde. Qaýipsizdik salasynda qyz­­met atqaryp júrgenderdiń aıtýyn­sha, aıtýly qylmystyq top mem­le­kettik mekemelerdiń atynan túrli qy­zyqty aqparat taratyp, tuzaqqa ilik­kenderdiń jeke málimetin urlaıdy. Spam habarlamalardan antıvırýstyq baǵdarlamalardyń kómegimen qorǵanýǵa bolady. Desek te, baǵdarlamadan buryn, adamdardyń ishki saqtyǵy berik bolǵany abzal. Esebińiz sonda ǵana túgel bolmaq.

Jumataı KÁKIMJANOV,

jýrnalıst

QOSTANAI